(повесть)

I

Менин кызматчым, ашпозум жана мергенчиликтеги шеригим – токойчу Ярмола бир кучак отун көтөрүп, башын ылдый ийип бөлмөгө кирди. Отунду мештин алдына чоң дөбө кылып таштап, тоңуп калган манжаларын үйлөп жылытты.

– Ух, кожоюн, сыртта кутургандай шамал башталды, – деди ал мешке жакын чөгөлөй отуруп. – Отту жакшылап жакпасак болбойт. Кожоюн, оттугуңуздан пайдаланганга уруксат этиңизчи.

– Демек, эртең коёнго чыга албайбызбы? Кандай дейсиң, Ярмола?

– Жок… болбойт… Угуп жатасызбы, бороон кандай улуп жатканын? Коён уясынан баш көтөрбөй жатат… Эртең бир да из көрбөйсүз.

Тагдыр мени алты айга Волынск губерниясынын алыскы айылына, Полесьенин чет жагына алып келген эле. Мергенчилик менин жалгыз эрмегим, жалгыз кубанычым болчу. Чынын айтсам, айылга баруу сунушталганда, мен мынчалык адам чыдагыс азапка кабылам деп ойлогон эмесмин. Мен атүгүл кубанып кеткем. “Полесье… токой… жаратылыш кучагы… жөнөкөй мүнөздөр… карапайым жашоочулар, – деп ойлогом поездге отуруп жатып, – таптакыр тааныш эмес эл, бөтөн адаттар, өзгөчө тил… жана, албетте, ушунчалык көп элдик жомоктор, уламыштар жана ырлар!” Мен ошол мезгилде (айтканга жараша, баарын ачык айтайын) кичинекей бир гезитке эки киши өлтүрүү жана бир өз жанын кыюу тууралуу аңгеме жазганга үлгүрүп, теориялык жактан жазуучулар үчүн адеп-ахлакты байкоо пайдалуу экенин билчүмүн.

Бирок… же переброддук дыйкандардын мүнөздөрү өзгөчө, адам менен сүйлөшпөгөн түнт немелерби, же мен алардын тилин таба албай койдумбу, айтор, алдыман чыгып калышса, алыстан эле баш кийимдерин колуна алып, жаныма жакын келгенде: “Гай буг”, – деп күңкүлдөп коюшчу. Кыязы, бул “Кудай колдосун” дегенди билдирсе керек. Алар менен сүйлөшкөнгө аракет кылсам, мени таң кала карашып, эң жөнөкөй суроолорду түшүнүүдөн баш тартышып, колумду өбүүгө умтулушчу – бул поляк крепостнойлук системасынан калган эски салт эле.

Колумдагы болгон китептерди тез эле окуп чыктым. Зериккендиктен – бул башында жакпаса да – он беш чакырым алыста жашаган ксендз, анын кол алдындагы “органист мырза”, жергиликтүү жандарм жана анын жанындагы имениенин конторщиги, отставкадагы унтер-офицер сыяктуу жергиликтүү интеллигенция менен жакындан таанышууга аракет кылдым, бирок анымдан эч майнап чыкпады.

Андан соң мен переброддук тургундарды дарылоого аракет кыла баштадым. Колумда болгону: кастор майы, карболка, бор кислотасы жана йод бар эле. Бирок бул жерде, билимимдин жетишсиздигинен тышкары, диагноз коюуда кыйынчылыкка туш болдум. Анткени бейтаптарымдын оору белгилери ар дайым бирдей болчу: “ичим ооруйт” анан “эч нерсе жей албайм, иче албайм”.

Мисалы, бир жашап калган аял келет. Уялгансып мурдун жеңинин учу менен сүртүп алып, оң колу менен колтугунан эки жумуртка алып чыгып, үстөлгө коёт, ошол убакта бир көз ирмемге кара күрөң тарткан териси көрүнө түшөт. Анан менин колумдан өбүүгө аракет кылат. Мен колумду ала качып, аялды токтотууга аракет кылам: “Болду, байбиче… токтот”. 

– Ичим ооруйт, кожоюн, ичим чыдатпай ооруйт, ошондуктан эч нерсе жей албайм, иче албайм.

– Качантан бери ушундай?

– Мен кайдан билейин? – деп ал да суроо менен жооп берди. – Ушинтип эле ысып, күйүп турат. Эч нерсе жей албайм, иче албайм.

Канча аракет кылсам да, мындан башка так диагноз таба алган жокмун.

– А сиз тынчсызданбаңыз, – деди бир жолу отставкадагы унтер-офицер конторщик. – Булар ит жандуу болушат, өздөрү эле айыгып кетишет. Мен сизге айтып коёюн, бир эле нашатырь деген дарыны колдоном. Мисалы, бир дыйкан келет: “Кандайсың?” “Ооруп жатам…” – дейт. Дароо мурдуна нашатырь спиртинин бөтөлкөсүн алып барам: “Жыттап көрчү!” Жыттап көрөт… “Дагы бир жолу жытта… катуурак!..” Жыттап көрөт… “Кандай, жеңилдей түштүбү?” – “Бир аз жеңилдегендей…” – “Макул, бар эми, Кудай колдосун”.

Мындай колдон өбүүлөр (айрымдары тикелей бутума жыгылып, менин өтүгүмдү өбүүгө аракет кылышчу) мени абдан тажатты. Анткени бул алкыш билдирген, жүрөктөн чыккан кыймыл-аракет эмес, жөн гана кылымдар бою кулчулук жана зордук-зомбулук менен сиңген жийиркеничтүү адат экени көрүнүп турчу. Мен тиги унтер-офицер конторщик менен жандармдын дыйкандардын оозуна чоң кызыл алакандарын канчалык манчыркоо менен сунуп жатышканын көрүп таң калдым.

Мага болгону мергенчилик гана калды. Тилекке каршы, январь айынын аягында аба ырайы бузулуп, мергенчилигибиз да токтоду. Күн сайын катуу шамал болуп, түн ичинде кардын үстүндө катуу, муздуу кабык пайда болгондуктан, анда коёндун издери таптакыр түшпөй калды. Бөлмөгө камалып, шамалдын улуганын тыңшап отургандан жаман тажадым.

Ошондуктан токойчу Ярмолага кат таанытуу сыяктуу зыянсыз көңүл ачууга бекем жармаштым. Башында бул, чынында эле, абдан кызыктуу башталды. Бир күнү кат жазып отуруп, артымда бирөө турганын сездим. Бурулуп карасам – Ярмола. Ал, адатынча, жумшак өтүгүнөн эч бир шыбырт чыгарбай келген экен.

– Сага эмне керек, Ярмола?

– Сиздин кантип жазганыңызды таң калып карап турам. Сиздей жазгым келет… Жок, жок… Сиздей эмес, – менин күлгөнүмдү көрүп, уялып кетти. – Мен жөн гана аты-жөнүмдү…

– Анын сага эмне кереги бар? – дедим таң калып. (Белгилей кетчү нерсе, Ярмола Переброддогу эң жакыр жана эң жалкоо дыйкан болуп эсептелчү; айлык акысын да, өзүнүн дыйканчылыктан тапкан кирешесин да ичип салчу. Анын уйларындай арык уйлар айлана-тегеректе жок эле. Менин оюмча, ага кат таануунун эч кандай зарылчылыгы деле жок болчу.) Мен дагы бир жолу кызыгып сурадым:

– Эмне үчүн аты-жөнүңдү жазгың келет?

– А, сиз билесиз да, кожоюн, – деди Ярмола өтө эле жумшак үн менен. – Биздин айылда билимдүү адам жок. Бир кагазга кол коюу керек болсо, же волостто иш болсо, же башка бир иштерде… эч ким билбейт… Староста мөөр басат, бирок өзү эмнеге басканын билбейт… Ошондуктан эгер кимдир бирөө кол койгонду билсе, баарына жакшы болмок.

Бул оңолгус браконьер, айланасындагы нерселердин баарына кайдыгер караган, пикири менен айылдык жыйын эч качан эсептешпеген жалкоо адамдын өзү туулуп-өскөн айылынын коомдук кызыкчылыгына күйүмдүүлүк көрсөткүсү келгени мени эмнегедир таасирлентти. Мен өзүм ага сабак берүүнү сунуштадым. Бул кандай оор иш болгонун, ага аң-сезимдүү окууну жана жазууну үйрөтүү канчалык кыйынга турганын айтпай эле коёюн!

Өз токоюнун ар бир жолун, дээрлик ар бир дарагын жаңылбай тааныган, каалаган жерин күндүзү да, түн ичинде да адашпай тапкан, айлана-тегеректеги карышкырлардын, коёндордун жана түлкүлөрдүн издерин жазбай айырмалай алган Ярмола… Ушул эле Ярмола, эмне үчүн “м” жана “а” тамгалары чогуу келгенде “ма” болуп окуларын такыр түшүнө албай койду. Ал, адатта, мындай маселе тууралуу он мүнөт же андан да көп убакыт бою жан үрөп ойлончу. Анын чоң муруту менен кара сакалына жашынган арык, кара тору жүзү, терең кирген кара көздөрү ошол учурдагы акыл-эсинин өтө жогорку деңгээлде чыңалганын билдирип турчу.

– Кана, Ярмола, айтчы, – деп жалдырап суранчумун. – “Ма” десең, жөн эле “ма”. Кагазга караба, мага карап айтчы. Кана, “ма” де…

Анда Ярмола терең дем алып, калем сапты үстөлгө коюп, кайгылуу жана чечкиндүү үн менен айтчу:

– Жок… билбейм…

– Эмнени билбейсиң? Бул абдан жеңил да. Жөнөкөй эле айт – “ма”, мен айткандай.

– Жок… билбейм, кожоюн… унутуп калдым…

Бардык ыкмалар, амалдар жана салыштыруулар ушул бир өжөр түшүнбөстүккө урунуп, таш капчу. Бирок Ярмоланын билимге болгон умтулуусу эч азайган жок.

– Мага болгону аты-жөнүмдү жазганды билсем жетишет, – деп уялыңкы түрдө суранчу ал.– Башка эч нерсенин кереги жок. Болгону өз атымды жаза алсам болду: Ярмола Попружук – башка эч нерсе сурабайм.

Ага аң-сезимдүү окууну жана жазууну үйрөтмөкчү болгон оюмдан таптакыр кайтып, мен аны жөн гана механикалык түрдө кол койгонго машыктыра баштадым. Менин таң калганым, ушул ыкма Ярмолага эң түшүнүктүү болуп чыкты, ошентип, экинчи айдын аягында биз анын ысымын жазганды дээрлик өздөштүрүп калдык. Ал эми атасынын ысымына келсек, ишти жеңилдетүү максатында аны таптакыр эле жазбай коюуну чечтик.

Кечинде мешти жагып коюп, Ярмола менин чакырышымды чыдамсыздык менен күтөр эле.

– Кел, Ярмола, окуйлу, – дечүмүн мен.

Ал үстөлгө жакындап келип, чыканагын таянып отурчу. Анан кара, тырышкан, ийилбес манжаларынын арасына калемди кыпчып, кашын өйдө көтөрүп сурачу:

– Жазайынбы?

– Жаз.

Ярмола биринчи тамганы – “П” (бул тамга бизде “эки тилке жана үстүндө бир тилке” деп аталчу) – абдан ишенимдүү жазды. Анан суроолуу карап турчу.

– Эмне жазбайсың? Унутуп калдыңбы?

– Унутуп калдым…

– Эх, кандайсың! Эми, дөңгөлөктү тарт.

– А-а! Дөңгөлөк, дөңгөлөк!.. Билем… – Ярмола жанданып, кагазга тик багытталган, формасы боюнча Каспий деңизине абдан окшош фигураны кылдаттык менен чиймелей баштайт. Бул ишти бүткөндөн кийин, ал бир азга чейин башын солго, анан оңго буруп, көздөрүн жүлжүйтүп, сүйүнүп карап турат.

– Эмне токтодуң? Улантып жаз.

– Бир аз күтө туруңуз, кожоюн… азыр.

Эки мүнөт ойлонуп, анан уялыңкы түрдө сурайт:

– Биринчиге окшошпу?

– Туура. Жаз.

Ошентип, акырындык менен акыркы тамгага – “к” (каткалаң тамгасын таштадык) – келдик. Ал бизде “таяк, ал эми ортодогу куйругу эки жакка бөлүнүп кеткен таякчалары бар” деп аталчу.

– А сиз кандай дейсиз, кожоюн, – дечү эле Ярмола кээде, ишин бүткөндөн кийин жана аны сүйүү менен сыймыктана карап, – эгер дагы беш-алты ай окусам, абдан жакшы билип калам. Сиз кандай дейсиз?

II

Ярмола мештин алдында чөгөлөп отуруп алып, күйүп жаткан отту көсөө менен ичкертип жатты, мен болсо бөлмөдө ары-бери басып жүрдүм. Жер ээсинин зыңгыраган үйүнүн он эки бөлмөсүнүн ичинен мен бир гана бөлмөнү – мурдагы ашкананы ээлечүмүн. Калгандары кулпуланган бойдон калып, ичиндеги эски штоф эмеректери, өзгөчө коло буюмдары жана XVIII кылымдагы портреттер кыймылсыз, салтанаттуу түрдө желе басып турчү.

Үйдүн сыртында шамал карыган, үшүп-тоңгон, жылаңач жин сыяктуу кутуруп турду. Анын улушунда муң-зар, кыйкырык жана жапайы күлкүгө окшогон үндөр угулат. Кечке маал бороон ого бетер күчөдү. Сырттан кимдир бирөө терезенин айнектерине майда, кургак карды уучтап ыргытып жаткансыйт. Жакынкы токой да белгисиз бир коркунуч менен тынымсыз күңгүрөнүп, ызылдап жатты…

Шамал бош бөлмөлөргө жана мештин моруна чейин кирип келип улуй баштаганда, эски, бүлүнгөн, тешик-тешик болуп жарым-жартылай урап калган үй ар кандай коркунучтуу добуштарга толуп чыкты. Ага аргасыздан тынчсыздануу менен кулак төшөп жаттым. Мына, ак залда кимдир бирөө терең, кайгылуу үшкүргөндөй болду. Мына, алыста бирөөлөрдүн салмактуу жана үнсүз кадамдарынан улам чириген кургак тактайлар кычырап жатты. Мага бөлмөмдүн жанындагы коридордо кимдир бирөө этияттык менен эшиктин туткасын тартып жаткансып сезилди. Анан капыстан каарданып, бардык терезе капкактары менен эшиктерди кутургандай силкилдетип, үйгө толо учуп кирди; бирде морго кирип барып, абдан кайгылуу, тажаалдана жана тынымсыз ыйлап-сыздап, үнүн барган сайын жогорулатып, назик, кулак тундурган чаңырыкка чейин жеткирип, кайра аны жырткычтын ырылдаганына чейин төмөн түшүрөт. Бирде каяктан келгени бир Кудайга гана белгилүү бул коркунучтуу конок менин бөлмөмө кирип келип, аркамдан капыстан суук илеби менен сылап өтүп, жашыл кагаздан жасалган калпакчанын алдында күйүп турган чырактын жарыгын үлпүлдөтөт.

Менде кандайдыр бир белгисиз, түшүнүксүз тынчсыздануу пайда болду. Мына, – деп ойлойм мен, – караңгы, бороондуу кыш түнүндө, жапайы токойлордун, кар баскан талаалардын арасында, шаар жашоосунан, коомдон, аялдардын күлкүсүнөн, адамча баарлашуудан жүздөгөн верст алыс жердеги эски үйдө отурам… Ошол кезде бул бороондуу кеч менин өлүмүмө чейин созулчудай, өмүр бою шамал терезеден дал ушундай аёосуз улуп, чырак дал ушундай күңүрт жанып, мен бөлмөмдө дал ушундай тынчсызданып басып жүрө берчүдөй сезилди. Ал эми мештин жанында отурган Ярмола – үй-бүлөсүндөгү ачарчылыкка да, шамалдын каарына да, менин жанды жеген сагынычыма да – бардыгына кайдыгер караган, мага чоочун бул кызыктай адам менин көз алдымда өмүр бою ушинтип отура берчүдөй туюлду.

Күтүлбөгөн жерден бул тажатма жымжырттыкты кандайдыр бир адам үнү менен бузгум келди да: – Сен кандай деп ойлойсуң, Ярмола, бул кайдан келген шамал? – деп сурадым.

– Шамалбы? – деди Ярмола, башын көтөрөр-көтөрмөксөн болуп. – А сиз билбейсизби, жаш кожоюн?

– Албетте, билбейм. Мен кайдан билмек элем?

– Чындап эле билбейсизби? – Ярмола күтүлбөгөн жерден жандана түштү. – Анда мен сизге айтып берейин, – деди ал сырдуу үн менен, – ведьмака туулду же ведьмака той өткөрүп жатат.

– Ведьмака дегениңиз – сиздерче бакшыбы?

– Ооба, ооба… ошондой.

Мен дароо Ярмолага суроо үстүнө суроо бере баштадым. “Ким билет, – деп ойлодум мен, – балким, азыр андан сыйкыр, көмүлгөн кенч же карышкырлар жөнүндөгү кызыктуу окуяларды айттырып алармын?..”

– Айтсаң, силерде, ушул Полесьеде, бакшылар барбы?

– Билбейм… Балким, бардыр, – деп жооп берди Ярмола кайрадан мурдагы кайдыгер абалына түшүп, мешке эңкейе. – Карылар айтышат, мурда болгон дешет… Балким, жалгандыр…

Мен дароо эле көңүлүм кала түштү. Ярмоланын мүнөзүнүн өзгөчөлүгү – анын көп сүйлөбөгөндүгү эле; мен андан мындан ары бул кызыктуу тема боюнча бир нерсе уга алам деп үмүттөнгөн да эмес болчумун. Бирок мени таң калтырып, ал күтүлбөгөн жерден, мага эмес, мешке сүйлөп жаткансып сөзүн улантты:

– Беш жыл мурда мында бир бакшы кемпир болгон… Бирок айылдын эли аны кууп жиберишкен!

– Аны каякка кууп жиберишти эле?

– Каякка болмок эле!.. Түшүнүктүү да, токойго… Андан башка каякка бармак эле? Анын үйүн да бузуп салышкан, ошол каргыш тийген уядан бир да тактай калбасын дешип… Өзүн болсо сыртка сүйрөп чыгып, сабап салышкан.

– Эмне үчүн ага мындай мамиле жасашты?

– Анын зыяны өтө көп эле, ар ким менен урушчу. Үйлөрдүн эшиктеринин астына дубаланган суу чачып, буудайдын арасына түймөк катып, жамандык тилечү. Бир жолу биздин келинден акча сурап келгенде, келин: “Акчам жок, кет!” – деп кубалаптыр. Ошондо ал: “Бул сараңдыгыңды көпкө чейин унутпайсың”, – деп коркуткан экен. Андан кийин эмне болгонун уксаңыз, таң каласыз: ошол күндөн баштап келиндин уулу ооруп, акыры көз жумду. Ошондо айылдыктар ал бакшы кемпирди айылдан кууп чыгышкан. Көзү соолуп калсын анын…

– Ал кемпир азыр кайда?

– Бакшыбы? – Ярмола кайра сурады: – Мен кайдан билейин?

– Анын айылда туугандары калган жокпу?

– Жок, жок. Ал биздикилерден эмес эле, бөтөн элден, цыганбы же башкасыбы… Биздин айылга мен кичинекей кезимде келген. Жанында бир кыз бар эле: кызыбы, небересиби… Экөөнү тең кууп жиберишкен…

– Азыр ага эч ким барбайбы: дуба окутканы же кандайдыр бир дары-дармек сурап?

– Аялдар жашыруун барып турушат, – деди Ярмола.

– Демек, ал кайда жашай турганы белгилүү турбайбы?

– Мен билбейм… Адамдар ал “Бисов Кут” деген жерде жашайт деп айтышат… Саздуу жер, Ириновский жолунан кийинки. Ал ошол сазда жашайт дешет.

Менин үйүмдөн он чакты чакырымдай алыстыкта бакшы жашайт… Чыныгы, тирүү, полесьелик бакшы кемпир! Бул ой мени дароо кызыктырып, толкундатып жиберди.

– Кулак сал, Ярмола, – дедим токойчуга, – ал бакшыңар менен кантип таанышып алсам болот?

– Тьфү! – деди Ярмола жини келип жерге түкүрө. – Жакшы адам тапкансып!

– Жакшыбы же жаманбы, баары бир барам. Күн жылый баштаганда эле жөнөйм. Сен мени, албетте, коштоп барасың да?

Ярмола акыркы сөздөрдү укканда ушунчалык таң калгандыктан, ордунан ыргып турду.

– Менби?! – деп кыйкырды ал чочуп. – Эч качан! Кудай күбө, мен эч качан барбайм!

– Жок, бул акылсыздык, барасың.

– Жок, кожоюн, барбайм… эч качан барбайм… Мен барайынбы?! – ал дагы бир жолу үрпөйө кыйкырды. – Мен ошол бакшы кемпирдин уясына барайынбы? Кудай сактасын! Сизге да барууну сунуштабайм, кожоюн.

– Каалаганыңды кыл… Бирок мен баары бир барам. Аны көрүү мага абдан кызык.

– Анда кызыктуу эч нерсе жок! 

Ярмола мештин каалгасын тарс эткизе жапты. Бир сааттан кийин, ал самоорду ордуна коюп, көк чайга тоюп үйүнө жөнөөгө даярданып жатканда сурадым:

– Ал кемпирдин аты ким?

– Мануйлиха, – деди Ярмола орой үн менен.

Ал эч качан сезимдерин сыртка чыгарбаса да, мага абдан көнүп, байлана түшкөн окшойт. Бул биздин аңчылыкка болгон жалпы кумарыбыздын, менин жөнөкөй мамилемдин, ачкадан кыйналган үй-бүлөсүнө кез-кезде көрсөткөн жардамымдын жана эң негизгиси – мен гана анын ичкичтигине көз жумуп, бетке айтпаганымдын натыйжасы болсо керек. (Ярмола бул кемчилигин эскерткен адамдарды жек көрчү). Ошондуктан бакшы менен таанышуу чечимим анын маанайын түшүрүп койду. Ал муну добушун адаттагыдан катуураак чыгарып, сыртка жөнөгөндө босогодо жаткан Рябчик аттуу итин бир тээп өтүү менен билдирди. Рябчик аянычтуу кыңшылап четке качты, бирок ошол замат Ярмоланын артынан салпаңдап ээрчип жөнөдү.

III

Үч күндөн кийин аба ырайы өзгөрүп, күн жылымык тартты. Бир күнү таң эрте, күн али чыга электе Ярмола бөлмөмө кирди:

– Мылтыктарды тазалоо керек, мырзам.

– Эмнеге? – деп сурадым мен жылуу жууркандан тургум келбей жалкоолоно.

– Түн ичинде коёндор уясынан чыгышыптыр: издери толтура. Балким, аңчылыкка чыгарбыз?

Ярмоланын токойду сагынганын байкадым, бирок ал мергенчиликке болгон мындай катуу каалоосун жасалма кайдыгерлик менен жашырууга тырышып жатты. Анын алдыңкы бөлмөдө турган бир стволдуу мылтыгынын кароолунун жанында даттан жана дарынын газдарынан улам пайда болгон тешиктерди жашырган бир нече калай жамаачысы бар эле. Бирок ушуга карабай, ал бир да коёнду тек кетирчү эмес.

Токойго кирерибиз менен эле коёндун изин таптык. Коён жолго чыгып, эки жүздөй сажен баскандан кийин, жолдон жаш карагайлардын арасына чоң секирик жасаптыр.

– Жарайт, муну айланып өтөбүз, – деди Ярмола. – Ал ушул бойдон секирип барып, тигил жакка жатып калды. Сиз, мырза, тигил тарапка барыңыз… – Ал бир аз үнсүз турду да, өзүнүн мага белгисиз шарттуу белгилерине ылайык мени кайда жөнөтөрүн пландап, эски коргон тарапты көрсөттү. – Мен аны Замлын тараптан айланып өтөм. Ит кубалап чыкканда сизге белги берем.

Ал бир заматта жоон бактардын арасына сиңип, көздөн кайым болду. Мен кулак салдым. Анын кадамынын дабышы такыр чыккан жок – талдын кабыгынан жасалган кепичинин астынан жадакалса кургак бутактардын тырсылдап сынганы да угулбады. Мен эски коргонго – бош, бузула баштаган курулуш тарапка карай жай басып барып, бийик, ичке карагай токойунун четиндеги жалбырагы жок дарактын астына токтодум.

Бул жерде кышкы токойго мүнөздүү эмес өзгөчө бир тынчтык орноптур. Бутактардагы оор, жабышкак кар аларды салмагы менен салаңдатып, салтанаттуу жана муздак көрүнүш берип турду. Кээде оор салмактан бошонгон ичке бутак өйдө серпилип, андан күбүлүп түшкөн кар башка бутактарга урунуп, кыска гана түп-түп эткен добуш чыгарат. Карга күн нуру тийген жерлер кызгылт, ал эми көлөкө жерлер көгүш тартып көрүнөт. Мага ушул салкын, тынч кыймылсыздыкта убакыт жай жана үнсүз агып жаткандай сезилди…

Аңгыча тээ токойдун түпкүрүнөн аңды кубалап бараткан Рябчиктин ыйлап жиберчүдөй ичке, тынчсызданган үнү угулду. Ошол замат Ярмоланын үнүн да эшиттим. Ал биринчи муунун созуп, кескин фальцет менен, экинчисин басаңдаган бас нотасы менен алып, иттин артынан катуу кыйкырып жатты: “У-а-ал! У-а-ал!”.

Итти үргөнү менин сол тарабымдан чыккандай болду, ошондуктан мен аңды алдынан тосуу үчүн аянтчаны бойлой шашылыш чуркадым. Бирок жыйырма кадам да аттай электе, чоң дүмүрдүн артынан бир боз коён чыга калып, шашпай, узун кулактарын артына салаңдатып, чоң-чоң секирик менен жолду кесип өттү да, жаш бактардын арасына кирип кетти. Анын артынан эле Рябчик учуп чыкты. Мени көрүп, ал куйругун бир булгап койду да, чуркап баратып кардан бир-эки сугунуп алып, кайрадан коёндун изине түштү.

Күтүлбөгөн жерден ошол эле токойдон Ярмола да эч бир дабыш чыгарбай чыга келди.

– Мырза, эмне үчүн жолун тоскон жоксуз? – деди ал нааразы боло.

– Анткени алыс эле… эки жүз кадамдан ашык болчу.

Менин уялып калганымды көрүп, Ярмола жумшара түштү:

– Мейли, эч нерсе эмес… Ал бизден качып кутула албайт. Ириновский жолуна барыңыз, ал азыр ошол жакка чыгат.

Мен Ириновский жолун бойлой жөнөдүм. Эки мүнөт өтпөй эле иттин жакын жерде коёнду кубалап баратканын уктум. Аңчылыктын кызыгына батып, мылтыгымды колума ыңгайлай кармадым да, калың бадалдарды жиреп, бутактардын бетке катуу соккуларына карабай чуркап жөнөдүм. Бирок көпкө чуркай алган жокмун, демим кысылып, алым кетип калды. Капыстан иттин үнү угулбай калганын байкадым. Кадамымды акырындатып, жай баса баштадым. Түз эле жүрө берсем Ириновский жолуна чыгып, Ярмолага жолугам го деп ойлогом. Бирок көп өтпөй, бадалдар менен дүмүрлөрдү айланып чуркап жүрүп, багытымдан жаңылып, таптакыр адашып калганымды түшүндүм.

Ошондо гана Ярмоланы чакырып кыйкыра баштадым. Ал жооп кайтарган жок. Ойлонбостон алдыга бара бердим; токой акырындап суюла баштады, жер ылдыйлап, бара-бара саздуу жерге жеттим. Кардагы бутумдун изи тез эле карарып, сууга толуп жатты. Бир нече жолу тиземден ылдый сазга батып кеттим. Кичинекей бир дөбөчөдөн башка дөбөчөгө секирип өтүүгө аргасыз болдум; аларды каптап турган калың, күрөң эңиликтин үстү бутума жумшак килемдей сезилди.

Бадалдар тез эле бүттү. Алдымда калың кар басып, ак жабуусунун астынан сейрек дөбөчөлөр гана көрүнгөн чоң, тегерек саз жатты. Саздын карама-каршы тарабында, бактардын арасынан жалгыз турган үйдүн бозоргон дубалдары көрүндү.

“Балким, бул жерде Ириновскийлик токойчу жашаса керек, – деп ойлоп койдум мен. – Андан жол сурап билүү керек”.

Бирок адегенде ал үйгө жетиш керек эле. Мүнөт сайын сазга батып, өтүгүм сууга толуп, кадам сайын катуу шалпылдап жатты; бутумду сүйрөп жүрүү оңойго турган жок.

Акыры мен саздан өтүп, кичинекей дөңсөөгө чыктым да, барак сыяктуу үйдү даана көрдүм. Бул кадимки үй эмес, жомоктогу тооктун бутуна тургузулган кепеге окшош экен. Анын полу жерге тийбей, тескерисинче, бийик мамылардын үстүнө орнотулуптур. Балким, бул Ириновский токоюнун бүт аймагын каптаган жазгы суу ташкындарынан улам жасалгандыр. Бир капталы эскирип, кыйшайып калгандыктан, кепе адамдын боору ооругандай көрүнүштө эле. Терезелеринин көбүнүн айнеги жок болчу; алардын ордуна бир чети сыртка бултуюп чыгып турган кир чүпүрөктөр тыгылыптыр. Эшиктин туткасын басып, ичкери кирдим. Үйдүн ичи караңгы экен. Сырттан киргенде көзүм көнүшпөй, көз алдымда кызыл тегерекчелер бийлей баштады. Ошондуктан үйдө кимдир бирөө бар же жогун дароо байкай алган жокмун.

– Эй, жакшы адамдар, үйдө ким бар? – деп сурадым үнүмдү бийик чыгара.

Мештин жанында бирөө кыймылдагансыды. Жакыныраак барып, жерде отурган кемпирди көрдүм. Анын алдында үйүлгөн тооктун канат-жүндөрү жатты. Ал ар бир канатты өз-өзүнчө алып, жүнүн жулуп, тазасын себетке салып, жылаңачталган сөңгөктөрдү жерге ыргытып жаткан экен.

“Бул Ириновскийдеги баягы бакшы Мануйлиха турбайбы!” – деген ой кемпирди жакшылап карап чыккандан кийин гана мээме кылт этти. Анын сырткы көрүнүшү элдик жомоктордогу жез кемпирдин кебетесине куюп койгондой окшош эле: ичке, сөөктүү жаактары, узун, ийилип барып ээгине чейин салбыраган мурду; тынымсыз бир нерсени чайнап жаткансып кыймылдаган кемшийген, тишсиз оозу; жаш кездеги өңү өчүп, муздак, тосток, кабагы кыска жана кызарып калган көк көздөрү жырткыч куштун көзүн элестетет.

– Саламатсызбы, чоң эне! – дедим мен мүмкүн болушунча жумшак үн менен. – Сиздин атыңыз Мануйлиха эмеспи?

Кемпирдин көкүрөгүнөн кандайдыр бир кырылдаган добуш чыгып, анан тишсиз бүлөлөрүнүн арасынан карыган карганы муунтуп жаткансыган каргылдаган үн угулду:

– Балким, бир кездерде жакшы адамдар мени Мануйлиха деп аташкандыр… Бирок азыр менин атым да, затым да жок, жөн эле “ургаачы куш” деп коюшат. Сага эмне керек? – деди ал мени жактырбай карап, колундагы жумушун токтотпостон.

– Чоң эне, мен токойдо адашып калдым. Балким, сүтүңүз бардыр?

– Сүт жок, – деп кемпир сөзүн кыска кести. – Токойдо бекер тентип жүргөндөр абдан көп… Мен баарынын суусунун кандырып, курсагын тойгуза албайм…

– Чоң эне, сиз келген конокту анча жактырбайт окшойсуз.

– Туура айтасың, мен таптакыр меймандос эмесмин. Биз сиздей мырзалар үчүн даамдуу тамактарды сактап отурган жокпуз. Чарчасаң, жөн эле отура бер; эч ким сени үйдөн кууп чыкпайт. Макалда эмне делет: “Кел, биздин үйүбүздө отур, коңгуроолорубуздун үнүн ук, анан сени кечки тамакка чакырабызбы же жокпу, аны өзүбүз чечебиз”. Мына ушундай…

Анын сөздөрү менин көңүлүмдү дароо өзүнө бурду, анткени бул карыган аялдын бул жерлик эмес экенин айгинелеп турду. Полесьеликтер татаал, учкул сүйлөгөндөрдү жаман көрүшөт, көбүнчө кыштактын жөнөкөй тилинде гана сүйлөшөт. Кемпир өз ишин уланта берди, өзүнчө күбүрөнүп да жатты, бирок мага анын сөзүндө эч кандай маани жоктой туюлду. Мен кунт коюп угуп жаттым, бирок анын айткандары бири-бирине байланышпай жатты: “Мына сага чоң эне Мануйлиха… Өзү ким экенин билбейт… Жашы да келип калды… Буту-бутуна тийбей тыпылдайт, шакылдайт, секирет – кудум эле сагызган…”

Мен бир аз убакыт унчукпай тыңшап турдум, “алдымда турган аял жинди эмеспи” деген күтүлбөгөн ой жан дүйнөмдү дүрбөлөңгө түшүрдү. Бирок ошол эле учурда үйдүн ичин карап үлгүрдүм. Үйдүн көпчүлүк бөлүгүн чоң меш ээлеп туруптур. Төркү бурчта икона көрүнбөйт. Дубалдарда адаттагыдай жашыл кителчен мергенчилердин, кызгылт иттердин жана эч кимге белгисиз генералдардын сүрөттөрүнүн ордуна кургатылган чөптөрдүн жалбырактары, боолонгон тамырлар жана ашкана идиштери илиниптир. Үкү менен кара мышык байкалбаганы менен, мештин үстүндө эки ала чыйырчык таң калуу жана ишенбөөчүлүк менен мени карап отурушту.

– Чоң эне, жок дегенде сууңуз барбы, ичсем болобу?

– А тиги челекте, – деп кемпир башы менен жаңсады.

Суудан чириген саздын жыты уруп турду. Кемпирге ыраазычылыгымды билдирип (ал буга такыр көңүл бурган жок), токойдон чыгуунун жолун сурадым. Ал башын тез көтөрүп, муздак, жырткыч куштукундай көздөрү менен карап, тез-тез күбүрөдү:

– Кет, кет… Кет, баатыр, өз жолуңа түш. Бул жерде сага орун жок. Коноктун өз убагында кеткени жакшы… Кет, айланайын, кетип кал…

Мага чындыгында эле кетүүдөн башка арга калган эмес. Бирок күтүлбөгөн жерден, каардуу кемпирди бир аз жумшартуу үчүн акыркы аракетти жасап көрүү оюма келди. Чөнтөгүмдөн жаңы күмүш тыйынды алып, Мануйлихага сундум. Мен жаңылбаптырмын: акчаны көргөндө кемпир жандана түштү, көздөрү балбылдап ачылып, тыйынга карай ийрейген, сөөктүү, бырыш баскан манжаларын сунду.

– Э, жок, Мануйлиха чоң эне, бекер бербейм, – деп тамашаладым мен тыйынды жашыра. – Кел, адегенде мага төлгө салып бер.

Кабат-кабат бырыш баскан кемпирдин кара тору жүзү нааразы болгондой тырыша түштү. Ал, сыягы, эки анжы болуп турду, акчаны уучтап турган колумду бир азга чейин чечкинсиздик менен карап турду. Бирок ачкөздүк жеңди.

– Макул, макул, кана, келчи, – деп күбүрөдү ал отурган ордунан кыйынчылык менен туруп. – Эч кимге төлгө салбай калдым эле, жаным. Унута баштадым… Карыдым, көзүм да көрбөйт. Мейли, сен үчүн бир жолу салып берейин.

Бүкүрөйгөн аркасын дубалга таяп, кадам сайын калтырап, үстөлгө жакындап келди да, эскиргендиктен шишип кеткен күрөң картанын колодасын алып, аралаштырып, мага карай жылдырды:

– Сууруп чык… Сол колуң менен суур… Чын жүрөгүңдөн…

Ал манжаларына түкүрүп алып, төлгөсүн ача баштады. Карталар үстөлгө камырдан жасалгандай карт-курт эткен үн менен түшүп, туура сегиз бурчтуу жылдыз болуп жайгашты. Акыркы карта королдун үстүнө тескерисинен түшкөндө, Мануйлиха колун мага сунду.

– Алтыныңды аяба, жакшы мырзам… Бактылуу болосуң, бай болосуң… – деп ал кадимки селсаяк цыгандардын ыргагы менен сайрап кирди.

Мен даярдап алган тыйынды бердим. Кемпир маймылча шап илип, аны ууртуна салып алды.

– Жакында алыс жолго чыгасың, – деп ал адаттагы шашылыш ыргак менен сөзүн улантты. – Ача дамасы менен жолугушуу жана кандайдыр бир жагымдуу сүйлөшүү болот. Жакында чырым королунан күтүлбөгөн кабар аласың. Сага кандайдыр бир түйшүк түшөт, анан кайрадан кандайдыр бир майда акча келет. Чоң компанияда болосуң, мас болосуң… Анчалык катуу эмес, бирок баары бир сага ичимдик чыгып жатат. Жашооң узак болот. Эгер алтымыш жашка чейин өлбөсөң, анда…

Ал капыстан токтоп, башын көтөрүп, бир нерсени угуп жаткансып тыңшап калды. Мен да кулак түрүп калдым. Үйгө жакындап ырдап келе жаткан кыздын жагымдуу, бийик чыккан үнү угулду. Мен кооз малороссиялык ырдын сөздөрүн тааныдым:

“Ой, гүлбү же гүл эмеспи,
Четинди ийген.
Түшпү же түш эмеспи,
Башымды ийген?”

– Бар эми, балам, – деп кемпир тынчсыздана, мени столдон колу менен четке түртүп жиберди. – Чоочун үйдө кылар ишиң жок. Бар, келген жолуңа түш…

Ал менин кемселимдин жеңинен кармап, эшикке карай тарткылады. Анын жүзүндө кандайдыр бир жаныбарларга мүнөздүү кооптонуу бар эле.

Ырдап жаткан үн күтүлбөгөн жерден үйгө абдан жакын жерде үзүлдү, темир илгич катуу шалдырап, тез ачылган эшиктин босогосунан узун бойлуу, күлүмсүрөгөн кыз көрүндү. Ал эки колу менен саймалуу алжапкычынын этегин этияттык менен кармап алыптыр, анын ичинен үч кичинекей баш, кызыл моюн жана жаркыраган кара көздөр көрүнүп турду.

– Карачы, чоң эне, бул балапандар дагы мени ээрчип алышты, – деп ал кыткылыктап күлүп, – карачы, кандай күлкүлүү… Аябай ачка экен. Ал эми менде, тилекке каршы, нан жок болчу.

Бирок мени көргөндө ал күтүлбөгөн жерден унчукпай калды да, жүзү албырып чыкты. Анын ортосу кошулган калың каштары нааразы болгондой түйтүйүп, суроолуу көздөрү менен энесин карады.

– Мына, мырза келиптир… Жол сурайт, – деп түшүндүрдү энеси. – Ооба, атакебай, – деп чечкиндүү түрдө мага бурулду ал, – көлөкөлөп отура бербе. Суу ичтиң, сүйлөштүң, эми кетүүгө убакыт келди. Биз сага шерик эмеспиз…

– Укчу, сулуу кыз, – дедим мен кызга, – мага Ириновский жолуна чыкчу жолду көрсөтүп койчу, антпесе бул саздан түбөлүккө чыга албай калат окшойм.

Менин өтүнүчүмдү коштогон жумшак үнүм ага таасир этти окшойт. Ал чымчыктарын мешке жакын турган чабалекейдин уясына кылдаттык менен салып, чечип алып колунда кармап жүргөн күрмөсүн отургучка таштап, унчукпай сыртка жөнөдү. Мен артынан ээрчип чыктым.

– Бул куштардын бардыгы колго үйрөтүлгөнбү? – деп сурадым кызды кууп жетип.

– Колго үйрөтүлгөн, – деп жооп берди ал кыскача, мени карабай. – Тигине, караңыз, – деди ал тосмонун жанында токтоп. – Жолду көрүп турасызбы, тээ тигил, карагайлардын арасындагы? Көрдүңүзбү?

– Көрдүм…

– Ошол жол менен түз эле бара бериңиз. Эмендин дүмүрүнө жеткенде, солго буруласыз. Ошентип, токойду аралап түз кете берсеңиз, Ириновский жолуна чыгасыз.

Ал оң колун сунуп, жолду көрсөтүп жатканда, мен аны карап, эркимден тышкары суктанып кеттим. Анда жергиликтүү кыздарга окшош эч нерсе жок эле; ал жактагылардын баары жогору жагынан чекесин, төмөн жагынан оозу менен ээгин жапкан кир жоолуктарынын астынан корккон көздөрү менен карашар эле. Ал эми мага бейтааныш, жыйырма-жыйырма беш жаштардагы узун бойлуу, кара чачтуу бул кыз абдан жеңил жана сымбаттуу көрүндү. Кенен тигилген ак көйнөгү анын жаш, дени сак, толукшуган төшүн эркин жана жарашыктуу жаап туруптур. Анын жүзүнүн өзгөчө сулуулугун бир көргөн адам эч качан унутпайт болчу, бирок ага көнүп калгандан кийин да сүрөттөп берүү кыйын эле.

Анын бүтүндөй сүйкүмдүүлүгү чоң, жаркыраган кара көздөрүндө жаткан. Ичке, ийилген каштары көз карашына тентектик, өжөрлүк жана бир аз ишенчээктик кошуп турчу. Терисинин кара тору өңү да анын сырткы көрүнүшүнө өзгөчө жарашып, бир аз алдыга чыгып турган болтойгон астыңкы эриндери чечкиндүүлүктү жана бир аз назданууну билдиргенсийт.

– Ушунчалык алыс жерде, токой ортосунда жалгыз жашагандан коркпойсузбу? – дедим мен тосмонун жанына токтоп.

Ал ийнин куушуруп, мага кайдыгер карады: – Эмнеден коркмок элем? Карышкырлар бул жакка жолобойт.

– Карышкырлар элеби… Кар басып калышы мүмкүн, өрт чыгышы мүмкүн… Негизи эле эмне болуп кетерин алдын ала болжоо кыйын да. Бул жерде жалгызсыңар, силерге эч ким жардамга келе албайт.

– Кудай сактасын! – ал колун жактырбагандай шилтеп койду. – Бизди чоң энем экөөбүздү тынч коюшса эле, андан өткөн бакыт жок, болбосо…

– Болбосо эмне болот?

– Көптү билсеңиз, эрте карыйсыз, – деди ал кескин. Анан бир аз тынчсыздана: – Өзүңүз ким болосуз? – деп сурады.

Мен карыган кемпирдин да, бул сулуу кыздын да бийлик өкүлдөрүнүн кандайдыр бир кысымынан коркуп жатышканын түшүндүм да, шашылыш түрдө аны тынчтандырууга шаштым:

– Ой, сураныч, тынчсызданбаңыз! Мен урядник да, болуштун катчысы да, салык жыйноочу да эмесмин, кыскасы – мен эч кандай бийлик өкүлү эмесмин.

– Чын элеби?

– Чын дилимден сөз берем. Кудай урсун, мен бул жерлик эмесмин, абдан алыстан келгем. Болгону бир нече айга гана конокко келгем, жакында кетем. Кааласаңыз, мен бул жерде болгонумду жана силерди көргөнүмдү эч кимге айтпайм. Мага ишенесизби?

Кыздын кабагы бир аз ачыла түштү. – Мейли, эгер калп айтпасаңыз, демек, чындыкты айтып жатасыз. Ал эми сиз биз жөнүндө мурда уктуңуз беле же кокустан эле келип калдыңызбы?

– Кандай десем, уккан жерим бар болчу, атүгүл бир күнү силерге жолугуп кетсем деп да жүргөм. Ал эми бүгүн таптакыр кокустан – токойдо адашып жүрүп келип калдым. Мейли, эми айтчы, эмне үчүн адамдардан мынчалык коркосуңар? Алар силерге эмне жамандык кылышты?

Ал мени сынагандай, ишенбеген көз караш менен карап турду. Бирок мен абийирим таза болгондуктан, анын көз карашына көзүмдү ирмебей түз карап бердим. Анан ал барган сайын толкунданып сүйлөй баштады:

– Биз алардан дайыма кордук көрүп келебиз… Жөнөкөй эл го эч нерсе эмес, бирок тиги бийликтегилер… Урядник келсе – бир нерсебизди тартып алат, пристав келсе – дагы бир нерсебизди алат. Анан дагы, тоноп кетердин алдында кемпирди: “Сен сыйкырчысың, бакшысың, каторжниксиң” – деп шылдыңдашат. Эх, эмнесин айтайын!

– А сага тийишпейби?

Ал текебер ишеним менен башын өйдө көтөрдү, анын жарк эткен көздөрүндө өзүнө болгон зор сыймыктануу көрүнө түштү…

– Тийишип көрсүнчү… Бир жолу бир жер өлчөөчү келиптир… Көрсө, мага эркелегиси келген экен… Ошондон бери менин кандай “эркелеткенимди” унута элек болсо керек.

Анын бул шылдыңдуу, бирок өзгөчө сыймыктануу менен айткан сөздөрүнөн оройлукка баш ийбеген көз карандысыз мүнөзү даана көрүнүп турду. Мен ичимден: “Чынында эле, Полесье токоюнда өскөнүң бекеринен эмес экен, сага тийишүү коркунучтуу тура”, – деп ойлоп койдум.

– Биз кимдир бирөөгө зыян келтирип жатыптырбызбы? – деп улантты ал, мага ишеними арта баштагандай. – Бизге адамдардын деле кереги жок. Жылына бир гана жолу самын менен туз сатып алганы айылга барам… Анан чоң энеме чай алам, ал чайды абдан жакшы көрөт. Болбосо, эч кимди көрбөй деле жашай бермекпиз.

– Көрүп турам, силер чоң энең экөөңөр тең адамдарды анча жактырбайт экенсиңер… Бирок мен бир күнү дагы келип кетсем болобу?

Ал күлүп жиберди. Күлгөндө анын жүзү күтүүсүздөн таң каларлыктай өзгөрүп, ого бетер сулуу болуп кетти! Мурдагы сүрдүүлүгүнүн изи да калган жок: күтүлбөгөн жерден уяң, наристе баладай аруу көрүнө түштү.

– Биздикине келип эмне кыласыз? Чоң энем экөөбүздүн жашообузда анча деле кызыга турган нерсе жок… Макул, эгерде сиз чын эле жакшы адам болсоңуз, келе бериңиз. Бирок бир шартым бар… Эгер келе турган болсоңуз, мылтыксыз эле келгениңиз оң.

– Коркосуңбу?

– Эмнеден коркмок элем? Эч нерседен коркпойм, – деди ал, үнүндө кайрадан өзүнө болгон ишеним жаңырып. – Бирок аңчылыкты абдан жек көрөм. Эмне үчүн бейкүнөө чымчыктарды же коёндорду атыш керек? Алар эч кимге жамандык кылышпайт, алар деле биз сыяктуу жашагысы келет. Мен аларды ушунчалык жакшы көрөм: кичинекей, байкуштар абдан акылсыз… Мейли, анда коштошолу, – деди ал күтүүсүздөн шашкалактап, – сиздин атыңызды да билбейм… Чоң энем урушат го деп корком.

Ал башын ылдый салып, шамалга учкан чачтарын бир колу менен кармай, тез, жеңил чуркап жөнөдү.

– Токто, токто! – деп кыйкырдым мен артынан. – Атың ким? Кел, таанышып алалы!

Ал бир саамга токтоп, мага бурулду: – Менин атым Алёна… Жергиликтүүлөр Олеся дешет.

Мылтыгымды ийниме салып, ал көрсөткөн багытты көздөй бастым. Кичинекей дөбөгө чыкканымда, ал жерден тар, дээрлик байкалбаган чыйыр жол башталды. Артыма бурулуп карасам, үйүнүн босогосунда, аппак кардын фонунда Олесянын кызыл юбкасы шамалда бир аз желбиреп, оттой жаркырап көрүнүп турду.

Мен үйгө келгенден бир сааттай өткөндөн кийин Ярмола да келди. Адаттагыдай эле ашыкча сөздү жактырбагандыктан, ал менден кантип жана кайда адашып жүргөнүмдү сураган жок. Болгону мурдун астынан күңкүлдөп койду: – Тигил жерге… ашканага коён таштап койдум… кууруп жесек болот.

– Ярмола, сен менин бүгүн кайда болгонумду билбейсиң да, ээ? – дедим мен токойчуну таң калтыргым келип.

– Эмне үчүн билбейм? – деп жооп берди Ярмола. – Белгилүү да, баягы бакшы кемпирге бардыңыз…

– Аны кайдан билдиң?

– Кантип билбей коёюн? Чакырсам жооп бербей койгонуңуздан изиңизге түшкөм… Эх, мырза! – деп кошумчалады ал күнөөлөгөндөй үн менен. – Мындай иштерге жолобошуңуз керек эле… Күнөө болот!

IV

Полесьеге быйыл жаз эрте, көп күттүрбөй, абдан тез келди. Айыл көчөлөрүн нугунан чыккан киргилт, албууттанган сел суулары каптады. Суулар жолдогу таштарга урунуп, көбүрүп-жабырып, чамындылар менен каз-өрдөктүн жүндөрүн чимирилтип айландырып агып жатканын көрөсүң. Чоң көлчүктөрдө көк асман менен анда калкыган ак булуттар чагылышат; чатырлардан тынымсыз аккан жаркыраган тамчылар шорголойт. Жол боюндагы теректерге топтошуп конуп алышкан чымчыктардын шаңдуу сайраганы угулат. Бардык жерде тиричиликтин кубанычтуу ыргагы сезилет.

Кар эрип, кээ бир ойдуңдарда жана көлөкөлүү токой ичинде гана киргилт, жумшак күрткүнүн калдыктары калды. Кар астынан кыш бою тынч алган, эми жаңы ширелерге, жаңы өмүргө толгон жылаңач, нымдуу, жылуу жер көрүндү. Кара талаалардын үстүнөн жеңил буу көтөрүлүп, абаны жибиген топурактын жагымдуу жыты менен толтуруп жатты. Бул жаздын ушундай бир жаңы, мас кылуучу күчтүү жыты эле, аны шаарда жүргөндө да жүздөгөн башка жыттардын арасынан дароо тааныйсың. Мага бул жыт менен бирге жан дүйнөмдү кандайдыр бир таттуу эңсөө, назик кусалык ээлеп алгандай сезилди. Ичим алда немеден тынчсызданган күтүүлөр жана бүдөмүк сезимдерге толду – бул көзүңө бардык аялдарды сулуу кылып көрсөткөн жана өткөн жаздардын белгисиз өкүнүчтөрүн эске салган ажайып поэтикалык сезим эле. Түндөр жылуу тартып, алардын коюу, нымдуу караңгылыгында табияттын көрүнбөгөн, ыраттуу чыгармачыл кубаты сезилип турду…

Ушул жазгы күндөрдө Олесянын элеси оюмдан такыр кетпей койду. Жалгыз калганда көзүмдү жумуп алып, анын кээде сүрдүү, кээде шайыр, кээде жарык чача жылмайган жүзүн, эски токойдо өскөн жаш карагайлардай чымыр, жаш денесин, күтүүсүз жерден пайда болгон баркыт сымал коңур үнүн тынымсыз элестеткенди жакшы көрчүмүн…

“Анын кыймыл-аракетинде, сөздөрүндө, – деп ойлончумун мен, – өзүнчө бир тектүүлүк, тубаса көркөм сыпайгерчилик бар…” Ошондой эле Олесяны курчап турган сырдуулук, анын бакшы деген жалган ушагы, саз ортосундагы токойдо жашаганы жана өзгөчө – мага айткан бир нече сөзүндө байкалган өз күчүнө болгон сыймыктуу ишеними мени өзүнө катуу тартчу.

Токой жолдору бир аз кургаары менен, мен баягы “тоок буттуу” кепеге жөнөдүм. Ачуулуу кемпирдин көңүлүн алыш үчүн чөнтөгүмө эки жүз граммдай чай менен бир нече ууч кант салып алдым.

Мен барганда эки аял тең үйүндө экен. Кемпир жалындап күйүп турган мештин жанында бир нерсе менен алектенип жатыптыр. Ал эми Олеся бийик отургучта отуруп, зыгыр жибинен таар токуп жаткан экен. Мен кирип эшикти какканда, ал чочуп бурулуп, жипти колунан түшүрүп жиберди, ийиги полго тоголонуп кетти. Кемпир мештин ысыгынан бетин алаканы менен калкалап, бир топко чейин менден көзүн албай, кабагын бүркөй карап калды.

– Саламатсызбы, чоң эне! – дедим мен бийик, шайыр үн менен. – Мени тааныбай калдыңыз окшойт? Бир ай мурун жол сурап келгеним эсиңиздедир? Мага төлгө ачып бербедиңиз беле?

– Эч нерсе эсимде жок, балам, – деди кемпир башын капалуу чайкап. – Эч нерсе эсимде жок. Эмне үчүн бул жакка келгениңизди да түшүнбөйм. Биз сиздин теңиңиз белек? Биз жөнөкөй, карапайым адамдарбыз… Сиздин бул жерде кылар ишиңиз жок. Токой кенен, барчу жер көп… Мына ушундай…

Менин келгениме кубанбаганын көргөндө, өзүмдү ыңгайсыз сезип, жаман абалда калдым. Алардын бул оройлугун тамашага айлантсамбы, же таарынып, эч нерсе дебей артыма бурулуп кете берсемби, билбей турдум. Айлам кетип, жакшылыкты бир гана ошол кыздын өзүнөн күткөндөй, Олесяга жалооруй карадым. Ал бир аз жылмайып, ийрип отурган жибин таштады да, кемпирдин жанына басты.

– Коркпо, чоң эне, – деди ал жараштыруучу жумшак үн менен, – бул жаман адам эмес, бизге жамандык кылбайт. Кириңиз, отуруңуз, – деп ал мага төркү бурчтагы отургучту көрсөттү, кемпирдин сүйлөнгөнүнө такыр көңүл бурбай.

Анын бул мамилесинен кайраттанып, мен эң чечкиндүү чараны колдонууну туура көрдүм.

– Апакебай, эмнеге мынча ачуулуусуз… Коноктор босогону аттай электе эле дароо урушуп киресиз. Мен сизге белек-бечкек алып келгем, – дедим сумкаман түйүнчөктөрүмдү алып жатып.

Кемпир түйүнчөктөргө көз кыйыгын салып тез карап алды да, бирок дароо эле кайра мешке бурулду.

– Мага эч кандай белектериңдин кереги жок, – деп күңкүлдөдү ал көсөө менен отту көсөп жатып. – Биз мындай конокторду жакшы билебиз. Башында эч нерсе билбегенсип жагынып киришет, анан… Баштыгыңа эмне салып алгансың өзү? – деп күтүлбөгөн жерден мага бурулду.

Мен ага дароо чай менен кантты сундум. Бул кемпирге жакшы таасир этти окшойт. Ал мурунку келишпес, катаал тонунан кайтып, бир топ жумшара түштү.

Олеся кайрадан жип ийрүүгө киришти, мен болсо анын жанындагы жапыз, кичинекей жана солкулдаган отургучка отурдум. Олеся сол колу менен зыгырдын жибектей жумшак, ак буласын тез созуп жатты, ал эми оң колундагы ийикти жеңил айлантып, аны жерге чейин түшүрүп, анан кайра чеберчилик менен илип алып, манжаларынын тез кыймылы менен кайрадан чимирилтип жатты. Бул жумуш биринчи караганда абдан жөнөкөй, бирок чындыгында бир топ татаал, кылымдар бою чогулган тажрыйбаны жана чеберчиликти талап кылган иш эле, ал эми анын колунда кадимкидей   кайнап жатты. Мен байкабай эле анын колдоруна көңүл бурдум: алар көп иштегендиктен чор болуп, карарып кеткен экен, бирок анын кичинекей жана абдан кооз формасына жогорку чөйрөнүн көптөгөн жакшы тарбияланган кыздары суктанмак.

– А сиз мага бая күнү чоң энем төлгө ачканын айткан эмессиз, – деди Олеся.

Мен чочуп кеткенсип арт жагымды караганымды көрүп, ал сөзүн улады: – Эч нерсе эмес, коркпоңуз, анын кулагы жакшы укпайт. Ал менин үнүмдү гана тааныйт.

– Ооба, төлгө салган. Салса эмне экен?

– Жөн эле… Сурайын дегем… Сиз өзүңүз төлгөгө ишенесизби?

– Эмнеге? Чоң энеңдин төлгөсүнөбү же жалпы эле төлгө ачкангабы?

– Жок, жалпы эле төлгөгө…

– Кандай десем, ишенбейм десем туура болот, бирок ким билет? Кээде төлгөдө айтылгандар туура чыгат деп жүрүшпөйбү… Акылдуу китептерде да жазылган. Ал эми чоң энеңдин айтканына такыр ишенбейм. Ар бир эле айылдык аял мындай төлгөнү ача алат.

Олеся жылмайып койду. – Ооба, ал азыр мурдагыдай сала албай калды. Карыды, ошондой эле абдан коркот. Ал эми сизге карталар эмне деди эле?

– Кызыктуу эч нерсе деле жок. Мен азыр эстебейм дагы. Адаттагыдай эле сөздөр: алыс жол, чырым дамасы… Мен унутуп деле калыпмын.

– Ооба, ооба, ал азыр начар төлгөчү. Карыгандыктан көп нерсени унутуп калган… Каяктан жаңылбай койсун? Анын үстүнө абдан коркок болуп калды. Акчаны көрсө гана макул болот.

– Эмнеден коркот?

– Эмнеден экени белгилүү да – башчылардан коркот… Урядник келип дайыма коркутат: “Мен сени каалаган убакта камап сала алам. Билесиңби, силерге окшогондорго сыйкырчылык үчүн кандай жаза каралганын? Мөөнөтсүз Соколиный аралдарына сүргүнгө айдаласыңар”, – дейт. Сиздин оюңузча, ал муну калп айтабы же чынбы?

– Жок, ал калп айткан эмес; чынында эле мыйзамда буга каршы жаза каралган, бирок анчалык коркунучтуу эмес… Макул, эми айтчы, Олеся, сен да төлгө саласыңбы?

Ал бир аз тартынгандай болду, бирок бир гана көз ирмемге. – Төлгө салам… Бирок акча албайм, – деп шашылыш кошумчалады ал.

– Балким, сен мага төлгө салып бересиң?

– Жок, – деди ал башын чайкап, бирок үнү чечкиндүү чыкты.

– Эмне үчүн? Мейли, азыр эмес, кийинчерээк… Эмнегедир сен мага чындыкты айтчудайсың.

– Жок. Салбайм. Эч качан салбайм.

– Бул жакшы эмес, Олеся. Биринчи жолу суранганда эле баш тартууга болбойт го… Эмне үчүн макул болбой жатасың?

– Анткени мен сизге буга чейин эле карта ачып көргөм, экинчи жолу болбойт…

– Болбойбу? Эмне үчүн? Мен муну түшүнбөйм.

– Жок, жок, болбойт… такыр болбойт… – деди ал бир нерседен корккондой шыбырап. – Тагдырды эки жолу сыноого болбойт… Бул туура эмес… Ал билип алат, угуп алат… Тагдыр өзүнөн ашыкча сурагандарды жаман көрөт. Ошондуктан бардык төлгөчүлөр бактысыз болушат.

Мен Олесяны тамашага салайын дедим, бирок айта алган жокмун: анын сөзүндө чын жүрөктөн чыккан зор ишеним жаткан эле. Ал тагдыр тууралуу айтып, бөлмөнүн ичин бир башкача кооптонуу менен караганда, мен да өзүм билбей айланамды карап алыптырмын.

– Олеся, мага кайрадан төлгө ачпасаң да, карталарың ошондо эмне деди эле, ошону айтып берчи? – деп өтүндүм мен.

Олеся күтүлбөгөн жерден жибин таштап, менин колумду кармады. – Жок… Жакшы болбойт, – деди ал, анын көздөрү жалынып-жалбарган баланыкындай боло түштү. – Өтүнөм, суранбаңыз… Сиздин тагдырыңыз жакшы чыккан эмес… Өтүнөм, суранбаңыз…

Мен андан болбой эле сурана бердим. Анын минтип баш тартуусу жана тагдыр жөнүндөгү коркунучтуу божомолдору төлгөчүлөрдүн көнүмүш ыкмасыбы же чын эле өзүнүн айткан сөздөрүнө ишенгендигиненби, таптакыр түшүнө албадым. Бирок жүрөгүмдө тынчсыздануу, ал тургай бир аз коркуу сезими пайда болду.

– Макул, эми айт десеңиз айтып берейин, – деди акыры Олеся макулдугун билдирип. – Эсиңизде болсун, бул келишим акчадан да кымбат: сизге бир нерсе жакпаса, мага ачууланбаңыз, макулбу? Анда эмесе угуңуз. Сиз боорукер адамсыз, бирок алсызсыз. Сиздин боорукердигиңиз жасалма эмес, чын дилден чыгат. Бирок сиз өз сөзүңүздө тура албайсыз. Сиз башкаларды башкарганды жакшы көрөсүз, бирок ага карабастан өзүңүз аларды ээрчип кетесиз. Сиз шарапка жакынсыз, ошондой эле… Эми айтканга жараша бардыгын ачык айтайын. Анда бир жагдайдан экинчи жагдайга акырындык менен өтөлү… Сиз аялзатына өтө жакынсыз, аларга тез берилип кетесиз, ошонун айынан жашоодо көп кыйынчылыкка кабыласыз… Сиз акчанын баркын билбейсиз жана аны бекем сактай албайсыз – ошондуктан сиз эч убакта бай боло албайсыз… Дагы айтайынбы?

– Уланта бер, айта бер! Билгендериңдин баарын толук айтып бер!

Тагдырыңыз ушундай: сиз эч кимди чын дилиңизден сүйө албайсыз, анткени жүрөгүңүз муздак, эринчээк. Сүйүү дегендин эмне экенин билбей, жакындарыңыздын көз жашынан башканы көрбөй өтөсүз. Үй-бүлө күтүп, бактылуу жашоо кечирүү сиз үчүн такыр мүмкүн эмес. Түйшүктөн түйшүккө, зеригүүдөн зеригүүгө урунуп жүрүп, акыры жаныңызды кыюуга чейин бара турган учур келет… Бул – сиздин жалгыз кутулуу жолуңуз болот. Бирок ага да батына албасаңыз, азаптуу өмүрүңүздү сүйрөп жашай бересиз… Жылдар өтүп, түйшүгүңүз арта берет. Ал эми эң соңунда, күтүлбөгөн жерден жакыныңыздын өлүмү тагдырыңызды чукул өзгөртөт. Бирок мунун баары алыскы келечектеги иш… Качан экенин так айта албайм, бирок карталар жакында эмне болорун көрсөтүп жатат… Балким, ушул айда деле…

– Жакында эмне болот? – дедим мен, анын тынып калганынан пайдаланып.

– Мен муну айткандан да корком… – деди ал, көздөрү жалтылдай түшүп. – Сизди ача дамасы тараптан зор сүйүү күтүп турат! Ал үй-бүлөлүүбү же бойдокпу, белгисиз, бирок кара чачтуу экени анык…

Мен эркимден тышкары Олесянын шамалга учкан кара чачтарына жалт карадым.

– Эмнеге карап калдыңыз? – деп ал аялдык сезимталдык менен менин көз карашымды дароо байкап, күтүүсүздөн кызарып кетти. – Ооба, дал меникиндей, – деп чачын колу менен бир аз оңдоп жатып, жүзү ого бетер албырып чыкты.

– Демек, сенин айтымыңда, бул баягы ача дамасынын зор сүйүүсү турбайбы? – дедим мен тамашалай.

– Күлбөңүз, минтип күлүп шылдыңдаганга болбойт! – Олесянын үнү муздак, такыр тамаша аралашпаган, атүгүл бир аз сүрдүү угулду. – Мен сизге чындыкты айтып жатам, бир да сөз кошкон жокмун.

– Макул, макул, тилимди тыйдым. Андан ары эмне болот экен?

– Андан ары… Аха-х! Ал ача дамасы үчүн бул иш эч кандай жакшылык алып келбейт, өлүмдөн да жаман болот. Сиздин айыңыздан ал зор уятка калат, өмүр бою унутулгус терең кайгыга батат… Ал эми сиз үчүн анын картасында эч кандай жаман нерсе көрүнгөн жок.

– Укчу, Олеся, карталарың сени алдап жаткан жокпу? Эмне үчүн мендей бейпил, жөнөкөй адам ал ача дамасына ушунчалык чоң балекет алып келишим керек? Мени коркутпачы.

– Мына ушунусун өзүм да билбейм. Анын үстүнө, муну сиз атайын кылбайсыз, бирок кырсыктын баары сиздин айыңыздан болот. Демек, атайлап эмес, сиздин жолуңуз аркылуу ушундай бөөдө кырсык жаралат… Менин айткандарым чындыкка айланганда, сиз мени эстейсиз.

– Сен мунун баарын карталардан гана билдиңби, Олеся?

Ал дароо жооп берген жок. Көздөрүн төмөн салып, бир аз каалабай, тартынгандай үн менен:

– Карталардан дагы… Бирок мен аларсыз деле көп нерсени билем, маселен, адамдын жүзүнөн. Эгерде кимдир бирөө жакында кырсыкка учурап, жаман өлүм менен өлө турган болсо, муну анын жүзүнөн дароо эле байкайм, сүйлөшүүнүн да кереги жок болот.

– Анан адамдын жүзүнөн эмнени көрөсүң?

– Аны өзүм да билбейм. Бир заматта коркуп кетем, алдымда тирүү эмес, өлүк адам тургандай сезилет. Чоң энемден сурасаңыз, чындыкты айтып берет. Мындан эки жил мурун тегирменчи Трофим тегирменине асынып албадыбы. Мен муну ошол кырсыктан эки күн мурун көрүп, чоң энеме: “Караңызчы, чоң эне, Трофим жакында жаман өлүм менен өлөт”, – деп айткам. Ошондой эле болду. Өткөн жылы бир майрамда ат уурдаган Яшка келип, чоң энемден төлгө ачып берүүсүн суранды. Чоң энем ага карта жайып жатса, ал тамашалап: “Айтчы, кемпир, мен кандай өлүм менен өлөм?” – деп өзү күлүп жатты. Мен ага карап туруп, ордумдан жыла албай кадым: Яковдун отурганын көрүп турам, бирок жүзү таптакыр өлүк, кубарып, жапжашыл болуп калыптыр… Көздөрү жумулуу, эриндери капкара… Андан бир жума өткөндөн кийин Яковду ат уурдап жаткан жеринен кармап алышканын угуп калдык… Түнү бою сабашыптыр… Биздин эл мындай учурда өтө ырайымсыз, жаман… Анын таманына мык кагып, кабыргаларын таяк менен чаап сындырышыптыр; таң атканча жаны чыгыптыр.

– Эмне үчүн ага алдыда кырсык күтүп жатканын айткан жоксуң?

– Эмне үчүн айтышым керек? – деп жооп берди Олеся. – Тагдырына жазылгандан качып кутула алмак беле? Андан көрө адам акыркы күндөрүн бейпил өткөрсүн… Өзүм да мындай нерселерди көргөндө жийиркенем, өзүмдөн өзүм иренжийм… Бирок айла канча? Бул да менин маңдайыма жазылган тагдыр. Менин чоң энем да жаш кезинде өлүмдү алдын ала көрө билчү, апам да, апамдын апасы да ушундай болгон – бул бизден эмес… бул биздин каныбызда бар нерсе.

Ал ийигин айлантууну токтотуп, башын төмөн салды да, колдорун тизесине коюп отуруп калды. Анын кыймылсыз катып калган, каректери чоңойгон көздөрүндө кандайдыр бир жашыруун коркунуч, тагдырдын зор кубатына жана жан дүйнөсүн ээлеген сырдуу илимге баш ийүү чагылып турду.

V

Ошол учурда кемпир үстөлгө таза, кооз саймаланган дасторконду жайып, үстүнө буусу чыккан казанды койду.

“Кел, кечки тамакка, Олеся”, – деп небересин чакырды да, бир аз ойлоно калып мага бурулду: “Балким, мырза, сиз да биз менен даам сызарсыз? Келиңиз… Бирок биздин тамагыбыз анчалык деле укмуш эмес; шорпо кылган жокпуз, жөн эле талаа көжөсү (коюу шорпо)”.

Анын бул чакыруусу ооз учунан гана, сылыктык үчүн айтылганын сезип, мен баш тартууга даяр элем, бирок Олеся мага ушунчалык жөнөкөй жана жагымдуу жылмаюу менен сурангандыктан, макул болбой коё алган жокмун. Ал өзү мага бир табак талаа кожөсүн куюп берди – бул гречкадан чочконун майы, пияз, картошка жана тоок эти кошулуп жасалган, абдан даамдуу жана аш болумдуу коюу шорпо экен. Чоң эне да, небере да дасторконго отурганда төштөрүнө крест чийип сыйынышкан жок.

Кечки тамак учурунда мен эки аялды кылдат байкап отурдум, анткени менде бүгүнкү күнгө чейин өзгөрбөй келген бир бекем ишеним бар: адамдар тамак ичип жаткандагыдай эч бир жерде өздөрүн мынчалык ачык көрсөтө алышпайт. Кемпир нанды чоң-чоң тиштеп, оозуна тыга салып, шашыла сугалактык менен чалпылдатып чайнап жатканда, шалбыраган жаактары чулчуюп чыга калып жатты. Ал эми Олесянын тамак ичкенинен да тубаса сыпайыгерчилик, адептүүлүк байкалып турду.

Кечки тамактан бир сааттай өткөндөн кийин, мен “тоок буттуу” кепенин кожойкелери менен коштоштум.

– Кааласаңыз, мен сизди бир аз узатып коёюн? – деп сунуштады Олеся.

– Кайдагы узатууну ойлоп таптың дагы? – деп күңкүлдөдү кемпир ачууланып. – Бир орунда тынч отура албайсың го, ийнелик…

Бирок Олеся башына кызыл кашемир жоолугун салынып, күтүүсүздөн чоң энесине чуркап барып, аны кучактап, бетинен катуу өптү.

– Чоң эне! Менин алтыным, менин сүйүктүүм… Мен бир мүнөткө эле барып, азыр кайра келем.

– Макул, макул, менин тентегим, – деп кемпир айласыз макул болду. – Мага таарынба, мырза: бул өзү ушундай бир шок кыз.

Биз кууш чыйырдан өтүп, кара балчыгына ар кандай малдын туяк издери кыйма-чийме түшкөн, көлчүктөрүндө батып бара жаткан күндүн нуру чагылышкан токой жолуна чыктык. Кар жаңы эле эрип, алигиче кургап үлгүрө элек нымдуу, былтыркы саргайган жалбырактарды тебелеп, жолдун жээги менен бараттык. Саргайган жалбырактардын арасынан туш-туштан кызгылт көк баштарын көтөргөн чоң коңгуроо гүлдөр – Полесьенин эң алгачкы гүлдөрү көрүнө баштаптыр. Бул жаздын алгачкы жарчылары эле.

– Укчу, Олеся, – деп сөз баштадым мен, – мен сенден бир нерсе сурайын деп жатам, бирок сенин жиниңе тийип аламбы деп чочулап турам… Айтчы, элдин айткандары чынбы, чоң энеңди… кантип айтсам?…

– Бакшы дешкениби? – Олеся мага жардамга келди.

– Мен бир аз тартынып, сөз таппай жаткам. – Ооба, кааласаң – бакшы… Албетте, эл оозунда элек жок, эмнелерди гана айтышпайт… Балким, ал жөн гана чөптөрдүн касиетин, дарыларды, дубаларды жакшы билгендир… Бирок бул сага жакпаса, жооп бербей эле койсоң болот. Сени кыйнагым келбейт.

– Жок, эмнеге ачууланмак элем, – деп жооп берди ал жөнөкөй гана, үнүндө эч кандай таарыныч жок эле. – Анын эмнесине чычаламак элем? Ооба, ал чындап эле бакшы. Бирок азыр карып калды, мурдагыдай эмес. Күчү кетти.

– Ал эмнелерди кыла алчу эле? – деп кызыгып сурадым мен.

– Ар кандай нерселерди. Дарылаганды жакшы билчү, тиш ооруну басат, кимдир бирөөнү кутурган ит капса же жылан чакса жардам берчү, көмүлгөн кенчтерди таап берчү… баарын санап бүтө албайсың.

– Билесиңби, Олеся?.. Мени кечир, бирок мен мунун баарына анча ишенбейм. Мунун баары жөнөкөй элди алдаш үчүн жасалган көз боёмочулук эмеспи?

Ал эч нерсе дебей, ийнин куушуруп койду: – Кааласаңыз, ошондой ойлой бериңиз. Албетте, айылдагы сабатсыз кемпир-кесектерди алдаш оңойдур, бирок сизди алдагыдай ниетим жок.

– Демек, сен сыйкырга бекем ишенесиңби?

– Кантип ишенбей коёюн? Бул биздин тукумда бар нерсе… Мен дагы көп нерселерди билем.

– Олеся, алтыным… Билсең, бул мага кандай гана кызык болуп жатканын… Мага бир нерсе көрсөтүп бербейсиңби?

– Көрсөтсө көрсөтөйүн, кааласаңыз азыр эле, – Олеся дароо макул болду. – Азыр эле көргүңүз келип турабы?

– Ооба, мүмкүн болсо.

– А коркпойсузбу?

– Эмнеден коркмок элем. Түн ичинде болсо, балким, коркмоктурмун, азырынча күн жарык эле го.

– Жакшы. Колуңузду бериңиз.

Мен колумду сундум. Олеся шамдагай кыймылдап, күрмөмдүн жеңин түрүп жиберди да, чөнтөгүнөн узундугу он эки сантиметрдей келген, булгаары кындагы кичинекей фин бычагын алып чыгып, сууруп алды.

– Эмне кылайын деп жатасың? – деп сурадым, ичимден бир аз кооптоно.

– Азыр… Сиз бая эле коркпойм дебедиңиз беле!

Ал капысынан көзгө илинбеген зор шамдагайлык менен жеңил кыймыл жасаганда, мен билегиме, тагыраак айтканда, тамыр соккон жерден бир аз жогорураак курч миздин тийгенин сездим. Ошол замат кесилген жерден кан шорголоп агып, жерге тамчылай баштады. Мен кыйкырып жибере жаздап, араң чыдадым, бирок өңүм кубарып кетти окшойт.

– Коркпоңуз, тирүү каласыз, – деп жылмайды Олеся.

Ал менин колумду жарааттын үстүнөн бекем кармап, башын эңкейтти да, ал жерге тез-тез бир нерселерди шыбырап, ысык деми менен үйлөй баштады. Олеся түзөлүп, манжаларын бошоткондо, жарааттын ордунда ичке гана кызыл сызык калыптыр.

– Кандай? Ушуга ыраазысызбы? – деп ал бир аз шылдыңдай жылмайып сурады, бычагын чөнтөгүнө салып жатып. – Же дагы бир нерсени каалайсызбы?

– Албетте каалайм. Бирок мүмкүн болсо, мынчалык коркунучтуу эмес жана кан төкпөй турган нерсе болсун, бай болгур.

– Сизге дагы эмнени көрсөтсөм экен? – деп ойлоно түштү ал. – Анда мындай кылалы: менин алдыма түшүп басыңыз… Бирок артыңызды такыр карабаңыз.

– А бул коркунучтуу эмеспи? – деп сурадым, калп жылмайып коркконумду жашырууга аракет кылып.

– Жок, жок… Коркпоңуз… Баса бериңиз.

Мен алдыга бастым, бул тажрыйба мага абдан кызык көрүндү, артымда Олесянын кадалган көз карашын сезип турдум. Бирок жыйырма кадамдай баскандан кийин, мен түз жерден эле чалынып, көмкөрөмдөн жыгылдым.

Кайра турарым менен: – Баса бериңиз, басыңыз! – деп кыйкырды Олеся. – Артыңызга кылчайбаңыз! Эч нерсе эмес, тойго чейин айыгып кетет… Кулаганда жерге бекем таянсаңыз боло.

Мен андан ары бастым. Дагы он кадамдай жасап, кайра жыгылдым. Олеся катуу күлүп, кол чаап жиберди.

– Кандай? Канааттандыңызбы? – деп кыйкырды ал, ак тиштерин жаркыратып. – Эми ишендиңизби? Бул эч нерсе эмес!.. Өйдө эмес, төмөн учтуңуз.

– Муну кантип жасадың? – деп таң калуу менен сурадым, кийимиме жабышкан бутактарды жана кургак чөптөрдү күбүп жатып. – Бул сыр эмеспи?

– Эч кандай сыр жок, айтып берейин. Бирок сиз түшүнбөйсүз го деп корком… Түшүндүрүп бере албайм… Чындыгында, мен муну өзүм да толук түшүнбөйм.

Менин түшүнгөнүм боюнча, бул өзгөчө фокустун сыры мындай экен: Олеся анын аркасынан ар бир кадамын дал өзүндөй кайталап басып, көзүн албай тиктеп, анын бүткүл кыймыл-аракетин өзүнө сиңирип алат. Бир нече кадамдан кийин анын алдында кандайдыр бир тоскоолдук, маселен, керилген аркан тургандай элестетет да, тигинин буту ошол арканга жеткенде, Олеся өзү чалынып жыгылгандай кыймыл жасайт. Ошондо, анын айтымында, эң күчтүү адам дагы эрксизден жыгылууга тийиш…

Бир топ жыл өткөндөн кийин гана мен Олесянын ошол чаташкан түшүндүрмөсүн эстедим. Доктор Шарконун Сальпетриер ооруканасындагы истерия менен ооруган бейтаптар боюнча отчетун жана кесипкөй гипнозчулардын тажрыйбаларын окугандан кийин, француз элдик дарыгер-сыйкырчылары да так ушул сулуу Полесье бакшысы колдонгон ыкманы колдонушканын билгенде абдан таң калгам.

– Оо, мен дагы көп нерселерди билем, – деп ишенимдүү түрдө сөзүн улантты Олеся. – Мисалы, мен сизге күтүүсүздөн зор коркунуч сезимин жарата алам.

– Кантип?

– Сизди коркута алам. Маселен, кечинде бөлмөңүздө отурасыз, анан күтүүсүздөн эле, эч бир себепсиз жүрөгүңүз титиреп, ушунчалык коркконуңуздан артыңызды карай албай каласыз. Бирок бул үчүн мен сиздин кайсы жерде жашаганыңызды билишим жана бөлмөңүздү мурда көрүшүм керек.

– Эй, бул абдан эле жөнөкөй экен, терезеңе келип, айнекти тыкылдатып, коркунучтуу үн менен кыйкырып койсоң каалаганың болот да.

– Ой, жок, жок… Мен ал убакта токойдо, өз үйүмдө эле болом… Бирок мен ошол жерде отуруп алып, өзүмдү сиздин көчө менен басып бараткандай, үйүңүзгө кирип, эшикти ачып, бөлмөңүзгө кадам таштагандай элестетем… Сиз бир жерде отурасыз… маселен, үстөл жанында… Мен артыңыздан билдирбей акырын келем… сиз болсо эч нерсе сезбейсиз… Анан мен сиздин ийиндериңизди колдорум менен кармап, кыса баштайм… катуураак, катуураак, катуураак… анан сизге тигиле карайм… мына минтип…

Анын ичке каштары күтүүсүздөн ортосуна жыйырылып, каректери кеңейип, көгүш түскө боёло түштү да, кишини жутуп жиберчүдөй каардуу тигилди. Мен дароо эле Москвадагы Третьяков галереясынан көргөн, кайсы бир сүрөтчүнүн кыл калемине таандык Медузанын башын эстедим. Ошол сүрдүү, кызыктай көз караштан денем дүркүрөп, боюмду табияттан тыш бир муздак коркунуч каптап өттү.

– Койчу, Олеся… жетишет, – дедим мен аргасыздан жасалма күлүп. – Мага сенин жылмайганың көбүрөөк жагат – жылмайганда жүзүң ушунчалык таттуу, бейкүнөө наристеникиндей болуп калат.

Биз андан ары бастык. Мен элден обочо, жапайы жаратылыш кучагында өскөн жөнөкөй токой кызы Олесянын ушунчалык көркөм, сылык жана таамай сүйлөгөнүнө ичимден таң калып, мындай дедим:

– Олеся, мени эмне таң калтырарын билесиңби? Сен өмүр бою токойдо чоңоюпсуң, эл беттеп чыкпасаң… Албетте, көп окуган да эмессиң…

– Мен такыр окуй албайм, кат тааныбайм.

– Анда, андан бетер таң калыштуу… Бирок сен ушунчалык сонун сүйлөйсүң, шаардагы билимдүү, маданияттуу кыздардан эч кем калышпайсың. Айтчы, муну кайдан үйрөнгөнсүң? Эмнени сурап жатканымды түшүндүңбү?

– Ооба, түшүнөм. Мунун баары чоң энемден… Ал сыртынан караганда эле жөнөкөй кемпир көрүнгөнү менен, оо, ушунчалык акылдуу киши! Сизге көзү көнүп, ишенип калса, дагы да ачылат го… Ал баарын билет, бул дүйнөдөгү бардык нерседен кабары бар, эмне сурасаңыз да жооп бере алат. Туура, ал азыр абдан карыды.

– Демек, ал өз убагында көптү көргөн экен да? Негизи ал кайдан келген? Мурда кайда жашаган?

Олеся бул суроолорду анча жактырбагандай болду. Ал дароо жооп бербестен, бул темадан качкандай каалабай гана:

– Билбейм… Ал өзү да бул тууралуу сүйлөшкүсү келбейт. Эгер бир нерсе айтып калса, ар дайым “муну унут, экинчи оозуңа алба” деп суранат… Макул, мен эми кетишим керек, – деди Олеся шашып. – Чоң энем ачууланат. Кош болуңуз… Кечиресиз, мен сиздин аты-жөнүңүздү да сурабаптырмын.

Мен өз ысымымды айттым.

– Иван Тимофеевич? Ооба, абдан жакшы ысым экен. Кош болуңуз, Иван Тимофеевич! Биздин кепеден жийиркенбей, келип туруңуз.

Коштошуп жатып мен ага колумду сундум, ал кичинекей, бирок чымыр колу менен колумду бекем кысып, жылуу коштошту.

VI

Ошол күндөн тартып мен “тоок буттуу” кепеге бат-баттан бара турган болдум. Мен келген сайын Олеся мени адаттагыдай эле токтоо, сылык тосуп алчу. Бирок мени көргөн алгачкы ирмемдеги эрксиз кыймыл-аракетинен эле анын ичинен абдан кубанып жатканын байкар элем. Кемпир мурдагыдай эле күңкүлдөп наалый берчү, бирок небересинин сөзсүз түрдө коргой турганын сезгендиктенби, айтор, ачыктан-ачык кастыгын көрсөтө алган жок. Менин кээде алып келген чакан белектерим – жылуу жоолук, бир банка кыям же бир бөтөлкө алча тундурмасы да анын көңүлүн жибитүүгө олуттуу таасир этти. Олеся экөөбүз, ортодогу унчукпай келишилген макулдашуу боюнча, мен үйгө кайтарда анын мени Ириновка жолуна чейин узатып чыгуусуна кадимкидей көнүп калдык.

Жолдо баратып ар дайым ушунчалык жандуу, кызыктуу маек кура турганбыз; экөөбүз тең убакытты узартууга тырышып, жымжырт токойдун чети менен мүмкүн болушунча жай басаар элек. Ириновка жолуна жеткенде, мен аны кайра жарым чакырымдай артка узатып барчумун. Биротоло коштошор алдында карагайдын жыпар жыттуу бутактарынын астында көпкө чейин сүйлөшүп турчубуз.

Мени Олесянын сулуулугу гана эмес, анын таза, өзгөчө, эркин мүнөзү, байыркы тукум кууган ырым-жырымдарга сугарылган купуя акылы, баладай ишенчээк, ошол эле учурда сулуу аялга гана мүнөздүү назик куулуктан да куру эмес табияты суктандырчу. Ал өзүнүн жандуу кыялын толкунданткан нерселердин баары жөнүндө менден майда-чүйдөсүнө чейин суроодон такыр тажачу эмес: ар кайсы өлкөлөр менен элдер, табият кубулуштары, жердин жана ааламдын түзүлүшү, илимдүү адамдар, зор шаарлар тууралуу уккусу келе берчү… Ага көп нерсе таң калыштуу, жомоктогудай, ишенүүгө мүмкүн эместей сезилчү. Бирок таанышкандан тартып мен ага бардыгын ушунчалык олуттуу, чынчыл жана жөнөкөй тил менен түшүндүргөндүктөн, ал менин айткандарымдын баарына шексиз ишенчү. Кээде анын жапайы табият койнундагы акылы үчүн өтө татаал деп эсептеген (ал тургай кээде өзүм да толук аңдай албаган) кубулуштарды чечмелеп берүү кыйынга турганда, мен минтип каршылык билдирчүмүн:

– Көрдүңбү… мен сага муну кантип айтарымды билбей жатам… Сен баары бир түшүнбөйсүң.

Анда ал жалынып-жалбара баштачу: – Жок, суранам, суранам, мен түшүнгөнгө аракет кылам… Кандайдыр бир жол менен окшоштуруп айтып бериңизчи…

Эгер менин айткандарым түшүнүксүз болсо, ал мени укмуштуудай салыштырууларды табууга, эң тайманбас мисалдарды келтирүүгө мажбур кылар эле. Эгер мен ылайыктуу сөз таба албай мукактана калсам, ал мага сөз таба албай калган кекечке жардам бергенсип, өзүнүн таамай суроолорун жаадырчу. Чындыгында, акыры анын ийкемдүү, шамдагай акылы жана жандуу элестетүүсү менин педагогдук алсыздыгымды жеңип кетти. Мен анын өскөн чөйрөсүн, алган тарбиясын (тагыраак айтканда, эч кандай тарбия көрбөгөнүн) эске алганда, анын укмуштуудай зор зээнге ээ экенине суктанбай коё албадым.

Бир күнү мен Петербург жөнүндө кокусунан сөз кылып калдым. Олеся дароо кулак төшөй калды:

– Петербург деген эмне? Кандайдыр бир өзүнчө өлкөбү?

– Жок, бул Орусиянын эң чоң шаары.

– Эң чоңубу? Абдан зорбу? Андан башка чоң шаар жокпу? – деп сурады ал мага жаш баладай көздөрүн бакыратып.

– Ооба… Ал жерде падышалар, жогорку даражалуу адамдар, заты таза ак сөөктөр жашашат… Ал жактагы үйлөр жыгачтан эмес, бүт таштан салынган.

– Биздин Степандан алда канча чоңбу? – деп сурады Олеся өзү билген Степань кыштагына салыштырып.

– Ооба… андан бир топ чоң… беш жүз эсе чоң десем болот. Ал жерде бир эле үйдө Степандын бүткүл калкынан эки эсе көп эл жашаган учурлар болот.

– Оо, Кудайым ай! Ал кандай үйлөр өзү? – деп сурады Олеся дээрлик чочулаган үн менен.

Мен ага түшүнүктүү болушу үчүн кайрадан салыштырууга туура келди. – Абдан бийик үйлөр. Беш, алты, атүгүл жети кабаттуу. Тиги турган карагайларды көрүп турасыңбы?…

– Эң бийиктеринби? Көрүп турам.

– Мына, ошол үйлөр ушул карагайлардай бийик. Жана алардын ичи башынан аягына чейин кишиге жык толгон. Ал адамдар кичинекей капастардагы куштарга окшоп жашашат, ар бир бөлмөдө ондон ашык киши өмүр кечирет, ошондуктан баарына аба да жетпейт. Ал эми кээ бирлери эң төмөндө, жер астындагы нымдуу, муздак жерде жашашат; алар бөлмөлөрүндө жыл бою күндүн нурун көрүшпөйт.

– Мен токоюмду сиздин ошол шаарыңызга эч качан алмаштырмак эмесмин, – деди Олеся башын чайкап. – Мен Степандагы базарга барганда эле абдан кыйналып, жийиркенем. Кишилери бирин-бири түртүп, ызы-чуу салып, урушуп кетишет… Андайда мен токойду ушунчалык сагынам – баарын таштап, артымды карабай качкым келет… Кудай шаарыңыздан сактасын, мен ал жерде эч качан жашай албас элем.

– Эгер күйөөң шаардык болуп калсачы? – деп сурадым мен бир аз тамашалай жылмайып.

Анын каштары жыйырылып, ичке таноолору тырыша түштү. – Жок! – деди ал, бул сөздү такыр жактырбай. – Мага күйөөнүн такыр кереги жок.

– Муну сен азыр айтып жатасың, Олеся. Бардык эле кыздар алгач ушинтип айтышат, бирок баары бир турмушка чыгышат. Бир аз күтө тур: сен да бир күнү бирөөнү жолуктуруп, сүйүп каласың – анан аны менен шаарга эле эмес, жердин түбүнө болсо да кетүүгө даяр болосуң.

– Жок, жок… суранам, бул тууралуу сүйлөшпөй эле коёлучу, – деп кабагын бүркөй, колун шилтеп койду ал. – Мындай сөздөрдүн эмне кереги бар? Өтүнөм, башка нерселер жөнүндө сүйлөшөлүчү.

– Кандай күлкүлүүсүң, Олеся. Чын эле өмүр бою эч бир эркекти сүйбөй өтөм деп ойлойсуңбу? Сен ушунчалык жаш, сулуу жана күчтүүсүң. Жүрөгүңдө сүйүү оту тутанганда, мындай анттарыңдын баары унутулуп калат.

– Сүйгүм келсе, сүйөм! – деди Олеся көздөрү жайнай түшүп. – Мен ал үчүн эч кимден уруксат сурабайм…

– Демек, сен деле баары бир күйөөгө тиесиң, – деп тамашаладым мен.

– Сиз чиркөөдөгү никени айтып жатасызбы? – деп божомолдоду ал.

– Албетте, чиркөөдөгү никени… Поп сени курмандык чалынуучу үстөлдүн айланасында жетелеп басып, диакон “Ысаия, кубан!” деп шаңдуу ырдайт, анан башыңарга нике таажысын кийгизет…

Олеся төмөн карап, алсыз жылмайып башын чайкады.

– Жок, мырзам… Менин айта турганым сизге жакпашы мүмкүн, бирок биздин тукумда эч ким чиркөөдөн нике кыйдырып, эрге тийген эмес: апам да, чоң энем да ансыз эле жашап өтүшкөн… Бизге чиркөөгө кирүүгө такыр болбойт…

– Мунун баары силердин бакшылык өнөрүңөрдөн уламбы?

– Ооба, биздин бакшылыгыбыздан улам, – деп жооп берди Олеся токтоо жана олуттуу үн менен. – Эгер төрөлгөндөн баштап эле жаным ага сатылып кеткен болсо, мен кантип чиркөөгө барып жүзүмдү көрсөтө алам?

– Олеся… алтыным… Ишенип кой, сен өзүңдү өзүң алдап жатасың… Бул жөн эле караңгылык, сенин айтып жатканың өтө күлкүлүү нерсе.

Олесянын жүзүндө кайрадан мен мурда байкаган кызыктай көрүнүш пайда болду – бул анын өзүнүн сырдуу тагдырына бекем ишенип, айласыз моюн сунганы эле.

– Жок, жок… Сиз муну түшүнө албайсыз, бирок мен сезип жатам… Дал ушул жерде, – ал колун көкүрөгүнө бекем кысты, – мен муну жан дүйнөм менен туюп турам. Биздин бүтүндөй тукумубуз түбөлүккө каргышка калган. Өзүңүз деле ойлоп көрүңүзчү: ал күч болбосо, бизге ким жардам бермек эле? Жөнөкөй адам менин колумдан келген нерселерди кыла алабы? Биздин бардык кубатыбыз ошол күчтөн келет.

Бул өзгөчө тема жаңы эле башталып келе жатканда, биздин маегибиз ар дайым ушундай кеп менен аяктачу. Мен Олеся түшүнө алган бардык илимий аргументтерди бекер эле келтирген экенмин, гипноз, суггестия (психологиялык таасир этүү), психиатрлар жана индиялык факирлер жөнүндө жөнөкөй тил менен бекер эле түшүндүрүптүрмүн. Анын айрым тажрыйбаларын, маселен, кан тамырга чеберчилик менен басым жасоо аркылуу канды оңой эле токтотууга боло турганын канчалык далилдебейин, баары текке кетти. Олеся башка бардык маселелерде мага шексиз ишенгени менен, ушул темага келгенде менин бардык далилдеримди өжөрлүк менен четке кагар эле.

– Макул, мен сиздин канды токтотуу тууралуу айтканыңызга макул болоюн, – деди ал талаш-тартыш кызыганда үнүн көтөрө. – Бирок калган нерселер кайдан келип жатат? Мен билген жалгыз нерсе эле канды токтотуубу? Кааласаңыз, бир күндүн ичинде үйүңүздөгү бардык чычкандар менен таракандарды айдап чыгып, жок кылып берейинби? Сиздин бардык дарыгерлериңиз кол үзүп, дарылоодон баш тарткан эң оор ысытмалуу бейтапты эки күндө жөнөкөй эле суу менен айыктырайынбы? Кааласаңыз, адамдын эсинен бир сөздү таптакыр чыгып кете тургандай кылып салайынбы? Эмне үчүн анда түштөрдү дал өзүндөй жоруйм? Эмне үчүн келечекте эмне болорун алдын ала билем?

Бул талаш-тартыш дайыма экөөбүздүн тең ичибизден бир аз иренжип, унчукпай калышыбыз менен аяктачу. Чынында эле, мен анын ошол табышмактуу өнөрүнүн көбүнө өзүмдүн тайкы илимимден эч кандай түшүндүрмө таба алган эмесмин. Олеся өзү ушунчалык ишеним менен айткан сырлардын жарымына ээ беле, же жокпу, аны так айта албайм. Бирок өз көзүм менен көргөн көптөгөн көрүнүштөр мага бир нерсени айкын кылды: Олеся кокустан, тажрыйба аркылуу алынган кандайдыр бир аң-сезимсиз, ички туюмдук, бүдөмүк жана кызыктай илимге ээ болчу. Бул купуя илим расмий так илимдер пайда боло элек кылымдар мурун эле караңгы, обочолонгон элдик массанын арасында ар кандай күлкүлүү жана жапайы ишенимдер менен аралашып, муундан муунга эң чоң сыр катары өтүп келген.

Ушул маселе боюнча ортобуздагы кескин пикир келишпестиктерге карабастан, бири-бирибизге болгон байланышыбыз күндөн-күнгө күчөдү. Сүйүү жөнүндө ортобузда али бир да сөз айтыла элек болчу, бирок чогуу болуу биз үчүн аба менен суудай зарылчылыкка айланган. Көп учурда унчукпай отурганыбызда көз караштарыбыз күтүүсүздөн кагылыша кеткенде, мен Олесянын көздөрүндө жаш тегеренип, анын чыкыйындагы ичке көгүш тамырдын лукулдап согуп жатканын көрөр элем…

Ошол эле убакта менин кызматчым Ярмола менен болгон мамилем таптакыр сууп, начарлап кетти. Менин “тоок буттуу” кепеге бат-баттан барганым жана Олеся менен кечинде сейилдеп жүргөнүм ага жашыруун эмес экени айдан ачык эле: ал токойдо болуп жаткан окуялардын баарын таң калыштуу тактык менен билип турчу. Акыркы күндөрү анын менден кача баштаганын байкадым. Токойго барууга даярданып жатканымда анын кара көздөрү мени алыстан жемелегенсип, нааразычылык менен карап турар эле, бирок бир да жолу ачык сын айткан жок. Биздин күлкүлүү, олуттуу сабаттуулук сабактарыбыз да таптакыр токтоп калды. Кечинде Ярмоланы окууга чакырсам, ал колун шилтеп терс бурулчу.

– Жок! Бул жөн эле убакытты текке кетирүү, мырза, – деди ал бир жолу жалкоолук жана жек көрүү менен.

Биз аңчылыкка чыгууну да токтоттук. Мен бул тууралуу кеп козгогон сайын Ярмола баш тартууга кандайдыр бир шылтоо таап турду: же мылтыгы бузулуп калат, же ити ооруйт, же өзүнүн колу бошобойт.

– Убактым жок, мырза… Бүгүн жер айдашым керек, – деп жооп берчү Ярмола көбүнчө. Бирок мен анын такыр “жер айдоо” менен алектенбей турганын, тескерисинче, кимдир бирөөдөн арак ичип алуу үмүтү менен күнү-түнү мамлекеттик арак дүкөнүнүн айланасында тегеренип жүргөнүн жакшы билчүмүн. Бул үнсүз, жашыруун кастык мени чарчата баштады. Мен Ярмоланы кызматтан кетирүүнүн ылайыктуу шылтоосун ойлоно баштадым. Мени токтотуп турган жалгыз нерсе – анын чоң, кедей үй-бүлөсүнө боорум ооруганы эле. Ярмоланын менден алган төрт сомдук айлыгы аларды ачкачылыктан араң аман сактап турган.

VII

Бир күнү кечинде, адаттагыдай эле, “тоок буттуу” кепеге келгенимде, анын тургундарынын маанайы жок экени дароо көзгө урунду. Кемпир буттарын төшөктүн үстүнө чыгарып, бүкүрөйүп, башын мыкчып алган бойдон алдыга-артка чайпалып, түшүнүксүз бир нерселерди күңкүлдөп отуруптур. Ал менин саламыма такыр көңүл бурган жок. Олеся мени адаттагыдай эле жылуу тосуп алганы менен, абдан аз сүйлөдү. Ал бир нерсеге катуу алаксыгандай, менин суроолорума туура эмес, туш келди жооп берип жатты. Анын сулуу жүзүнөн кандайдыр бир тынымсыз ички тынчсыздануунун көлөкөсү даана байкалып турду.

– Силерде бир жаман иш болгонун сезип турам, Олеся, – дедим мен анын отургучтун жөлөнгүчүнө койгон колун акырын кармап.

Олеся сырттан бир нерсе издегенсип, терезе тарапка тез бурулду. Ал кадимкисиндей көрүнүүгө аракет кылды, бирок каштары жыйырылып, астыңкы эринин кымтып алды.

– Жок… бизде эмне дагы болмок эле? – деди ал үнүн акырын чыгарып. – Баары эле мурдагыдай.

– Олеся, эмнеге мага калп айтып жатасың? Бул кылганың туура эмес… Мен биз эң жакын достордон болуп калдык го деп ойлодум эле.

– Чын эле эч нерсе болгон жок… Жөн эле… өзүмдүн майда-чүйдө түйшүктөрүм…

– Жок, Олеся, маанилүү бир нерсе болгон окшойт. Карачы – сен такыр өзүңө окшошпой турасың.

– Сизге ошондой сезилип жатса керек.

– Жашырбай ачык айтчы, Олеся. Сага жардам бере аламбы, жокпу, билбейм, бирок жок дегенде бир кеңеш айтармын… Кантсе да, ичтеги бугуңду чыгарсаң, өзүңдү жеңил сезип каласың.

– Чын эле бул тууралуу сүйлөшүүнүн кереги жок, – деп жооп берди Олеся чыдамсыздык менен. – Сиз баары бир бизге жардам бере албайсыз.

Бул убакта кемпир күтүүсүздөн, болуп көрбөгөндөй ачууланып сөзгө кийлигишти:

– Эмнеге мынчалык экиленип жатасың, келесоо? Ал сага туура айтып жатат, сен болсо жөн гана мурдуңду көтөрүп жатасың. Дүйнөдө сенден акылдуу эч ким жок экени анык. Мырзам, мага бул окуяны ирети менен айтып берүүгө уруксат этиңиз, – деди ал мага.

Намыскөй Олесянын жашыргысы келген көйгөйүнүн масштабы мен ойлогондон алда канча олуттуу болуп чыкты. Кечээ кечинде “тоок буттуу” кепеге жергиликтүү урядник (полиция кызматкери) келген экен.

– Алгач төрлөй отуруп алып, опурулуп арак талап кылды, – деди Мануйлиха, – анан эле дооматын баштады…

– Жыйырма төрт сааттын ичинде бардык самтыраган оокаттарыңарды жыйнап, бул үйдөн карааныңарды үзгүлө! – деди ал. – Эгер, – дейт, – кайра келип, силерди бул жерден тапсам, өзүңөрдүн мекениңерге этап менен айдатып жиберем деп билгиле. Эки солдат менен келем да, сага окшогон каргыш тийгенди туулган жерине кубалап жиберем деди.

Ал эми менин мекеним, менин алтыным, тээ алыстагы Амченск шаары… Мен ал жерде бир дагы тирүү жанды тааныбайм, паспортторубуздун мөөнөтү эчак эле бүткөн, эскирип, айрылып да калган. Оо, Жараткан, мен кандай бактысызмын!

– Анан эмнеге ал ушунча убакыттан бери унчукпай жүрүп, эми күтүүсүздөн оюн өзгөрттү? – деп сурадым мен.

– Ооба, ооба… Ал ошол жөнүндө бир нерселерди айтып жаткан, бирок мен, чынын айтсам, жакшы түшүнгөн жокмун. Көрдүңүзбү, биз жашаган бул алачык биздики эмес, помещиктики (жер ээсиники). Кантсе да, мурда Олеся экөөбүз айылда жашачубуз, анан…

– Билем, билем, чоң эне, мен бул тууралуу уккам… Эл сизге каршы чыккан…

– Ошондой болгон. Мен ошол кезде эски помещик, Абрасимов мырзага жалынып-жалбарып жатып ушул үйдү сурап алгам. Эми токойду жаңы жер ээлөөчү сатып алып, саздарды кургаткысы келиптир. Бирок мен аларга кандай тоскоолдук кылып жатыптырмын?

– Чоң эне, балким, мунун баары калптыр? – деп сурадым мен. – Урядник жөн гана “пара” үмүт эткендир?

– Мен ага бердим, алтыным, мен ага бердим. Ал албай койду! Мына ушундай жомок… Мен ага чейрек сом (жыйырма беш тыйын) сундум, бирок ал албайт… Кайдагы! Ал мага ушунчалык ачууланды, коркконумдан кайсы жерде турганымды да билбей калдым. Ал: “Бул жерден кет, карааныңды үз!” – деп эле кайталай берди. Эми биз эмне кылабыз, байкуш жетимдер! Урматтуу атакебай, эгер сиз бизге жок дегенде кандайдыр бир жол менен жардам берип, ошол тойбогондун оозун бассаңыз, мен сизге өмүр бою ыраазы болмокмун.

– Чоң эне! – деди Олеся аны катуу жемелей.

– Эмне… чоң эне! – деп кемпир ачууланып кыйкырды. – Мен жыйырма беш жылдан бери сенин чоң энеңмин. Демек, сенин оюңча, түйүнчөгүбүздү түйүп, тентигенибиз жакшыбы? Жок, мырзам, муну укпаңыз. Боорукердик кылыңыз, эгер колуңуздан келсе, жардам бериңиз.

Мен колумдан келишинче аракет кылам деп убада бердим, бирок, чынын айтсам, үмүт аз болчу. Эгерде биздин урядник пара алуудан баш тартса, анда маселе өтө олуттуу болгону. Ошол кечинде Олеся мени менен салкын коштошту жана адаттагыдан айырмаланып, мени узатып чыккан жок. Мен намыскөй кыздын алардын ишине менин кийлигишкениме ачууланып, чоң энесинин жалдыраганынан бир аз уялып жатканын сездим.

VIII

Бозомтук жылуу таң эле. Бир нече ирет нөшөрлөп төккөн жазгы жаандан кийин жер бети жашыл тукаба менен капталгандай көркүнө чыгып, бутактар бүчүр байлай баштаган. Жамгырдан кийин күн самсаалаган булуттардын арасынан бир азга сыртка чыгып, үйдүн алдындагы бакчамды толтурган сирень гүлдөрүнүн жамгырдын тамчылары кургай элек назик жалбырактарына кубанычтуу нурун чачты. Огороддогу жаңы сайылган жерде курт-кумурска терип жеп жүргөн таранчылардын шаңдуу чыйпылдашканы угулат. Теректердин жабышкак күрөң бүчүрлөрүнөн жыпар жыт аңкыйт. Ярмола бөлмөгө киргенде, мен үстөлдө отуруп, токой дачасынын долбоорун чийип жаткам.

– Урядник келе жатат, – деп күңкүлдөдү ал кабагын бүркөп.

Ошол учурда, эки күн мурун урядник келип калса, мага кабарла деп берген буйругум эсимден такыр чыгып кеткен экен. Мен бул чиновниктин мага эмне тиешеси бар экенин дароо түшүнө алган жокмун.

– Эмне болду? – деп сурадым таң калып.

– Урядник келе жатат, – деп кайталады Ярмола акыркы күндөрү мага карата көрсөткөн душмандык маанайынан жазбай. – Мен аны жаңы эле дамбадан көрдүм. Ал ушул жакка келе жатат.

Сыртта дөңгөлөктөрдүн калдыраганы угулду. Мен шашкалактап, терезени ачтым. Бойлуу, арык, тору, астыңкы эрини шалпайган ат бир ок жыгач менен гана бекитилген бийик, силкилдеген чий арабаны сүйрөп, бир калыпта таскактап келе жаткан. Экинчи ок жыгачтын ордуна жоон аркан байланган экен (уезддеги ушакчылар полиция кызматкери бул бактысыз атты “чегүүнү” эл арасындагы кандайдыр бир ушак-айыңдарды жана терс кептерди тыюу үчүн атайылап жасаган деп айтып жүрүшөт). Урядник арабаны өзү айдап келе жаткан. Офицердин жасалгалуу боз кемселин кийген анын шумдуктай зор денеси арабадагы эки орундукту тең ээлеп отуруптур.

– Урматтуу, Евпсихий Африканович! – деп кыйкырдым мен терезеден башымды чыгарып.

– Аа, кадырлуу мырза! Кандайсыз? – деп жооп берди ал сылык, шаңдуу, башчыларга мүнөздүү баритон (жоон) үнү менен.

Ал тору аттын божусун кармап, сунулган алаканын кепкасына тийгизип, оор денесин ылдый ийип таазим кылды.

– Бир мүнөткө кирип кетиңиз. Сизде бир аз ишим бар эле.

Урядник кулачын жайып, башын чайкады.

– Кире албайм, мырза! Мен кызматтамын. Волоша кыштагына – сууга чөгүп өлгөн адамдын сөөгүн көргөнү баратам, мырза.

Бирок мен Евпсихий Африкановичтин алсыз жактарын жакшы билчүмүн, ошондуктан кайдыгерлик менен мындай дедим:

– Өкүнүчтүү, өкүнүчтүү… Мен граф Ворцельдин жер төлөсүнөн эң мыкты бөтөлкөлөрдөн бир нечесин алдырттым эле…

– Кире албайм, мырза. Кызмат…

– Буфетчи аларды мага тааныштар аркылуу сатты. Ал аларды жер төлөдө өз балдарындай асыраптыр… Кирсеңиз болмок… Атыңызга да сулу бердирет элем.

– Анан ушинтип азгырасыз да, – деди урядник жемелегендей. – Кызмат биринчи орунда турарын билбейсизби? Ал эмне болгон бөтөлкө экен өзү? Кара өрүк арагыбы?

– Кайдагы кара өрүк арак! – деп колумду шилтедим. – Старка, урматтуу досум, дал ошондой!

– Бир аз тамактанып да алдым эле, – деп урядник өкүнүч менен жаагын тырмаганда, бети укмуштай тырышып кетти.

Мен токтоолук менен сөзүмдү уланттым:

– Чынбы билбейм, бирок буфетчи анын эки жүз жыл мурун жасалганына ант берди. Жыты коньяктай эле, янтарь сыяктуу сары түстө.

– Ой! Анан ушинтип кишини кыйнайсыз да! – деп кыйкырды урядник күлкүлүү үмүтсүздүк менен. – Менин атымды ким алат?

Чынында эле менде бир нече бөтөлкө Старка бар болчу. Мактангандай эки жүз жылдык болбосо да, ишенимдин күчү аларга бир нече он жылдык кошооруна ишенгем. Кандай болгон күндө да, ал жакырланып кеткен магнаттын жертөлөсүнүн сыймыгы болгон, үйдө жасалган чыныгы, таң калыштуу Старка болчу. (Дин кызматкерлеринин чөйрөсүнөн чыккан Евпсихий Африканович, өзү айткандай, “суук тийгенде дарылыкка” деп, дароо менден бир бөтөлкө сурап алды.) Андан тышкары, менде гастрономиялык мыкты закуска табылды: каймак кошуп аралаштырылган жаш чамгыр.

– Эмне болгон иш? – деп сурады урядник бешинчи стакандан кийин, астындагы кычыраган эски отургучка чалкалай олтуруп.

Мен байкуш кемпирдин абалын түшүндүрө баштадым. Анын алсыздыгын жана үмүтсүздүгүн айтып, мындай формалдуулуктун кереги жок экенин кыскача түшүндүрдүм. Урядник башын ийкеп угуп, кызыл, катуу жана ширелүү чамгырды аарчып, ырахаттана кытыратып чайнап жатты. Кээде ал мени кайдыгер, күлкүлүү кичинекей жана көк көздөрү менен тез-тез карап коёт, бирок мен анын чоң, кызыл жүзүнөн эч нерсе окуй алган жокмун: боор ооруганын да, каршылык көрсөткөнүн да байкай албадым. Акыры мен унчукпай калганда, ал жөн гана сурады:

– Ошондо, менден эмне каалайсыз?

– Кандайча эмнени? – деп сурадым мен толкунданып. – Алардын абалын түшүнүп коюңузчу. Эки бечара, коргоосуз аял…

– Бири жыты аңкып ачылган гүл! – деп какшыктап сөзгө аралашты урядник.

– Ал ачылган гүлбү же жокпу, мунун таптакыр мааниси жок. Бирок, айтыңызчы, эмнеге аларга тийишип жатасыз? Аларды кууп чыгууга шашып жаткан жоксузбу? Жок дегенде бир аз күтө туруңуз, мен помещик менен өзүм сүйлөшүп көрөйүн. Бир ай күтө турсаңыз, андан сизге эмне зыян келет?

– Эмнени айтып жатасыз, кантип зыян көрбөйм, мырзам?! – деп урядник отургучунан секирип турду. – Кудай акы, мен баарын, эң негизгиси, кызматымды тобокелге салып жатам. Бул жаңы помещик Ильяшевич мырзанын кандай адам экенин Кудай билет. Балким, ал арызчыл бирөөдүр… Кичинекей эле шылтоо тапса, дароо кагаз-калемин алып, Петербургга арыз жөнөтө турган немедир? Бизде ушундайлар толтура, мырзам!

Мен ачууланган урядникти тынчтандырууга аракет кылдым:

– Коюңузчу, Евпсихий Африканович. Мунун баарын ашырып жатасыз. Кантсе да, тобокелчилик бар жерде, ага жараша сый-урмат да болот да.

– Пфу! – деп ышкырды урядник шымынын чөнтөгүнө колун салып. – Сый-урмат имиш! Мени кызматтык абалымды жыйырма беш сом үчүн тобокелге салат деп ойлойсузбу? Жок, мырзам, мени туура эмес түшүнүп жатасыз.

– Эмнеге мынчалык жинденесиз, Евпсихий Африканович? Бул сумманын аз-көбүндө эмес, жөн гана… Жөн гана адамгерчилик деген бар го…

– А-дам-гер-чи-лик-пи? – деп ар бир муунду какшык менен созду ал. – Кечиресиз, мырзам, менде андай нерселер мобул жерде толуп турат!

Ал жакасынан чыгып турган буканыкындай жоон моюнун алаканы менен чаап койду.

– Бир аз ашыкча кеттиңиз окшойт, Евпсихий Африканович.

– Жок, мырзам. Ашыкча эч нерсеси жок. “Бул аймактын дабасы – ушул”, – деп атактуу тамсилчи Крылов мырза айткандай. Анын үстүнө, бул эки айым кимдер өзү, мырзам?! Сиз Улуу урматтуу князь Урусовдун “Полиция урядниги” аттуу эң сонун чыгармасын окудуңуз беле?

– Жок, окуган эмесмин.

– Окушуңуз керек, мырзам. Өтө маанилүү жана жогорку адеп-ахлакка негизделген чыгарма. Бош убактыңызда окуп чыгууну сунуштайм.

– Макул, абдан жакшы, мен аны окуп чыгайын. Бирок бул китептин ал эки байкуш аялга кандай тиешеси бар экенин дагы эле түшүнбөй турам.

– Кандай тиешеси бар дейсизби? Түптүз, мырзам, түптүз. Биринчи пункт: Полиция ар бир адамдын Жараткандын чиркөөсүнө ынталуулук менен барышын, ал жерге эч кандай мажбурлоосуз, өз эрки менен барып турушун көзөмөлдөөгө милдеттүү… Айтыңызчы, жанагы… аты ким эле… Мануйлиха беле?.. Ал өмүрүндө бир жолу чиркөөгө барыптырбы?

Мен сөздүн күтүлбөгөн жерден ушундай нукка бурулганына таң калып, унчукпай калдым. Ал мага жеңиштүү карап, экинчи манжасын бүктү.

– Экинчи пункт: “Төлгө ачууга, жалган төлгөлөргө жана бал ачууга бардык жерде катуу тыюу салынат…” Түшүндүңүзбү, мырзам? Анан үчүнчү пункт: “Бүбү-бакшылык, сыйкырчылык кылуу же ушул сыяктуу алдамчылыктарды колдонууга катуу тыюу салынат”, мырзам. Буга эмне дейсиз? Мунун баары аныкталып, жогорку бийликке жетсечи? Ким жооп берет? Мен. Кызматтан ким айдалат? Мен. Көрдүңүзбү, иштин арты кандай коркунучтуу экенин.

Ал кайрадан отургучуна отурду. Көзүнүн кыйыгы менен бөлмөнү айланта карап, манжалары менен үстөлдү катуу тыкылдатып жатты.

– Эгер сизден сурансамчы, Евпсихий Африканович? – деп кайрадан жумшак үн менен сөз баштадым. – Албетте, сиздин милдетиңиз оор жана жоопкерчиликтүү, бирок мен сиздин абдан боорукер, алтын жүрөктүү адам экениңизди билем. Мага ал аялдарга тийбейм деп убада берүү сиз үчүн кыйынга турбастыр?

Урядниктин көз карашы күтүүсүздөн менин башымдан өтүп, арткы дубалга кадалды.

– Сиздин кичинекей, сонун мылтыгыңыз бар экен, – деди ал дагы эле манжалары менен үстөлдү барабанча чертип. – Эң сонун мылтык. Акыркы жолу келип, сиз үйдө жок кезде көрүп, суктанбай коё алган эмесмин… Керемет курал!

Мен дагы башымды буруп, мылтыкка карадым.

– Ооба, бул жаман мылтык эмес, – деп мактадым мен. – Кантсе да, бул антиквардык буюм, Гастин-Реннетт заводунан чыккан; мен өткөн жылы гана стволун борбордон атыла тургандай кылып кайра жасаткам. Металлын караңызчы.

– Албетте, албетте… Мен өзгөчө стволуна суктандым. Керемет нерсе… Чыныгы кенч десе болот.

Көздөрүбүз кагылыша кетти. Урядниктин эриндеринин бурчунда бир аз байкалган, бирок маанилүү жылмаюу пайда болгонун көрдүм. Мен ордумдан туруп, дубалдан мылтыгымды алдым да, Евпсихий Африкановичке жакындадым.

– Кавказ элдеринде коноктун мактаган буюмун белекке берген жакшы салт бар, – дедим мен сылыктык менен. – Биз кавказдык эмеспиз, Евпсихий Африканович, бирок муну менден эстелик катары кабыл алууңузду суранам.

Урядник калп эле уялып, тартынганмыш болду.

– Кудай ай, кандай сонун буюм! Жок, жок, бул өтө эле чоң белек!

Бирок аны көпкө көндүрүүгө туура келген жок. Урядник мылтыкты дароо алып, тизелеринин ортосуна этияттык менен кыстырды да, таза жоолук менен чаңын сүртө баштады. Мылтык жок дегенде ушул иштин көзүн билген адистин колуна өткөнүн көрүп, ичимден бир аз тынчтандым. Дээрлик дароо Евпсихий Африканович ордунан туруп, кетүүгө шашылды.

– Жумуш күтпөйт, мен сиз менен абдан көпкө алаксып калдым, – деди ал көлөчүнүн такасын зорго кийип жатып. – Биздин тарапка жолуңуз түшсө, мага сөзсүз кире кетиңиз.

– Ал эми Мануйлиханын маселеси кандай болот, мырзам? – деп ага сылыктык менен эскерттим.

– Көрөбүз, көрөбүз… – деп Евпсихий Африканович бүдөмүк күңкүлдөдү. – Баса, сизден бир нерсе сурайын дедим эле… Чамгырыңыз абдан сонун экен…

– Мен аны өзүм өстүргөм.

– Керемет чамгыр! Менин аялым ушундай жашылчаларды абдан жакшы көрөт. Ошондуктан, эгер мүмкүн болсо, бир эле боо…

– Албетте, Евпсихий Африканович. Муну өзүмдүн милдетим деп эсептейм… Бүгүн чабарман менен бир себет жөнөтөм. Анан бир аз каймак да кошуп коёюн… Менде сейрек кездешүүчү, жакшы каймак бар.

– Макул, каймак болсо да жакшы… – деп урядник сылыктык менен макул болду. – Ал аялдарга азырынча тийбей турганымды айтып коюңуз.

– Аларга билдирип коюңуз, – деп күтүлбөгөн жерден үнүн көтөрдү, – алар жөн гана рахмат айтуу менен кутулуп кетишпейт. Сизге чың ден соолук каалайм. Белек жана сый-урматыңыз үчүн дагы бир жолу рахмат.

Ал аскерлерче согончогун тыкылдатып, курсагы ток, маанилүү адамдын оор басышы менен арабаны көздөй басты. Ал жерде жүз башы, айыл аксакалы жана Ярмола баш кийимдерин колдоруна алып, баштарын ийип күтүп турушкан эле.

IX

Евпсихий Африканович убадасына туруп, токойдогу үйдүн тургундарын белгисиз мөөнөткө чейин жайына койду. Бирок Олеся менен болгон мамилем кескин жана кызыктай өзгөрдү. Анын мага болгон мамилесинде мурдагы ишенимдүү, назик жана таза мээримдүүлүктүн, сулуу кыздын эркелиги менен ойноок, балалык тентектигин аралаштырган жандуулуктун эч кандай изи калган жок. Ортобузда каршы турууга мүмкүн болбогон, ыңгайсыз бир жатыркоо пайда болду… Кандайдыр бир тартынчаактык менен Олеся мурда биздин маектерибизге чексиз кызыгуу тартуулаган жандуу темалардан атайлап кача баштады.

Менин көзүмчө ал өзүнүн тиричилигин ылдам, так жана берилип жасап жаткансыйт, бирок мен көп учурда анын жумуш ортосунда колдору күтүүсүздөн тизесине түшүп, көздөрү бир чекитке тигилип, катып калганын байкачумун. Эгер мен ушундай учурларда Олесяны атынан чакырып же ага суроо берсем, ал селт эте түшүп, жүзүн мага бурганда, чочуп кеткенин жана сөздөрүмдүн маанисин дароо түшүнө албай жатканын көрчүмүн.

Кээде ага менин жанымда болуу оор жана уят сыяктуу сезилчү, бирок бул жоромол бир нече күн мурун эле менин ар бир сөзүм, ар бир кыймылым анда ойготкон зор кызыгууну эстегенде, логикага сыйбай калчу. Менимче, Олеся менин урядник менен болгон иштеги жардамымды кечиргиси келген жок, бул анын көз карандысыз мүнөзүн ушунчалык капалантты го деген ойдон башка себеп таба алган жокмун. Бирок бул жоромол да мени канааттандырган жок: чындыгында токойдо, жапайы жаратылышта чоңойгон жөнөкөй кызда мындай ашыкча намыскөйлүк, текебердик кайдан пайда болсун?

Мунун баары ачык айкындоону талап кылды, бирок Олеся сыр чечишип сүйлөшүү үчүн ар кандай ыңгайлуу мүмкүнчүлүктөн өжөрлүк менен качып жатты. Кечки сейилдөөлөрүбүз таптакыр токтоду. Кетер алдында күн сайын Олесяга жалынып-жалбарып, абалымды түшүнчү деген көз караш менен карачумун – ал мунун маанисин түшүнбөгөндөй түр көрсөтөр эле.

Кээде өзүмдүн алсыздыгыма жана мени күн сайын Олесяга тарткан бул көнүмүш адатыма ачуум келчү. Жүрөгүмдү бул сүйкүмдүү, түшүнүксүз кызга кандай назик, күчтүү, көрүнбөгөн жиптер байлап турганын ал кезде өзүм да билген эмесмин. Мен али сүйүү жөнүндө ачык ойлоно элек болчумун, бирок сүйүүнүн алдындагы тынчсызданган, бүдөмүк жана кайгылуу сезимдерге толгон мезгилди баштан кечирип жаттым. Кайда болсом да, кандай көңүл ачсам да, бардык ойлорум Олесянын элеси менен эле; бүт жан дүйнөм ага тартылчу; анын кээде эң маанисиз сөздөрү, жаңсоолору жана жылмаюулары жөнүндөгү ар бир эскерүү жүрөгүмдү таттуу бир сыздатуу менен оорутуп турчу. Бирок кеч киргенде, мен анын жанында, жапыз, кыйшайган отургучта өзүмдү барган сайын уялчаак, ыңгайсыз жана чечкинсиз сезип, унчукпай көпкө отурар элем.

Бир жолу Олесяныкында бир күнүм ушинтип өттү. Эртең мененден баштап эле өзүмдү начар сезип жүргөм, бирок оорумдун себебин так түшүнө алган эмесмин. Күүгүм кире баштаганда абалым такыр начарлады. Башым оорлошуп, кулагым чуулдап, төбөмдөн кимдир бирөө жумшак, бирок кубаттуу кол менен басып жаткандай тынымсыз сыздатып оорута берди. Оозум кургап, шалдырап, алсыздык бүт денемди ээлеп, ар бир мүнөт сайын керилип-чоюлгум келип жатты. Көздөрүм ушунчалык ооруп турду, тим эле бир жаркыраган чекитти көз албай кечке тиктеп тургандай сезилди. Ошол күнү кечинде үйгө кайтып келе жатып, орто жолго жеткенде күтүүсүздөн катуу чыйрыгып, калтырап чыктым. Мен жолду дээрлик көрбөй, кайда баратканымды сезбей, мас адамдай чайпалып басып бара жаттым, жаактарым бири-бирине тийбей шакылдап жатты…

Мени үйгө ким алып келгенин да билбейм… Туура алты күн бою тынымсыз, коркунучтуу Полесье безгеги мени кыйнады. Күндүз оорум басылып, жакшы болуп калгансыйм. Оорудан алсырап, чарчаганыма, тизелеримдин калтыраганына карабай, бөлмөдө араң кыймылдап, ары-бери басымыш болом; катуураак кыймылдасам эле кан башыма тээп чыгып, көзүм тумандап, бөлмөдөгү буюмдарды көрбөй калчумун. Кечинде, адатта саат жетилер чамасында, оорунун чабуулу мага катуу бороондой тийип, төшөктө коркунучтуу, бүтпөс кылымга созулган түндөрдү өткөрөр элем. Бирде үшүгөнүмдөн тишим тишиме тийбей калтырасам, бирде табым адам чыдагыстай көтөрүлүп, ысып-күйүп жаттым. Көзүм илине баштаганда эле, кызыктай, чалды-куйду ар түрдүү түштөр ысып кеткен мээмди эзе баштачу. Түштөрүмдүн баары майда, микроскопиялык быкы-чыкы нерселерге толуп, бири-бирине баш аламан уланып, таң аткыча эзилип чыгар элем.

Кээ бир учурда мага түстүү, кызыктай формадагы кутучаларды иреттеп, чоңдорунун ичинен кичинекейлерин, кичинекейлерин ичинен андан да кичинелерин алып салыштырып жаткандай сезилчү. Бирок көптөн бери жийиркеничтүү деп эсептеген бул чексиз, маанисиз ишти токтото албай уланта берчүмүн. Андан соң узун, жаркыраган тасмалар көз алдымдан баш айланткан ылдамдык менен чууруп өтүп, ал эми алардын үстүндө оймо-чиймелердин ордуна, таң калыштуу дааналык менен адам жүздөрүнүн бүтүндөй тизмегин көрөр элем – кээде сулуу, боорукер жылмайган, кээде коркунучтуу жүзүн көрсөтүп, тилин чыгарып, тиштерин көрсөтө көздөрүн алайткан адамдар чууруп өтүшчү.

Анан мен Ярмола менен баш аламан, адаттан тыш татаал, учкай талаш-тартышка түшчүмүн. Талаш-тартыштарыбыз барган сайын тымызын жана терең боло баштайт; жеке сөздөр, атүгүл сөздөрдүн тамгалары күтүүсүздөн сырдуу, өлчөөсүз мааниге ээ болуп, ошол эле учурда башымда биринин артынан бири келген жагымсыз, байланышсыз ойлор мээмди чарчатып, бул жийиркеничтүү талашты үзгүлтүккө учуратууга жол бербеген белгисиз, табигый эмес күчтүн алдындагы коркунуч мени басып турчу.

Бул адамдардын жана жаныбарлардын фигураларынын, пейзаждардын, эң таң калыштуу формадагы жана ар кандай түстөгү буюмдардын, маанисин бардык сезимдерим кабыл алган сөздөрдүн жана сөз айкаштарынын кайнап турган куюну эле. Бирок, таң калыштуусу, ошол эле учурда мен шыпта күйгөн жашыл түстөгү чырактан түшкөн жаркыраган, бир калыптагы тегеректи көрүп турчумун. Ошол учурда кандайдыр бир себептерден улам бул тынч, четтери бүдөмүк тегеректин ичинде түштөрүмдөгү шашылыш башаламандыктан да коркунучтуу жана эзүүчү, унчукпаган, бир өңчөй, сырдуу жана сүрүү жашоо жашырылып жатканын билчүмүн.

Бир кезде ойгонуп кетчүмүн, же тагыраагы, уйку-соонун ортосунда күтүлбөгөн жерден өзүмдү ойгоо жаткандай сезчүмүн. Аң-сезимим дээрлик кайтып келчү. Төшөктө жатканымды, ооруп жатканымды, жөн гана жөөлүп жатканымды түшүнчүмүн, бирок караңгы шыптагы жаркыраган тегерек мени дагы эле белгисиз сүрү менен коркутуп турчу. Алсыз колум менен саатты алып карачумун да, кайгылуу таң калуу менен, коркунучтуу түштөрүмдүн чексиз жүрүшү болгону эки-үч мүнөттөн ашпаганын түшүнчүмүн. “Оо, Кудай! Таң качан атат!” деген үмүтсүз ойлордон кутула албай, башымды ысык жаздыкка матырып, өзүмдүн оор, энтигип чыккан демим эриндеримди күйгүзүп жатканын сезчүмүн… Бирок кайра жеңил уйку басып, кайрадан мээм түркүн түстүү коркунучтуу түштүн оюн аянтчасына айланып, эки мүнөттөн кийин кайра өлүм азабына кабылып ойгончумун…

Алты күндөн кийин менин күчтүү организмим хинин менен багульниктин демдемесинин жардамы менен ооруну жеңди. Алым кетип, араң кыймылдаган абалда төшөктөн турдум. Бирок тездик менен калыбыма келе баштадым. Алты күндүк безгектен чарчаган башымда эми ар кандай ойлордун жоктугу жагымдуу сезим жаратты. Табитим эки эсе көбөйүп, денем саат сайын күчтөнүп, ден соолукту жана жашоонун кубанычын ар бир клеткам менен сезип жаттым. Ошол эле учурда токойго, жалгыз, кыйшайган кепеге баргым келди. Нервдерим али калыбына келе элек болчу, Олесянын жүзүн жана үнүн эстеген сайын ушунчалык назик сезимдерге батып, ыйлагым келип кетчү.

X

Дагы беш күн өттү. Кадимкидей күчүмө кирип калгандыктан, “тоок буттуу” кепеге эч чарчабай жеттим. Босогого жете электе эле жүрөгүм дүкүлдөп чыкты. Олесяны дээрлик эки жумадан бери көрө элек болчумун. Эми анын мага канчалык жакын жана кымбат болуп калганын өзгөчө даана түшүндүм. Эшиктин туткасын кармап, бир нече секунд тартынып туруп, демимди араң бастым. Эшикти түртүп ачардан мурун бир азга көзүмдү жумдум.

Үйгө киргенден кийинки сезимдерди түшүндүрүү мен үчүн кыйын. Эне менен баланын, күйөө менен аялдын же эки сүйүшкөн адамдын жолугушуусунун алгачкы мүнөттөрүндө айтылган сөздөрдү эстеп калуу мүмкүнбү? Эгер кагазга так жазылса, эң жөнөкөй, эң кеңири таралган, кадимки эле айтыла жүрүүчү, ал тургай күлкүлүү сөздөр жазылмак. Бирок бул жерде ар бир сөз өзгөчө жана чексиз таттуу, анткени ал дүйнөдөгү эң баалуу үн менен айтылат.

Эсимде, мен муну абдан даана эстейм: Олеся мага тез бурулуп караганда анын сүйкүмдүү жүзүндө бир заматта биринин артынан бири таң калуу, коркуу, тынчсыздануу жана сүйүүнүн назик, жаркыраган жылмаюусу пайда болду. Кемпир бир нерсени күңкүлдөп жанымда жүрдү окшойт, бирок мен анын сөзүн уккан жокмун. Олесянын үнү мага таттуу музыкадай угулду:

– Сизге эмне болду? Ооруп калдыңызбы? Оо, кандай арыктап кеткенсиз, байкушум!

Көпкө чейин жооп бере алган жокмун. Биз бири-бирибизди үнсүз тиктеп, кол кармашып, бири-бирибиздин көзүбүзгө түз, терең жана сүйүнүч менен карап турдук. Мен ошол бир нече үнсүз секунддарды өмүрүмдөгү эң бактылуу учур деп эсептейм. Эч качан, эч качан, мурда да, андан кийин да мен мындай таза, толук, баарын камтыган кубанычты башыман өткөргөн эмесмин. Ал эми Олесянын чоң, кара көздөрүнөн канчалаган нерселерди окудум: жолугушуунун толкундануусу, көпкө жок болгонум үчүн жемелөө жана кумарлуу сүйүүнүн белгиси… Олеся мага ошол көз карашы менен кубанычтуу, эч бир шартсыз жана тартынбай, бүтүндөй жан дүйнөсүн берип жатканын сездим.

Ал бул керемет учурду биринчи болуп бузуп, көз карашын Мануйлиха тарапка акырын жылдырды. Биз жанаша отурдук. Ошондо Олеся менден оорумдун жүрүшү, ичип жаткан дары-дармектерим жана дарыгердин пикирлери (ал мени эки жолу көргөнү келген) жөнүндө майда-чүйдөсүнө чейин чын жүрөктөн кам көрүү менен сурай баштады. Ал мени дарыгер жөнүндө бир нече жолу катары менен айтып берүүгө мажбурлады, кээде мен анын эриндеринен шылдыңдуу жылмаюуну байкадым.

– Оо, эмнеге сиздин ооруп жатканыңызды билген жокмун! – деп чыдамсыздык менен кыйкырды ал. – Мен сизди бир күндө бутуңузга тургузмакмын. Алар эч нерсени, эч нерсени түшүнбөйт, ошолорго кантип ишендиңиз? Эмнеге мени чакырткан жоксуз?

– Мен буйдала түштүм… Билесиңби, Олеся… бул күтүүсүздөн болду… андан тышкары, мен сенин тынчыңды алуудан корктум. Акыркы убакта мага кызыктай мамиле кылып жаттың, мага ачуулангандай же менден тажагандай… Укчу, Олеся, – деп кошумчаладым үнүмдү басаңдатып, – сүйлөшө турган көп нерсе бар… абдан маанилүү нерсе… түшүндүңбү?

Ал макул болуп, кабагын акырын түшүрдү, анан чоң энесин чочулагандай карап, тез шыбырады:

– Ооба… мен да каалагам… кийинчерээк… күтө туруңуз…

Күн батар замат Олеся мени үйгө бар деп шаштыра баштады.

– Даярданыңыз, тез даярданыңыз, – деди ал мени отургучтан колумдан тартып тургузуп. – Эгер кечки нымдуу абага калсаңыз, оору кайра кайтып келет.

– А сен кайда баратасың, Олеся? – деп сурады Мануйлиха күтүүсүздөн, небересинин шашылыш түрдө башына чоң боз жүн жоолук салынып жатканын көрүп.

– Мен барып келем… Бир аз узатып коёюн, – деп койду Олеся.

Ал муну кайдыгерлик менен, чоң энесине эмес, терезени карап айтты, бирок мен анын үнүнөн толкундануунун дээрлик байкалбаган нотасын сездим.

– Акыры бармай болдуңбу? – деп кемпир сөзүн баса белгиледи.

– Ооба, барам! – ал орой жооп берди. – Кайра-кайра эле айта бересизби… Бул менин ишим, өзүм жооп берем.

– Эх, сен-ай!… – деди кемпир өкүнүч жана жемелөө менен.

Ал дагы бир нерсе айткысы келди, бирок колун шилтеп, калтыраган басыгы менен бурчка басып барды да, онтолоп, себетин аңтара баштады.

Мен жаңы эле күбө болгон бул кыска, нааразы маек алардын ортосундагы узакка созулган пикир келишпестиктер менен чыр-чатактардын кезектеги уландысы экенин түшүндүм. Олеся менен бирге үй жанындагы карагайлуу токойго кирип бара жатып, мен андан:

– Чоң энең мени менен сейилдөөгө чыгышыңды каалабай жатабы? – деп сурадым.

Олеся өкүнгөндөй ийнин куушурду.

– Суранам, буга көңүл бурбаңыз. Ооба, ал каалабайт… Эмне болуптур?! Мен өзүм каалаган нерсени кыла албаймбы?

Күтүүсүздөн ичимде Олесяны мурунку салкын мамилеси үчүн бир аз жемелеп алгым келди.

– Демек, мен ооруганга чейин деле сен мени узатып чыксаң болмок экен да, бирок сен мени менен жалгыз калгың келген эмес, туурабы… Оо, Олеся, мени кандай азапка салганыңды билсең кана… Мен ар бир кечте сени ушунчалык зарыгып күттүм… Ал эми сен болсо караманча көңүл бурбай, көңүлсүз, кайдыгер элең… Оо, мени кандай кыйнадың, Олеся!..

– Коюңузчу, мырзам… аны унутуңуз, – деди Олеся жумшак үнү менен.

– Жок, мен муну сени күнөөлөш үчүн айткан жокмун, бул жөн гана ичимдеги өкүнүч… Эми мунун себебин түшүндүм… Бирок башында – чындыгында, муну ойлогондун өзү күлкүлүү – сени жанагы урядниктин айынан мага капа болуп калды го деп ойлогом. Бул ой мени абдан кыйнаган. Сен мени ушунчалык жат, бейтааныш көрүп, менин чын жүрөктөн кылган жардамымды кабыл алгысы келбей жатабы деп ойлогом… Бул ушунчалык оор тийген… Мен мунун баары чоң энеңдин каршылыгынан экенин билген эмесмин…

Олесянын жүзү күтүүсүздөн албырып кызарып кетти.

– Чоң энем эмес!.. Мен муну өзүм каалаган эмесмин! – деди ал кызуулана.

Мен анын бир аз башын ийген таза, назик жүзүн көрүш үчүн капталына өттүм. Азыр гана Олесянын ушул убакыттын ичинде бир топ арыктап, көздөрүнүн айланасына көгүш көлөкө түшүп калганын байкадым. Менин караганымды сезип, Олеся мага көз кыйыгын таштады, бирок дароо тике карай албай көзүн төмөн түшүрүп, уялыңкы жылмайды.

– Эмнеге каалаган жоксуң, Олеся? Эмнеге? – деп сурадым мен толкунданганымдан үнүм титиреп. Олесянын колунан кармап, аны токтоого мажбурладым.

Ошол учурда биз узун, кууш жана жебедей түз кеткен токой сокмогунун ортосунда элек. Бийик, ичке карагайлар бизди эки жагыбыздан курчап, жыпар жыттуу, бири-бирине чырмалышкан бутактары менен алп, узун коридорду түзүп тургандай эле. Жылаңач, кабыгы сыйрылган сөңгөктөр батып бараткан күндүн кызыл нуру менен боёло баштаган.

– Эмнеге? Эмнеге, Олеся? – деп шыбырадым, анын алаканын алаканыма бекем кысып.

– Мен… коркком, – деди Олеся, үнү араң угулуп. – Мен тагдырымдан качып кутула алам го деп ойлогом… Эми… эми болсо…

Ал аба жетпей жаткандай тез-тез дем алып жатты, күтүүсүздөн анын колдору моюнума тез жана бекем оролду. Эриндерим Олесянын энтиккен, титиреген шыбыроосунан күйүп бара жаткансыды:

– Эми мага баары бир, мага баары бир! Анткени мен сизди сүйөм, кымбаттуум, бактым, сүйүктүүм!

Ал мага барган сайын бекем жабышып, анын кубаттуу, чымыр, ысык денеси кучагымда титиреп, жүрөгү көкүрөгүмдө дүкүлдөп согуп жатканын сездим. Анын кумарлуу өбүүсү оорудан али толук оңоло элек башымды шараптай деңгиретип, өзүмдү жоготуп бараттым.

– Олеся, Кудай үчүн, кереги жок… мени коё бер, – дедим мен, анын колдорун бошотууга аракет кылып. – Эми мен да корко баштадым… өзүмдөн корком… Мени коё бер, Олеся.

Ал жүзүн өйдө көтөрүп, муңайым жылмайды.

– Коркпоңуз, жаным, – деди ал сөз менен айтып жеткис назик мээрим жана таасирдүү кайраттуулук менен. – Мен сизди эч качан күнөөлөбөйм, эч кимден кызганбайм… Мага айтыңызчы: мени сүйөсүзбү?

– Сүйөм, Олеся. Мен сени көптөн бери сүйөм, абдан катуу сүйөм. Бирок… мени мындан ары өппө… Мен алсырап баратам, башым айланып, өзүмдү кармай албай калчудаймын…

Анын ширин эриндери кайрадан менин эриндериме узакка кадалды. Мен айланадагы эч нерсени укпай калдым, анын жан дүйнөсүндө болуп жаткан уйгу-туйгу бороонду гана жүрөгүм менен сезип жаттым:

– Андан коркпоңуз жана башка эч нерсе жөнүндө ойлонбоңуз… Бүгүн биздин күнүбүз, аны эч ким бизден тартып ала албайт…

Түн сыйкырдуу, ажайып кооз жомокко айланды. Айдын чыгышы менен анын нурлары токойду сырдуу, жомоктук сулуулукка бөлөдү; караңгылыктын ичине тарам-тарам, көгүлтүр-күмүш тактар түштү. Жылмакай, жумшак килемдей төшөлгөн мөлтүрөгөн эңилчектин үстүнө бутактардан түшкөн жарыктын торчолору чагылышты. Жылаңач кайыңдардын ичке бутактары аппак болуп, ал эми алардын сейрек калган жалбырактары тунук, күмүш желекчелердей сезилет. Айрым жерлерде жашыл карагайдын коюу бутактарынан айдын жарыгы такыр өтчү эмес. Ал жерлерге капкара, бычак менен кессе болчудай коюу караңгылык түшүп турган. Ал эми дал ортосунда гана кайдан-жайдандыр жылмышып түшкөн жарык нур күтүүсүздөн узун дарактардын арасын жарык кылып, жерге кууш, түз сокмок салчу – бул көрүнүш кудум Оберон менен Титаниянын (перилердин падышасы менен ханышасынын) салтанаттуу жүрүшү үчүн перилер тарабынан кооздолгон аллеядай жаркыраган, көрктүү жана сүйкүмдүү эле. Биз кучакташып, бул жаркыраган тирүү уламыштын арасында бир да сөз айтпастан, бактыбызга жана токойдун сырдуу жымжырттыгына суктанып басып бараттык.

– Жаным, үйгө тез барышыңыз керектигин таптакыр унутуп калыптырмын, – деди Олеся күтүүсүздөн. – Кандай жаман иш! Сиз жаңы эле айыгып келе жатасыз, а мен сизди дагы эле токойдо кармап турам.

Мен аны кучактап, коюу кара чачынан сыладым. Кулагына эңкейип, араң угулган үн менен сурадым:

– Өкүнбөйсүңбү, Олеся? Өкүнбөйсүңбү?

Ал башын жай чайкады.

– Жок, жок… Мындан ары эмне болсо дагы өкүнбөйм. Өзүмдү абдан бактылуу сезип жатам…

– Бир нерсе болушу мүмкүнбү?

Анын көзүндө мага тааныш мистикалык коркунучтун кооптонуусу пайда болду.

– Ооба, албетте… Эсиңиздеби, мен сизге Төлгө картасындагы Ача ханышасы жөнүндө айткан элем? Кантсе да мен ошол Ача ханышасымын, карталар алдын ала айткандай, мага бактысыздык келет… Билесизби, мен чындыгында сизден бул жерге таптакыр келбешиңизди сурангым келген. Бирок кийин сиз ооруп калдыңыз, мен сизди дээрлик эки жумадай көргөн жокмун… Анан сизди ушунчалык сагынып, куса болуп, дагы бир мүнөт болсо дагы сиз менен болуу үчүн дүйнөдөгү бардык нерсени бергим келди… Ошондо чечим кабыл алдым. Мейли, деп ойлодум, кубанычымды эч кимден жашырбайм…

– Туура айтасың, Олеся. Мен дагы ушундай абалда болдум, – дедим мен, анын чекесинен өөп. – Мен сени менен ажырашканга чейин сени ушунчалык сүйөрүмдү анык билген эмесмин. Ажырашуу – бул сүйүү үчүн шамал сыяктуу деп бекеринен айтышпаса керек: ал кичинекей сүйүүнү өчүрөт, ал эми улуу сүйүүнү андан да көбүрөөк жалындатат.

– Эмне дедиңиз? Кайталап бериңизчи, суранам, – деди Олеся кызыгып.

Мен бул сөздү кимден укканымды унутуп калыптырмын. Олеся унчукпай укту, мен анын эриндеринин кыймылынан менин сөздөрүмдү ичинен кайталап жатканын көрдүм. Анын кубарып, өйдө караган жүзүнө, ай нуру чагылышып жаркыраган чоң кара көздөрүнө үңүлө карап, – андан жакындап келе жаткан кырсыктын бүдөмүк караанын сезгендей, жан дүйнөм күтүүсүздөн дүрбөлөңгө түштү.

XI

Биздин тунук сүйүүбүздүн сыйкырдуу жомогу дээрлик бир айга созулду жана бүгүнкү күнгө чейин Олесянын сулуу элеси жүрөгүмдө жашап келет. Ошол батып бара жаткан күндүн нуруна чайынган кызгылтым кечтер, лилия гүлдөрү жана бал жыттанган, канаттуулардын сайрашына толгон шүүдүрүмдүү таңдар, ал ысык, маал-маалы менен жан дүйнөңдү магдыраткан июнь күндөрү жүрөгүмдө өчпөс күч менен сакталуу. Бул мезгил ичинде менде бир да жолу зеригүү, чарчоо же бир орунда тура албаган бейкам жашоого болгон түбөлүк кумарлануу ойгонгон жок. Мен байыркы кудайлардай же жаш, күчтүү жаныбар сыяктуу жарыктан, жылуулуктан, жашоонун ар бир көз ирмеминен жана тынч, таза, сезимтал сүйүүдөн ырахат алдым.

Мен оорумдан айыгып келгенден кийин, Мануйлиха байбиче аябай ачууланып, мени ачык эле жактырбай тосуп алды. Мен кепеде отурганда, казан-аягын жинденип калдырата бергендиктен, Олеся экөөбүз ар бир кечти токойдо жолугууну артык көрдүк. Ал эми карагай токоюнун кооз жашыл сулуулугу, баалуу чөйрө сыяктуу, биздин тынч сүйүүбүзгө көрк кошту.

Мен күн сайын Олесянын – токойдо чоңойгон, жада калса окуганды да билбеген бул кыздын – көп учурларда сезимтал кылдаттыгын, өзгөчө, тубаса аяр сылыктыктыгын таң калуу менен байкадым. Сүйүү, өзүнүн түз, кээде катаал көрүнүшүндө, сөзсүз түрдө сезимтал, көркөм мүнөзгө ээ адамдарга азап жана башаламандык алып келет. Бирок, Олесяда мындай учурлардан ушунчалык аруу, назик тазалыгы менен кача билгендиктен, бир дагы салыштыруу, бир дагы орой учур биздин мамилебизге шек келтирип, көңүлүбүздү ооруткан эмес.

Ал арада, менин кетер убактым жакындап келе жаткан. Чындыгында, Переброддогу бардык расмий милдеттерим бүткөн, бирок мен шаарга кайтууну атайылап кечеңдетип жаттым. 

Бул тууралуу Олесяга бир да сөз айта элек болчумун, ал менин бул кабарымды кантип кабыл аларын элестетүүдөн да коркчумун. Жалпысынан алганда, мен кыйын абалда элем. Көнүмүш адат ичиме өтө терең тамырлап кеткен. Олесяны күн сайын көрүү, анын таттуу үнүн жана шаңдуу күлкүсүн угуу, анын назик сүйкүмдүүлүгүн сезүү – мен үчүн зарылчылыктан да ашып түшкөн. Аба ырайы бузулуп, биз бири-бирибизди көрүшпөй калган сейрек күндөрдө, мен өзүмдү адашып калгандай сезчүмүн, жашоомдогу эң маанилүү нерседен кур жалак калгандай элем. Ар бир иш-аракет зериктирүүчү, ашыкча сезилчү жана бүт жан дүйнөм токойду, жылуулукту, жарыкты, Олесянын таттуу, тааныш жүзүн эңсеп турчу.

Олесяга үйлөнүү идеясы менин оюма барган сайын тереңдей баштады. Башында ал мага экөөбүздүн мамилебиздин мүмкүн болгон эң жаман натыйжасы катары көрүнчү. Бир гана жагдай мени коркутуп, токтотчу: мен Олесянын модалуу көйнөк кийип, конок бөлмөсүндө кесиптештеримдин аялдары менен баарлашып, байыркы токойдун бул сыйкырдуу чөйрөсүнөн, уламыштарга жана сырдуу күчтөргө толгон чөйрөсүнөн ажырап, кандай адам болорун элестете да алчу эмесмин.

Бирок кетер убактым жакындаган сайын, жалгыздыктын коркунучу күчөп, сарсанаага бата баштадым. Күн өткөн сайын оюмда үйлөнүү чечими бекемделип, акыры мен муну коомго тайманбас чакырык катары көрбөй калдым. “Жакшы жана билимдүү адамдар деле тигүүчүлөргө жана кызматчыларга үйлөнүп жатышпайбы, – деп өзүмдү сооротом, – алар деле бактылуу жашап жүрүшөт, аларды ушул чечимге түрткөн тагдырларына өмүр бою ыраазы. Мен эмне, башкалардан бактысыз боломунбу?” 

Июндун ортосундагы бир кечте, адаттагыдай эле, гүлдөп турган долоно бадалдарынын ортосундагы кууш токой жолунун бурулушунда Олесяны күтүп жаткам. Анын кадамдарынын жеңил, тез дабышын алыстан тааныдым. 

– Саламатсызбы, жаным, – деди Олеся мени кучактап, оор дем алып. – Мени ушунча убакыттан бери күтүп жатасызыбы? Мен араң качып кутулдум…чоң энем менен талашып жаттым. 

– Ал дагы эле тынчый элекпи?

– Жок! Ал: “Сен анын айынан азапка түшөсүң… Ал ойноп-ойноп, кызыгы тараганда сени таштап кетет. Ал сени такыр сүйбөйт…” – дейт.

– Ал мен жөнүндө ошентип айтып жатабы?

– Сиз жөнүндө, жаным… Мен баары бир анын айткан бир да сөзүнө ишенбейм.

– Ал баарын билеби?

– Мен так айта албайм… Менимче, билет. Бирок мен аны менен бул тууралуу эч качан сүйлөшпөйм, – ал өзү божомолдойт. Мейли, бул тууралуу ойлонуунун эмне кереги бар… Жүр, кеттик. 

Ал долононун ак гүлүнөн үзүп, чачына тагып алды. Биз кечки күндүн астында бир аз кызгылт түскө боёлгон жол менен жай басып жүрдүк. Кечээ кечинде, кандай болгон күндө да, ушул жолугушууда Олесяга үйлөнүү тууралуу оюмду айтайын деп чечкем. Бирок сөздү кандай баштаарымды билбей турдум. Ойлодум: “Эгер Олесяга кетеримди, үйлөнүү жөнүндө сунушумду айтсам, ал мага ишенеби? Ал менин сунушумду жөн гана ага келтирилген жарааттын оорусун жумшартыш үчүн тапкан шылтоосу деп ойлойбу?”

“Сөңгөгү сыйрылган клен дарагына жеткенде, мен дароо баштайм”, – деп ойлодум ичимден. Клен дарагына жеткенибизде, толкунданганымдан өңүм кубарып, сөзүмдү башташ үчүн камындым, бирок күтүлбөгөн жерден апкаарып, жүрөгүм кабынан чыгып кетчүдөй дүкүлдөп, оозумдан терең үшкүрүк чыкканын өзүм да байкабай калдым. “Жыйырма жети – менин бактылуу саным, – деп ойлодум бир нече мүнөттөн кийин, – жыйырма жетиге чейин санайм, анан!..” Анан ичимден санай баштадым, бирок жыйырма жетиге жеткенде, чечкиндүүлүгүм али бышып жетиле элек экенин сездим. “Жок, – дедим өзүмө, – алтымышка чейин санай бергеним оң, бул так бир толук мүнөт болот, анан сөзсүз, сөзсүз…”

– Бүгүн сизге эмне болгон? – деп сурады күтүлбөгөн жерден Олеся. – Жагымсыз бир нерсе жөнүндө ойлонуп жатасыз. Сизге эмне болду?

Мен өзүмө да жийиркеничтүү, жасалма, кандайдыр болбогон эң майда-чүйдө нерсени талкуулап жаткандай көңүл коштук менен сүйлөй баштадым.

– Чын эле, кичинекей бир маселе бар… Сен туура байкадың, Олеся… Менин бул жердеги кызматым бүттү, жетекчилерим мени шаарга кайра чакырып жатышат.

Мен көз кырым менен Олесяны карап, анын өңү кубарып, эриндери титирей баштаганын көрдүм. Бирок ал жооп берген жок. Бир нече мүнөт бою мен анын жанында унчукпай басып бара жаттым. Чөптүн арасында чегирткелер чырылдап, алыстан тоңкулдактын бир өңчөй, чыңалган тарсылдагы угулду.

– Олеся, – деп кайра баштадым, – бул жерде калуу мага ыңгайсыз экенин, жашай турган жерим да жок экенин, андан тышкары, мен өз кызматымды да таштай албасымды өзүң түшүнөсүң…

– Жок… бул жерде талкуулай турган эч нерсе жок, – деп жооп берди Олеся. Токтоо көрүнгөнү менен, бирок ушунчалык күңүрт, жансыз үн менен, мен өзүмдү ыңгайсыз сездим. – Эгер жумушуңуз ушундай болсо, анда, албетте… кетишиңиз керек… 

Ал дарактын жанына токтоп, анын сөңгөгүнө жөлөндү. Өңү кубарып, колдору денеси ылдый салаңдап, эриндеринде аянычтуу, азаптуу жылмаюу турду. Анын кубарып кеткенин көрүп коркуп кеттим. Ага жакындап, колдорун бекем кыстым:

– Олеся… сага эмне болду? Олеся… жаным!..

– Эч нерсе эмес… кечир мени… баары өтүп кетет. Болгону… башым айланып кетти…

Ал менин колумду кармаган боюнча өзүн кыйнап, алдыга басып жөнөдү.

– Олеся, сен азыр мен тууралуу жаман ойлоп жатасың, – дедим мен аны жемелеп. – Бул уят! Чын эле мен сени таштап кетет деп ойлодуңбу? Жок, жаным. Мен бул сөздү бүгүн чоң энеңе барып, колуңду сураганы барарымды айткым келгендиктен баштадым.

Мен үчүн таптакыр күтүлбөгөнү, Олеся менин сөздөрүмө анчалык деле таң калган жок.

– Сиздин аялыңыз болоюнбу? – Ал башын жай жана кайгылуу чайкады. – Жок, Ваня, жаным, бул мүмкүн эмес!

– Эмнеге болбойт, Олеся? Эмнеге?

– Жок, жок… Бул тууралуу ойлонуунун өзү да күлкүлүү экенин өзүңүз түшүнөсүз. Мен сизге кантип аял болом? Сиз мырзасыз, сиз акылдуусуз, билимдүүсүз, а менчи? Мен окуй да албайм, кайда барарымды да билбейм… Сиз менин айымдан шылдыңга гана каласыз…

– Бул айтканыңдын баары акылга сыйбаган нерсе, Олеся! – деп жооп бердим мен ачууланып. – Алты айдан кийин өзүңдү тааныбай каласың. Канчалык тубаса акылың жана байкоочулугуң бар экенин өзүң билбейсиң. Чогуу канчалаган жакшы китептерди окуйбуз, канчалаган боорукер жана акылдуу адамдар менен таанышабыз, дүйнөнү чогуу көрөбүз, Олеся… Карылыкка чейин, өлгөнгө чейин, азыркыдай басып жүргөндөй кол кармашып жүрөбүз. Мен сенден уялбайм, тескерисинче, сыймыктанам жана сага ыраазычылык билдирем!

Олеся менин чын дилимден айткан сөзүмө ыраазылык менен кол кысып жооп берди, бирок өз оюнда бекем турду.

– Ошол эле дейсиңби?.. Балким, сиз али билбейт окшойсуз?.. Мен сизге эч качан айткан эмесмин… Кантсе да, менин атам жок… Мен никесиз туулгам…

– Токтот, Олеся… Мени бул нерсе токтото албайт. Эгер сен өзүң мага атаң менен апаңдан, бүткүл дүйнөдөн кымбат болсоң, үй-бүлөңдүн кимге кереги бар? Жок, мунун баары майда-чүйдө нерселер, мунун баары куру шылтоолор!

Олеся акырын башын ийип, эркелей ийнин менин ийниме жөлөдү.

– Жаным… Бул сөздү айтпай эле койсоңуз жакшы болмок… Сиз жашсыз, эркинсиз… Чын эле сиздин колу-бутуңузду өмүр бою байлап коюуга батынмак белем?.. Балким, кийин башка бирөөгө ашык болуп калсаңызчы? Ошондо мени жек көрөсүз, мен сизге үйлөнүүгө макул болгон күн менен саатты каргайсыз. Ачууланба, жаным! – деп жалынып жиберди ал, менин жүзүмдөн бул сөздөрдүн мага жакпаганын көрүп. – Мен сизди таарынткым келбейт. Мен сиздин бактыңызды гана ойлоп жатам. Кантсе да, сиз чоң энемди унутуп койдуңуз. Өзүңүз ойлоп көрүңүзчү, аны жалгыз калтырганым туурабы?

– Эмнеси бар… чоң энеге да орун табабыз. (Ачыгын айтканда, чоң эне жөнүндөгү ой мени абдан капа кылды.) – Эгер ал биз менен жашагысы келбесе, ар бир шаарда ушундай үйлөр бар… алар кайрымдуулук үйлөрү деп аталат… ал жерде мындай кемпирлерге тынчтык жана камкордук көрсөтүлөт…

– Жок, эмне деп жатасыз! Ал токойдон кетпейт. Ал адамдардан коркот.

– Андай болсо, Олеся, эмне жакшы экенин өзүң чеч. Чоң энең экөөбүздүн ортобуздан бирибизди тандашың керек болот. Бирок бир нерсени билип кой: сенсиз мен жашоону жек көрөм.

– Күн нурум! – деди Олеся терең назиктик менен. – Жылуу сөзүңүз үчүн рахмат… Жүрөгүмдү жылыттыңыз. Бирок мен баары бир сизге тийбейм… Эгер мени кубалабасаңыз, мен сиз менен жөн эле жашай берем… Болгону мени шаштырбаңыз, суранам, шаштырбаңыз. Мага бир-эки күн бериңиз, мен баарын ойлонуп көрөйүн… Анан чоң энем менен да сүйлөшүшүм керек.

– Укчу, Олеся, – дедим мен жаңы ойго келип. – Балким, сен… чиркөөдөн коркуп жаткандырсың?

Балким, башында эле ушул суроодон башташым керек эле. Мен Олеся менен дээрлик күн сайын талашып-тартышып, анын тукумуна сыйкырдуу күчтөр менен бирге түшкөн жалган каргыштан арылтууга аракет кылчумун. Чындыгында, ар бир орус интеллигентинде бир аз агартуучулук бар. Бул биздин каныбызда, бул бизге акыркы он жылдыктардагы бардык орус адабияты менен сиңирилген. Ким билет? Эгер Олеся терең ишенсе, диндин талаптарын катуу кармаса жана бир дагы чиркөө кызматын өткөрбөй барып турса, анда мен анын динчилдигин шылдыңдап (бирок бир аз гана, анткени мен динчил адам болчумун) жана анын акылында сынчыл кызыгууну өнүктүрмөкмүн. Бирок ал караңгы күчтөр менен болгон байланышын жана Кудайдан алыстаганын бекем жана жөнөкөй ишеним менен айтчу, ал тургай Кудай жөнүндө айтуудан да коркчу. Олесянын ырым-жырымын жокко чыгарууга кылган аракетим текке кетти. Менин бардык логикалык аргументтерим, кээде орой жана жаман шылдыңдарым анын сырдуу, тагдырлуу чакырыгына болгон момун ишенимине урунуп, талкаланып жатты.

– Чиркөөдөн коркосуңбу, Олеся? – деп кайталадым мен.

Ал унчукпай башын ийкеди.

– Кудай сени кабыл албайт деп ойлойсуңбу? – деп улам күчөп бараткан кызуулук менен уланттым. – Ал сага ырайым кылбайт деп ойлойсуңбу? Миллиондогон периштелерге буйрук берип, бирок жерге түшүп, бардык адамдарды куткаруу үчүн коркунучтуу, уяттуу өлүмдү кабыл алган Заттан коркосуңбу? Эң акыркы аялдын тообосунан жийиркенбеген жана каракчы-киши өлтүргүчкө бүгүн эле аны менен бейиште болорун убада кылган Затка ишенбейсиңби?..

Мунун баары Олесяга менин чечмелөөмдө жаңылык эмес болчу, бирок бул жолу ал мени уккан да жок. Ал тез кыймыл менен жоолугун чечип, бүктөп, бетиме ыргытты. Күрөш башталды. Мен андан долоно гүлүн тартып алууга аракет кылдым. Каршылык көрсөтүп жатып, ал жерге кулап, мени да өзү менен кошо сүйрөп кетти, кубанычтуу күлүп, тез дем алган, нымдуу, сүйкүмдүү эриндери менен өпкүлөп жатты…

Түн бир оокумда, коштошуп, мен бир топ алыстап кеткенде, күтүлбөгөн жерден артымдан Олесянын үнүн уктум:

– Ванечка! Бир мүнөт күтө туруңуз… Мен сизге бир нерсе айтам!

Мен бурулуп, ага карай бастым. Олеся мени карай ылдам чуркап келди. Асманда жаш айдын ичке, күмүш түстүү орокчосу турган; анын кубарган жарыгында мен Олесянын көздөрү чоң, мөлтүрөгөн жаштарга толуп турганын көрдүм.

– Олеся, эмне жөнүндө айтайын дедиң эле? – дедим тынчсызданып.

Ал менин колдорумду кармап, аларды улам бирин өпкүлөй баштады.

– Сүйүктүүм… кандай жакшы адамсыз! Кандай боорукерсиз! – деди ал титиреген үн менен. – Мен азыр кетип баратып ойлодум: сиз мени кандай күчтүү сүйөсүз!.. Билесизби, мен сага абдан, абдан жагымдуу бир нерсе кылгым келип жатат.

– Олеся… Менин сүйкүмдүүм, тынчтанчы… 

– Угуңузчу, айтсаңыз, – деп улантты ал, – эгер мен бир күнү чиркөөгө барсам, сиз кубанар белеңиз? Бирок жашырбай чындыгыңызды айтыңыз. 

Мен ойлонуп калдым. Башымда бир заматта: “Бул нерседен бир жамандык болбойбу?” – деген ырымчыл ой пайда болду. 

– Эмнеге унчукпай калдыңыз? Тезирээк айтыңызчы, сиз буга кубанар белеңиз же сизге баары бирби? 

– Сага кандай десем, Олеся? – деп сөзүмдү бөлүп-бөлүп сүйлөй баштадым. – Ооба, балким, бул мага жагымдуу болмок. Мен сага көп жолу айткам: эркек киши ишенбесе да, шектенсе да, акыры шылдыңдап күлсө да болот. Бирок аялзаты… аялзаты эч ойлонбостон Кудайга ишениши зарыл. Аялдын өзүн Кудайдын коргоосуна берип койгон жөнөкөй жана назик ишениминде мен ар дайым сезимди козгогон, аялдык жана сулуу нерсени сезем. 

Мен унчукпай калдым. Олеся да жооп берген жок, башын менин төшүмө жөлөп отурду.

– А эмне үчүн мени бул жөнүндө сурадың? – деп кызыктым.

Ал күтүлбөгөн жерден ордунан туруп кетти.

– Өзүмчө эле… Жөн эле сурадым… Көңүл бурбаңыз. Макул, кош болуңуз, сүйүктүүм. Эртең келиңиз.

Ал көрүнбөй калды. Мен көпкө чейин караңгылыкты тиктеп, анын менден алыстап бараткан тез-тез баскан дабышын угуп турдум. Мага күтүлбөгөн жерден кандайдыр бир жаман сезим пайда болду. Мен Олесянын артынан чуркап, кууп жетип, чиркөөгө барбашын суранып, жалынып, керек болсо талап кылгым келди. Бирок мен күтүлбөгөн оюмду токтотуп, ал тургай – эсимде, жолго чыгып жатып – үн чыгарып кобуранган элем:

– Сен, сүйүктүү Ванечкам, ырымчылдыкка чалдыккан окшойсуң.

О, Кудайым! Эмне үчүн мен ошол кезде жүрөгүмдүн бүдөмүк шектенүүсүнө баш ийген жокмун? Ал – мен азыр, албетте, буга ишенем! – өзүнүн тез, сырдуу, алдын ала сезүүлөрүндө эч качан жаңылбайт.

XII

Бул жолугушуунун эртеси Ыйык Үчилтик майрамы болду, ал быйыл Улуу Шейит Тимофейдин майрамына туш келди. Мындай учур, элдик ишенимдерге ылайык, быйылкы жылы түшүмдүн начар болушунун жышааны. Переброд айылы диний көз караштан алганда катталган айыл деп эсептелген, демек, анын өзүнүн чиркөөсү болгону менен, атайын дин кызматчысы болгон эмес. Кээде Улуу кызматтын учурунда жана чоң майрамдарда Волчье айылынын дин кызматчысы келип турчу.

Ошол күнү мен коңшу айылга бир иш боюнча барышым керек эле, ошондуктан эртең мененки саат сегизде, күн ысый электе, атчан жөнөдүм. Жаңы келгенде эле эки жакка чыкканда миниш үчүн алты же жети жашар, өтө чоң эмес айгыр сатып алгам. Ал жергиликтүү, эч кимге белгисиз тукумдан, бирок мурунку ээси – райондун жер өлчөөчү кызматкери – бапестеп баккан мал болчу. Аттын аты Таранчик эле. Мен бул субагайынан келген, шыйрактары күчтүү, оттой жанган көздөрү адамды ишенбестик менен караган, түктүү маңдайы жана күчтүү, бекем кысылган эриндери бар жаныбарды жакшы көрчүмүн. Анын сейрек кездешкен өңү күлкүлүү болчу: толугу менен боз чычкандын өңүндөй, соорусунда гана ак жана кара тактары бар эле.

Мага бүт айылды аралап өтүүгө туура келди. Чиркөөдөн аракканага чейин созулган чоң жашыл аянт айылдын тургундары айдап келишкен арабалардын узун катарына шыкама болуп толуп калган экен. Булар аялдары жана балдары менен коңшу айылдардан – Волоши, Зульни жана Печаловкадан – майрамга келишкен дыйкандар эле. Арабалардын арасынан адамдар ары-бери өтүп жүрүштү. Эртең менен ичимдиктерди сатууга тыюу салынганына карабастан, алардын арасында буга чейин эле мас болуп калгандар бар эле (майрам күндөрү жана түн ичинде мурунку араккананын кызматчысы Сруль жашыруун соода кылып жүргөн). Таң абдан таза, жел жок, ысык болчу. Аба мунарыктап, бүгүн күн абдан ысык болорун билдирип турган. Күн чакчыйып тийип, күмүш чаң каптаган асманда томуктай да булут жок.

Мал базарда керектүү жумуштарымды бүтүргөндөн кийин, конок үйүндө жөөттөрдүн эптеп-септеп эле фаршталган чортон балыгын жеп, даамсыз, боз чаңгыл сырасынан ичип алып үйгө жөнөдүм. Бирок устакананын жанынан өтүп баратканда, Таранчиктин алдыңкы сол бутундагы такасы эбак эле бошоп калганын эстеп, атты кайрадан такалатуу үчүн токтодум. Буга дагы бир жарым сааттай убакыт кетти, ошондуктан Переброддун четине жакындап калганда, күн болжол менен түштөн кийинки саат төрт-бештер чамасында болчу.

Бүткүл аянт мастардын кыйкырыгы менен ызы-чуусуна толуп турган. Араккананын тосмосу менен тепкичин бирин-бири түрткүлөшкөн, жөөлөшкөн кардарлар ээлептир. Переброддук дыйкандар келгиндер менен аралашып, чөптүн үстүндө, арабалардын көлөкөсүндө отурушат. Кайда караба, чалкалай калып, колдорундагы бөтөлкөлөрүн көкөлөтүп ичип жаткандарды көрөсүң. Таптакыр соо эч ким жоктой сезилет. Жалпы масчылык ушунчалык чегине жеткенде, киши өзүнүн масчылыгын ого бетер мактанчаактык менен күчөтө баштайт, анан бардык кыймыл-аракеттери бошоңдоп, оор жана салмактуу болот. Мисалы, макулдугун билдирип башын ийкегендин ордуна, ал бүт денеси менен жыгылып кетчүдөй болуп ылдый эңкейет, тизелерин бүгүп, күтүлбөгөн жерден тең салмагын жоготуп, алсыз артка кетенчиктейт.

Балдар ээн-эркин оттоп жаткан аттардын жанында кыйкырып ойноп жүрүшөт. Бир жерде өзү да араң бутуна турган аял ыйлап, оозуна келген сөз менен тилдеп, мас эрин колтугунан жөлөп сүйрөп бара жатты. Тосмонун көлөкөсүндө жыйырмага жакын эркектер менен аялдардан турган топ сокур ырчыны тегеректеп алыптыр; анын титиреген, муңайым үнү аспаптын зыңылдаган үнүнүн коштоосунда элдин тынымсыз күрү-күүсүнөн кескин айырмаланып турду. Мен алыстан эле тааныш ырдын сөздөрүн уктум:

“Ой, батты кеч, кечки жылдыз
Почаевдин асманында жайнады.
Ой, кара булуттай каптады
түрктөрдүн аскер балдары”.

Мындан ары бул ырда түрктөр Почаевди катуу салгылаш менен ала албай, аны айлакерлик менен басып алууну чечишкени жөнүндө баяндалат. Ушул максатта алар монастырга белек катары мылтыктын дарысы толтурулган чоң шам жөнөтүшкөн. Бул шамды он эки өгүз чегилген арабага салып келишет. Кубанган монахтар аны Почаевдин Кудай энесинин сөлөкөтүнүн алдына жандырууну ойлошкон, бирок Кудай мындай зөөкүрлүк ниетке жол берген эмес.

Анан улуу окуучу түш көрөт:
– Ал шамды албагыла.
– Аны талаага алып чыккыла.
– Кылыч менен бөлө чапкыла.

Ошондо монахтар

Аны ээн талаага алып чыгышты,
Анан аны чаап башташты,
Октор менен патрондорду туш-тарапка,
«Жогол!» – деп чача башташты… 

Адам чыдагыс ысык абада арактын, пияздын, кой терисинен тигилген тондордун, ачуу тамекинин жана адамдардын кир денесинен чыккан сасыган, жагымсыз жыттары аралашып калган эле. Таранчигимдин тизгинин бекем кармап, адамдардын арасынан абайлап өтүп бара жатып, айланамдагылардын эч тартынбай, жаман көздөрү менен тигиле карап жатышканын байкабай коё албадым. Демейдегиден айырмаланып, эч ким баш кийимин алып саламдашкан жок, бирок мени көргөндө ызы-чуу басаңдай түшкөнсүдү. Аңгыча, ортодогу элдин арасынан мас адамдын дарылдап сүйлөгөн үнү угулду, бирок мен анын эмне деп жатканын даана уга алган жокмун. Ага жооп кылып, акырын чыккан күлкү угулду. Бир аялдын корккон үнү аны тыйып жатты:

– Акырын, жинди… Эмне кыйкырып жатасың! Ал угуп калат…

– Укса эмне экен? – деди эркек жаагын тыйбай. – Ал эмне мага башчы бекен? Ал өзүнүн токоюнда…

Жийиркеничтүү, орой сөз катуу чыккан каткырыктар менен кошулуп, абаны жарып жиберди. Мен эч нерседен тайманбаган, алдымдан жети баштуу желмогуз чыкса да ойлонбой каршы чыгуудан баш тартпаган абалга жеткизген каардуу ачуум менен камчымды бүктөй кармап, атымдын башын шарт артка бурдум.

Ошол учурда капыстан жан дүйнөнү сыздаткан, муңдуу бир ой мээмде жарк этти: “Мунун баары бир кездерде менин жашоомдо ондогон, жүздөгөн жылдар мурун болуп өткөн… Ушундай эле ысык күн тийип турган эле… Ушундай эле ызы-чуу салган, толкунданган эл жык толгон чоң аянт… Ушундай эле жиндидей ачууга алдырып, артка бурулгам… Бирок кайда эле? Качан эле?..” Мен камчыланып, үйдү карай чаап жөнөдүм.

Ашканадан жай басып чыккан Ярмола атымды алып, орой үн менен күңк этти:

– Паныч, сизге бөлмөңүзгө Мариновский экономиясынан бир киши келип күтүп отурат.

Ярмола мага кандайдыр бир маанилүү, бирок жагымсыз нерсени айткысы келгендей сезилди. Ал гана эмес, анын жүзүнөн табалагандай жылмаюунун издери жылт этип жок болду. Мен атайылап эшиктин алдында токтоп, Ярмоланын жүзүнө тигиле карадым. Бирок ал мени карабай, ары бурулуп кетти да, атты жетелеп жөнөдү.

Бөлмөмө кирсем, кошуна жайгашкан имениенин кеңсесин башкарган Никита Назарыч Мищенка отуруптур. 

Ал чоң, кызыл чакмактуу боз кемсел, көгүлтүр түстүү тар шым жана оттой кызыл галстук тагынып, чачын кулагына чейин өстүрүптүр. Перс сирени жыттанган атырды аябай себинген экен. Мени көрүп, ордунан тура калып, ийилип салам берди, бирок башын ийбей, белинен бери бүктөлүп, бүйлөсүн көрсөтүп жылмайды.

– Сиз менен жолугушканыма кубанычтуумун, – деп сүйкүмдүү жылмайды Никита Назарыч. – Сизди көрүү мен үчүн абдан жагымдуу. Мен сизди обеднядан (православиедеги түшкү сыйынуу) бери күтүп отурам. Сизди көптөн бери көрө элекмин, сагынып калдым. Эмнеге бизге келбей калдыңыз? Биздин Степаньскийдин кыздары сизди сагынышты.

Анан капыстан эле бир жагымдуу нерсени эстегенсип каткыра баштады:

– Мен сизге айтайын, бүгүн чоң тамаша болду! – деди ал күлө албай, какап-чакап. – Мен боорум эзилгиче күлдүм!..

– Эмне болду? Кандай тамаша? – деп мен өзүмдүн жактырбаганымды жашырбай, орой сурадым.

– Обеднядан кийин чыр чыкты, – деп Никита Назарыч күлкүсүн токтотуп, сөзүн улантты. – Перебродскийлик кыздар… Жок, чын эле, мен чыдай албайм… Перебродскийлик кыздар аны ведьма деп кармап алышыптыр… Башкача айтканда, алар өздөрүнүн түшүнбөстүгүнөн улам аны ведьма деп ойлошот… Аны аябай катуу сабашыптыр! Анан кара майга боёмокчу болушкан экен, бирок ал кандайдыр бир жол менен алардын колунан кутулуп, качып кетиптир…

Менин башымда укмуштуудай шектүү ой пайда болду. Кеңсе кызматчысына жакын барып, толкунданганымды билдирбей, анын ийнинен бекем кармадым.

– Эмне дейсиз! – деп мен жинимди араң тыйып. – Жалжактап күлө бербей токтоңузчу, шайтан алгыр! Кайсы ведьма жөнүндө сөз кылып жатасыз?

Ал дароо күлгөнүн токтотуп, мени карап корккон көздөрүн алайтты.

– Мен… мен… чын эле билбейм, – деди ал мукактанып. – Кандайдыр бир Самуйлихабы… же Мануйлихабы… же кандайдыр бир Мануйлиханын кызыбы?.. Айтып жатышкан, бирок мен, чынын айтсам, эстей албай калдым.

Мен андан уккан-көргөнүнүн баарын ирети менен айтып берүүсүн талап кылдым. Ал түшүнүксүз, байланышсыз, майда-чүйдөсүнө чейин чаташтырып айта баштады, мен ар бир секунд сайын анын сөзүн бөлүп, суроо берип, талап кылып, ал тургай, тилдеп жиберип жаттым. Бирок анын айткандарынан аз эле нерсени түшүндүм. Ал күндө болгон окуянын толук баянын эки айдан кийин гана, ал жаман окуянын күбөсү болгон, ошол күнү обедняда болгон мамлекеттик токойчунун аялынан укканымда гана толугу менен түшүндүм.

Менин алдын ала сезүүм мени алдаган эмес экен. Олеся коркконун жеңип, чиркөөгө келиптир. Ал кызматтын ортосунда келип, чиркөөнүн босогосуна турса да, анын келгенин чиркөөдөгү бардык эл дароо байкашкан. Аялдар кызмат учурунда шыбырашып, артты карашат. Бирок Олеся чиркөөдөн чыккыча татыктуу эрк көрсөтөт.

Балким, ал бул жагымсыз көз караштардын чыныгы маанисин түшүнгөн эместир, балким, текеберленип, аларды тоготкон эместир. Бирок ал чиркөөдөн чыкканда, тосмонун жанында бир топ аял аны курчап алат. Ал топ улам-улам чоңоюп, Олесянын айланасын кыса баштайт. Адегенде алар унчукпай, тартынбай, жардамга муктаж, айланасын коркуп карап турган кызды карап турушат. Андан кийин күлкүлүү шылдыңдар, күлкү менен коштолгон катуу сөздөр, анан ошонун баары биригип, аялдардын ызы-чуусуна айланат; ал жерде эч нерсени түшүнүүгө мүмкүн эмес эле жана бул барган сайын толкунданган элдин чыдамын кетирет. Бир нече жолу Олеся бул тирүү коркунучтуу чөйрөдөн чыгууга аракет кылат, бирок аны кайра элдин ортосуна түртүп киргизип, чыгарышпайт.

Капыстан артынан бир кемпирдин кырылдаган үнү угулат: “Кара майга боёгула бул шүмшүктү!” (Малороссияда, ал тургай, кыз жашаган үйдүн дарбазасын кара майга боёп, анын абийирин төгүшөт). Ошол замат жинденген аялдардын колдорунда кайдан-жайдан алгандары белгисиз кара май куюлган челек менен щетка пайда болот, ал колдон-колго өткөрүлөт.

Ошондо айласы кеткен Олеся ушунчалык тездик менен алдында турган аялды жыга түртөт. Ошол замат кыйкырык-чуу башталып, бири-бирин жөөлөгөн, тебелеген ондогон денелердин кыйкырган тобуна айланат. Бирок Олеся, кандайдыр бир керемет менен, бул топтон чыгып кетүүгө жетишет. Ал жылаңбаш чуркап бара жатканда, айрылган кийиминен ар кайсы жеринен жылаңач денеси көрүнүп турган. Анын артынан тилдеген, шылдыңдап күлгөн үндөргө аралаш ыргытылган таштар учат. Аны бир нече гана адам кууп жөнөйт, бирок алар дароо эле артта калышат. Элүү кадамдай чуркап баргандан кийин Олеся токтоп, жинденген топко карап, тытылган, кандуу жүзүн көргөзүп, катуу кыйкырат. Анын ар бир сөзү аянтка даана угулду:

– Карап тургула! Силер дагы ыйлайсыңар, аябай ыйлайсыңар!

Кийин мага ошол окуянын күбөсү болгон аялдын айтканына караганда, бул сөз ушунчалык ыза, ушунчалык жек көрүү жана чечкиндүү, көзү ачыктык тон менен айтылгандыктан, бир көз ирмемге эл селейе түшүп, бирок дароо эле жинденген элдин ызы-чуусу жаңырат.

Мен кайталап айтам, бул окуянын майда-чүйдөсүн мен көпкө чейин билген эмесмин. Мищенканын сөзүн аягына чейин укканга менде күч да, сабыр да жетпеди. Мага капыстан: “Ярмола аттын ээрин ала элек болуш керек”, – деген ой келе калды, эч нерсени түшүнбөгөн кеңсе кызматчысына бир ооз сөз айтпай, короого жүгүрүп чыктым. Ярмола атымды тосмонун жанында жетелеп бараткан эле. Мен шашылыш атка жүгөн катып, басымайылын тарттым да, кайрадан мас адамдарга жолукпаш үчүн токойду карай чаап жөнөдүм.

XIII

Мен чаап баратып кандай абалда болгонумду айтып берүү мүмкүн эмес. Кээ бир минуталарда, каякка жана эмнеге баратканымды таптакыр унутуп калып жаттым; бир гана ордуна кайра келбес, акылга сыйбаган коркунучтуу нерсе болгону тууралуу бүдөмүк сезим гана калды, – бул коркунучтуу түштө адамды каптаган, себепсиз оор тынчсыздануу сыяктуу сезим эле. Кызыгы, ошол эле учурда менин башымда аттын туягынын ыргагы менен, сокур лиранын жагымсыз, бузулган үнү кетпей турду:

Ой, кара булуттай каптады
түрктөрдүн аскер балдары…

Мануйлиханын тоок буттуу кепесине алып барган кууш жолго жеткенде, тердиктин алдынан жана үзөнгү боонун алдынан ак көбүк чачып тери чыккан Таранчиктин тизгинин тартып, аттан түшүп, жетелеп жөнөдүм. Күндүзгү катуу ысыктан, ошондой эле катуу чаап келгенден улам, каным кандайдыр бир чоң, токтобогон насос иштеп жаткансып мээмди тээп жатты. 

Атымды тосмого байлап, үйгө кирдим. Алгач үйдө Олеся жок деп ойлоп, коркконумдан көкүрөгүм, оозум муздап кетти, бирок бир мүнөттөн кийин аны көрдүм, ал керебетте, дубалга карап, башын жаздык менен жаап алып жаткан эле. Каалгадан чыккан калдыраган үнгө да ал көңүл бурган жок.

Анын жанында, жерде отурган Мануйлиха, кыйналып ордунан турду да, колун мени көздөй сермеди.

– Тынч! Ызылдаба, каргыш алгыр, – деп жек көрө шыбырады ал, мага жакындап. Анан өчүп калган, муздак көздөрү менен мени тигиле карап, каарданды: 

– Эмне? Максатыңа жеттиңби, мырза!?

– Укчу, чоң эне, – дедим мен ага үнүмдү катуу чыгарып, – азыр эсептеше турган, бири-бирибизди айыптай турган убак эмес. Олеся кандай?

– Тсс… тынч! Олеся эсине келе элек, Олесянын абалы ушундай… сен керек жок жерге кийлигишип, кызга акылсыз сөздөрдү айтпаганда, мындай жаман иш болмок эмес. Мен дагы, карган акмак, карап турдум, колдоп койдум… Жүрөгүм бир жамандыкты сезген… Сенин биздин кепеге биринчи жолу киргениңде эле жамандыкты сезгем. Эмне? Аны сен чиркөөгө бар деп азгырган жокмун дегиң келип турабы? – деп капыстан каардуу жүзүн буруп, кемпир мага асыла кетти. – Сен, каргыш тийген барин? Калп айтпа – куйругуңду бултуңдата бербе, уятсыз! Эмне үчүн аны чиркөөгө алдап барыш керек эле?

– Мен аны азгырган жокмун, чоң апа… Сага сөз берем. Өзү каалады.

– Ой, шордуум, шордуум-ай! – деди Мануйлиха алакандарын чапкылап. – Ал жерден чуркап келди – өң-аалеттен кеткен, көйнөгү тытылган… Жылаңач баш… Болгон окуяны айтып жатып, бир күлөт, бир ыйлайт… жөөлүп жаткансып… Керебетке жатып… ыйлап жатты, анан карасам, уктап калгансыды. Мен, акмак кемпир, анын уктап калганына бир аз кубандым: “Уктап турса, жакшы болуп кетет”, – деп ойлодум. Карасам, колу ылдый салаңдап түшүп калыптыр, оңдоп коёюн деп ойлоп колун кармасам, денеси ысып-күйүп жатыптыр… Демек, ысытмасы башталды… Бир саат бою тынбай сүйлөдү, абдан капа болуп… Азыр эле бир мүнөткө унчукпай калды. Сен эмне кылдың? Сен эмне кылдың ага?! – деп кемпир мага кайрадан кыйкыра баштады.

Капыстан анын кара тору жүзү ыйга толгон, жийиркеничтүү, укмуштуудай түрү суук маскага айланды: эриндери эки жакка чоюлуп, бурчтары төмөн түштү, каштары өйдө көтөрүлүп, чекесинде терең бырыштар пайда болуп, көздөрүнөн буурчактай болгон ири жаштар мөндүрдөй төгүлө баштады. Башын кучактап, чыканагы менен үстөлгө жөлөнүп, денесин алды-артын көздөй чайкап, акырын үн менен үңүлдөй баштады:

– Менин алтын кызым-а-а! Менин сүйүктүү неберем-а-а!.. Ох, куураттың го!.. Куураттың!

– Эй, болду, ыйлаба, алжыган кемпир! – деп катуу айтып, Мануйлиханы токтоттум. – Ойготосуң!

Кемпир унчукпай калды, бирок ошол эле кебетеси менен алды-артын көздөй ыргала берди, көзүнөн тамган чоң тамчылар үстөлгө куюлуп жатты… Ошентип, он мүнөттөй өттү. Мен Мануйлиханын жанында отуруп, пардага урунуп, үзгүлтүксүз ызылдап жаткан чымындын үнүн тынчсыздануу менен угуп жаттым.

– Чоң эне! – деп капыстан Олесянын алсыз, дээрлик угулбаган үнү угулду. – Чоң эне, ким келди үйгө?

Мануйлиха шашылыш керебетке жакындап, кайрадан ыйлап жиберди:

– Ох, менин неберем, сүйүктүүм-ү-ү-үм! Ох, мени карыганда кандай азапка салдың…

– Ах, чоң эне, токточу! – деди Олеся өтүнгөндөй алсыз үн менен. – Үйдө ким бар?

Мен абайлап бутумдун учу менен басып, ар дайым оорулуу адамдын жанында өзүнүн бекем ден соолугунан жана оройлугунан уялган, күнөөлүү сезим менен керебетке жакындадым.

– Менмин, Олеся, – дедим үнүмдү акырын чыгарып. – Мен азыр гана айылдан атчан келдим… Ал эми түшкө чейин шаарда болчумун… Өзүңдү жаман сезип жатасыңбы, Олеся?

Ал, бетин жаздыктан албай, жылаңач колун артка сунуп, абадан көзгө көрүнбөгөн бир нерсени издегендей болду. Мен бул кыймылын түшүнүп, анын ысык алаканын кармадым. Жылаңач билегинде эки чоң көгөргөн так – бири колунун үстүндө, экинчиси чыканагынын жогору жагында – кескин айырмаланып турду.

– Менин жаным, – деп Олеся сүйлөй баштады, сөздөрүн бири-биринен кыйналып, жай ажыратып. – Сизди көргүм келет… бирок мүмкүн эмес… Мени… майып кылып салышты… Эсиңиздеби… сизге… менин жүзүм абдан жагар эле?.. Чындап эле жакчу, чынбы, сүйүктүүм?.. Муну эстегенде мен ар дайым кубанчумун… Ал эми азыр сизге мени карап туруу жийиркеничтүү болот… Мына… ошондуктан жүзүмдү көрсөтө албайм…

– Олеся, мени кечир, – деп шыбырадым, анын кулагына жакын эңкейип.

Ал ысык алаканы менен менин колумду бекем кармап, көпкө чейин коё берген жок.

– Сиз эмне деп жатасыз?! Сиз эмне, сүйүктүүм?.. Кантип ошентип ойлодуңуз? Бул жерде сиздин кандай күнөөңүз бар? Баарын кылган өзүм… жиндимин да… Болбосо… эмнеге бардым? Жок, берекем, өзүңүздү күнөөлөбөңүз…

– Олеся, мага уруксат бер… Биринчи убада бер, уруксат берем деп айтчы…

– Убада берем, берекем… өзүңүз каалагандын баарын жасаңыз…

– Мен сенден суранам, доктурга алып барайын, уруксат бер… Мен сенден суранам! Ооба, эгер кааласаң, анын айткандары жакпаса укпай эле кой. Бирок мен үчүн макул болчу, Олеся.

– Ох, сүйүктүүм… Мени кандай тузакка салдыңыз! Жок, мындан көрө менин убадамды аткарбаганга уруксат бериңиз. Эгер мен чындап эле ооруп калсам, өлүм алдында жатсам да, доктурга жоломок эмесмин. Азыр мени ооруп жатат дейсизби? Бул жөн гана коркконумдан болду, кечке чейин өтүп кетет. Эгер өтпөсө – чоң энем малина чай менен дары чөптөрдүн тунмасын берет. Бул жерде доктурдун эмне кереги бар? Сиз – менин эң жакшы доктурумсуз. Сиз келгенде дароо жеңилдеп калдым… Ах, бир нерсе гана жаман: сизди бир көзүм менен болсо да көргүм келет, бирок корком…

Мен анын башын жаздыктан этияттык менен көтөрдүм. Олесянын жүзү от менен жалын болуп ысып жаткан экен, албырып кызарган жүзүндөгү кара көздөрү адаттан тыш жайнап, кургаган эриндери титиреп жатты. Узун, кызыл тытылган тактар анын чекесин, жаактарын жана моюнун бойлоп кетиптир. Чекесинде жана көздөрүнүн астында көгөргөн тактар бар болчу.

– Мени карабаңыз… Суранам… Мындай кебетемди көрбөй эле коюңуз, – деп Олеся жалдырап, алаканы менен менин көздөрүмдү жабууга аракет кылды.

Мен аны аяп кеттим. Олесянын жаздыктын үстүндө жаткан колун алып өпкүлөй баштадым. Мен буга чейин да анын колдорунан өпчү элем, бирок ал ар дайым уялып, тез эле тартып алчу. Азыр болсо ал бул назиктикке каршы чыккан жок, ал эми экинчи, бош колу менен чачымды акырын сылап жатты.

– Баарын билесиңби? – деп шыбырап сурады ал.

Мен унчукпай башымды ийкедим. Чынын айтсам, мен Никита Назарычтын айткандарынын баарын түшүнгөн эмес болчумун. Мен болгону Олеся эртең менен болуп өткөн окуяны эстеп тынчсызданбасын дегем. Бирок капыстан ага болгон кордукту ойлоп, заматта жиним кайнап чыкты.

– Оо! Ошол убакта мен эмне үчүн ал жерде болгон жокмун! – деп кыйкырдым, ордумдан тура калып, муштумдарымды түйүп. – Ошол жерде болсом эмне… мен…

– Жетишет, токтоңуз… токтоңуз… Ачууланбаңыз, жаным, – деп Олеся мени сыпайылык менен токтотту.

Мен буга чейин эле тамагыма тыгылып, көздөрүмө толо баштаган көз жашымды тыя албай калдым. Олесянын ийнине башымды жөлөп, бүт денем титиреп, үн чыгарбай шолоктоп ыйлап кирдим.

– Ыйлап жатасызбы? Ыйлап жатасызбы? – анын үнүндө таң калуу, назиктик жана боорукердик жаңырды. – Менин сүйүктүүм… Токтоңуз, токтоңуз… Өзүңүздү кыйнабаңыз, жаным. Сиздин жаныңызда мага абдан жакшы. Азырынча чогуу турганда, ыйлабайлы. Келиңиз, акыркы күндөрдү көңүлдүү өткөрөлү, ошондо биз үчүн ажырашуу анчалык оор болбойт.

Мен таң калуу менен башымды көтөрдүм. Кандайдыр бир алдын ала сезүү капыстан менин жүрөгүмдү ээлеп алды.

– Акыркы күндөр, Олеся? Эмне үчүн – акыркы? Биз эмне үчүн ажырашышыбыз керек?

Олеся көздөрүн жумуп, бир нече секунд унчукпады.

– Биз коштошушубуз керек, Ванечка, – деди ал чечкиндүү түрдө. – Бир аз оңолоюн, биз чоң энем менен дароо бул жерден кетебиз. Биз бул жерде мындан ары тура албайбыз…

– Сен бир нерседен коркуп жатасыңбы?

– Жок, менин кымбатым, мен эч нерседен коркпойм. Болгону, эмне үчүн адамдарды күнөөгө кириптер кылабыз? Сиз, балким, билбейсиз… Мен ал жерде… Переброддо… жиним менен аларга сес көрсөтүп, коркуткан элем… Азыр кандай гана окуя болбосун, дароо бизди айыпташат: мал ооруп калабы же бирөөнүн үйүнөн өрт чыгабы – баарына биз күнөөлүү болобуз. Чоң эне, – деп ал Мануйлихага кайрылып, үнүн бийик чыгарып, – мен туура айтып жатамбы?

– Эмне дедиң, неберем? Чынымды айтсам, мен эч нерсе уккан жокмун! – деп кемпир жакындап келип, колун кулагына такады.

– Мен айтып жатам, азыр Переброддо кандай гана балээ болбосун, баарына бизди күнөөлөшөт.

– Ох, туура, туура, Олеся, – баарына бизге окшогон бактысыздарды күнөөлөшөт… Биз жарык дүйнөдө тынч жашай албайбыз, бизди жок кылгылары келишет, каргыш алгырлар… А ошондо мени айылдан кууп чыгышканда да… Эмне? Ошондой болгон жок беле? Мен жиним менен бир аялды каргап койгон элем… Дал ошол кезде, тагдырдын тамашасын кара, ал аялдын баласы өлүп калып жатпайбы! Башкача айтканда, ал жерде менин эч кандай күнөөм жок болчу, бирок мени өлтүрүп коё жаздашкан, шайтандар… Таш менен урушту… Мен алардан качтым, бирок сени, кичинекейди коргодум… Мага тийсе тийсин, бирок эмне үчүн күнөөсүз бала жабыркаш керек эле?! Бир сөз менен айтканда – жапайылар, асылып өлгүрлөр!..

– А каякка кетесиздер? Сиздерде эч ким, тууган-туушкандар, тааныштар жок… Акырында, жаңы жерге жайгашуу үчүн акча да керек го.

– Башка салганды көрөбүз, – деди Олеся бейкапар. – Ал эми чоң энемде акча табылат, анын бир аз сактап жүргөн тыйыны бар.

– Ооба, бир аз акча бар! – деп кемпир нааразычылык менен күңкүлдөдү. – Ал тыйындар жетимдики, көз жаш менен табылган…

– Олеся… Сен эмне, мен жөнүндө ойлоп да койбойсуңбу?! – деп мен үнүмдү бийик чыгара сүйлөдүм. Жүрөгүмдө Олесяга карата ачуу, оор, жагымсыз доомат пайда болгонун сездим.

Ал ордунан туруп, кемпирдин көзүнчө эле башымды сылады да, бир нече жолу катары менен чекемден жана бетимден өптү.

– Мен сиз жөнүндө көп ойлоном, менин сүйүктүүм. Болгону… көрүп турасызбы… биздин бирге болуубузга тагдыр буйруган эмес… Ушундай!.. Сизге төлгө ачканым эсиңиздеби? Ошондо айткандардын баары орундалды. Демек, тагдыр биздин бактыбызды каалабайт… Эгер мындай болбогондо, мени бир нерседен коркмок деп ойлойсузбу?

– Олеся, кайра эле тагдыр жөнүндө айтып жатасыңбы? – деп мен чыдамсыздык менен каршы чыктым. – Мен ага ишенбейм… жана эч качан ишенбейм!..

– Ох, жок, жок… минтип айтпаңыз, – Олеся корккондой шыбырады. – Мен өзүм үчүн эмес, сиз үчүн коркуп жатам, жаным. Жок, жакшысы, бул жөнүндө эч кандай сөз баштабаңыз.

Мен Олесяны көндүрүүгө, ал үчүн тынч, бактылуу жашоонун сүрөттөрүн тартууга аракет кылдым. Ага эч кандай көрө албас тагдыр да, орой, жаман адамдар да тоскоол боло албайт деп ишендиргим келди. Олеся болгону менин колдорумду өөп, башын чайкап жатты.

– Жок… жок… жок… мен билем, мен көрүп турам, – деп ал бир калыпта кайталап жатты. – Бизди алдыда ызадан башка чогуу көрө турган эч нерсе күтпөйт… Эч нерсе… Эч нерсе…

Бул ырымчыл өжөрлүккө айласыздан баш ийип, акыры минтип сурадым:

– Бирок кандай болгон күндө да, сен мага кетериңде кабарлайсыңбы?

Олеся бир паска ойлонуп турду. Капыстан анын эриндеринде алсыз жылмаюу пайда болду.

– Мен сизге бул жөнүндө кичинекей жомок айтып берейин… Бир жолу карышкыр токойдо баратса, алдынан коён чыгыптыр. Карышкыр аны көрүп: “Коён, ай коён, мен сени жейм!” – дейт. Коён жалдырай баштайт: “Мени кечирчи, карышкыр, мен дагы жашагым келет, үйдө кичинекей балдарым бар”. Карышкыр макул болбойт. Анда коён: “Мейли, мага дагы үч күн жашоого мүмкүнчүлүк бер, анан же. Ошентсең, мага өлүм жеңил болот”, – дейт. Карышкыр ага үч күн берет, жебейт, болгону күтүп жатат. Бир күн өтөт, экинчиси өтөт, акыры үчүнчү күнү да аяктайт. “Мейли, даярдан, – дейт карышкыр, – азыр мен сени жей баштайм”. Ошол учурда коёнум көз жашын төгүп ыйлап жибериптир: “Ах, эмне үчүн сен мага бул үч күндү бердиң?! Мени көрөрүң менен дароо эле жеп салсаң жакшы болмок. Мен бул үч күндүн ичинде жашаган жокмун, болгону азап чегип кыйналдым!” Менин сүйүктүүм, бул коён чындыкты айтты. Кандай дейсиз?

Мен унчуккан жокмун, жакында боло турган кайгылуу жалгыздыкты алдын ала сезип жаттым. Олеся капыстан ордунан туруп, керебетке отурду. Анын жүзү дароо олуттуу боло түштү.

– Ваня, суранам… – деди ал акырын. – Айтыңызчы, мени менен бирге болгон учурда бактылуу болдуңузбу? Сизге жакшы болдубу?

– Олеся, аны сурабай деле койсоң болмок!

– Токтоңуз… Мени менен таанышканыңызга өкүндүңүзбү? Мени менен жолугуп жүргөн кезде башка аял жөнүндө ойлондуңузбу?

– Бир мүнөт да! Сенин жаныңда эле эмес, жалгыз калганда да сенден башка эч кимди ойлогон жокмун.

– Сиз мени кызганчу белеңиз? Мага эч качан нааразы болгон эмессизби? Мени менен жүргөндө зериккен жоксузбу?

– Эч качан, Олеся! Эч качан!

Ал эки колун менин ийниме койду да, көзүмө чексиз сүйүү менен карады.

– Мындан ары билип коюңуз, менин кымбатым, сиз мени эч качан жаман же ачуу менен эскербейсиз, – деди ал ушунчалык ишенимдүү, менин көз карашымдан келечекти көрүп жаткандай. – Биз ажырашканда, алгачкы учурда сизге оор болот, оо, кандай оор… Ыйлайсыз, эч жерде тынч отура албайсыз. Анан баары өтөт, баары унутулат. А сиз мени кайгысыз эстейсиз, жеңил жана кубаныч менен.

Ал кайра башын жаздыкка таяп, алсыраган үн менен шыбырады:

– Эми кетиңиз, менин кымбатым… Үйүңүзгө кетиңиз, жаным… Мен бир аз чарчадым. Тура турсаңыз… мени өпсөңүз… Чоң энемден коркпоңуз… ал уруксат берет. Уруксат бересиңби, чоң эне?

– Ооба, коштош, коштош жакшылап, – деп кемпир нааразычылык менен келекеледи. – Эмне үчүн менден жашынасың?.. Көптөн бери билем…

– Менин бул жеримден өбүңүз, дагы… бул жеримден…эми бул жеримден, – деп шыбырап жатты Олеся, манжасы менен көздөрүн, бетин жана оозун көргөзүп.

– Олеся! Сен мени менен биротоло коштошуп жаткандайсың, биз эми таптакыр көрүшпөй тургандай!

– Билбейм, билбейм, менин сүйүктүүм. Эч нерсе билбейм. Кудай жол берсин. Жок, тура туруңуз… дагы бир мүнөт… Кулагыма жакындап шыбырады… Билесизби, эмне өкүнүчүм бар? – деди ал, эриндерин менин бетиме тийигизип. – Сизден боюмда бала жоктугуна… Ах, мен буга кандай кубанат элем!

Мен Мануйлиха коштоп, сыртка чыктым. Асмандын жарымын четтери самсаалаган кара булут каптап, бирок күн дагы жарыгын чачып батышты карай жылып бара жаткан эле, Бул жарык менен жакындап келе жаткан караңгылыктын тоголушунда коркунучтуу бир нерсе бар болчу. Кемпир жогору карап, көздөрүн, кол чатырдай, алаканы менен жаап, олуттуу түрдө башын чайкады.

– Бүгүн Переброддо бороон болот, – деди ал ишенимдүү тон менен. – Балким күн күркүрөп, чагылган чартылдайт.

XIV

Мен Перебродго жакындап калганда, капыстан пайда болгон шамал чаңды сапырып айлантып, асманга көтөрдү. Биринчи – сейрек жана оор – жамгыр тамчылары түшө баштады.

Мануйлиха жаңылышкан эмес экен. Ошол ысык, адам чыдагыс ысык күн бою акырындап чогулган жамгыр Переброддун үстүндө өзгөчө күч менен жаады. Чагылган дээрлик үзгүлтүксүз жаркылдап турду, ал эми күндүн күркүрөөсү менин бөлмөмдүн терезелерин титиретип, шыңгыратып жатты. Кечки саат сегиздер чамасында күн күркүрөөсү бир нече мүнөткө тынчыды, бирок дагы да катуурак башташ үчүн гана. Капыстан кулак тундурган үн менен бир нерсе чатырга жана эски үйдүн дубалдарына шатыратып кулай баштады. Мен терезеге чуркадым. Жаңгактын көлөмүндөй чоң мөндүр жерге катуу урунуп, кайра жогору секирип жатты. Мен үйгө жакын өскөн тут дарагына карадым – ал таптакыр жылаңач турду, бардык жалбырактары мөндүрдүн коркунучтуу соккуларынан күбүлүп түшүптүр… Терезенин астында караңгыда Ярмоланын фигурасы пайда болду, ал башын жоолук менен ороп, терезенин капкактарын жабуу үчүн ашканадан чуркап чыкты. Бирок кечикти. Бир терезеге капыстан ушунчалык чоң муздун сыныгы урунду, ал сынып, айнектер бөлмөнүн полуна шыңгырап учуп түштү.

Чарчаганымды сезип чечинбестен, керебетке жыгылдым. Мен бул түнү укта албайм, таң атканча сарсанаага батып бир капталыман экинчи капталыма оодарылып чыгам го деп ойлогом, ошондуктан чечинбей жатууну чечтим, балким бөлмөдө ары-бери басып таң атыраармын. Бирок абдан таң калыштуу нерсе болду: мен көздөрүмдү бир мүнөткө гана жумгандай болгом; көзүмдү ачсам, терезе жапкычтын тешиктеринен күн нурунун узун, жарык тилкелери түшүп туруптур. Менин керебетимдин жанында Ярмола турган экен.

Анын жүзүндө олуттуу тынчсыздануу жана чыдамсыз күтүү көрүнүп турду: сыягы, ал менин ойгонушумду көптөн бери күтүп турган окшойт.

– Паныч, – деди ал акырын, анын үнүнөн тынчсыздануу угулуп турду. – Паныч, сиз бул жерден кетишиңиз керек…

Мен буттарымды керебеттен түшүрүп, таң калуу менен Ярмолага карадым.

– Кетиш керек дейсиңби? Каякка кетем? Эмне үчүн? Сен жинди болсоң керек?

– Жинди болгон жокмун, – деди Ярмола ачууланып. – Кечээки бороон эмне кылганын уккан жоксузбу? Айылдын жарымы, бут менен тебелегендей, талкаланып калды. Кривой Максимде, Козёлдо, Мутта, Прокопчукта, Гордий Олефирде… шайтан алгыр ведьманын каргышы тийди… Аны Кудай өзү жазаласын!

Мен капыстан, бир заматта, кечээки күндү, чиркөөнүн жанында Олеся айткан коркунучтуу сөздөрдү жана анын шек саноолорун эстедим.

– Азыр бүт жамаат козголоңдо, – деп Ярмола улантты. – Эртеден бери баары кайрадан ичип алышып, кыйкырып жатышат… Сиз жөнүндө да, паныч, жаман сөздөрдү айтып, кыйкырып жатышат… Ал эми сиз билесиз да, биздин калк кандай экенин?.. Эгер алар ведьмаларга бир нерсе кылышса, ал туура, ошондой болуш керек, бул адилеттүү иш, ал эми сизге, паныч, мен бир нерсе айтам – тез качып кетиңиз.

Ошентип, Олесянын шек саноолору орундалды. Аны жана Мануйлиханы күтүп турган балээ жөнүндө тез арада кабарлоо керек эле. Мен шашылыш кийиндим, жолдо бетимди суу менен чайкап алып, жарым сааттан кийин атымды таскактатып, Бисов Кутту карай жөнөдүм. Мен тоок буттуу кепеге канчалык жакындаган сайын, мендеги белгисиз тынчсыздануу ошончолук күчөдү. Азыр мени кандайдыр бир жаңы, күтүлбөгөн кайгы күтүп турганына толук ишенимим бар эле.

Мен дээрлик чаптырып, кумдуу дөбөгү кууш жолду басып өттүм. Кепенин терезе, эшиктери ачылган бойдон калыптыр.

– Оо, Кудай! Эмне болду? – деп мен титиреген жүрөк менен босогодон аттап шыбырадым. Үй бош эле. Ал жерде, адатта, шашылыш чыгып кеткенден кийин калган кайгылуу, баш аламандык өкүм сүрүп турду. Полдо таштандылар жана чүпүрөктөр үйүлүп жатты, ал эми бурчта жылаңач керебет турду… Көздөрүмө жаш толуп, үйдөн чыгууга камданып калганда, капыстан менин көңүлүм терезенин бурчуна илинип турган, ачык кызыл нерсеге бурулду, бул мага атайын калтырылгандай туюлду. Бул арзан жипке тизилген кызыл мончоктор эле, алар Полесьеде “маржан” деп аталат. Ал мага Олесядан жана анын назик, кең пейил сүйүүсүнөн калган жалгыз эстелик болуп калды.

1898-ж.

Которгон Абийрбек Абыкаев

Александр Куприн: “Олеся” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Биринчи бөлүм

I

«Шар аккан дарыянын суусу эч качан токтобой агат, бирок ал мурунку агып өткөн суу эмес. Жай аккан жерлерде калкып чыккан суунун көбүктөрү бирде жоголуп, бирде кайра пайда болот, бирок алар эч качан узакка чыдабайт. Бул дүйнөдөгү адамдар жана алардын турак жайлары да дал ошол сыяктуу…»

«Бермет менен кооздолгон» борбор калаанын чатырларындагы мунаралар бой тирешип, тектүү жана карапайым адамдардын турак жайлары үстүндө жабылган черепицалары менен атаандашат. Кылымдар өтөт – жана алардын чеги жоктой сезилет… бирок сиз: «Чын эле ошондойбу?» – деп сурап көрүңүзчү. 

Кылымдар бою турган үйлөр өтө аз көрүнөт: айрымдары өткөн жылы кулап, кайра жаңыланып оңдолгон; айрым чоң үйлөр кыйрап, кичинекей үйгө айланган. Ал эми аларда жашаган адамдардын тагдырлары да ошондой: жер дагы эле ошол бойдон; адамдар да ошондой эле көп, бирок жыйырма же отуз адамдын арасынан сиз көптөн бери билген бир же эки адамды араң табасыз. Алар эртең менен өлүшөт; кечинде төрөлүшөт…

Мыйзам ушундай, суунун көбүгүнө окшош.

Биз билбейбиз: төрөлгөн адамдар, өлгөн адамдар… алар кайдан келишет жана кайда барышат? Ошондой эле биз билбейбиз: бул убактылуу баш калкалоочу жай – кимдин жүрөгүн жылытат, эмнеси менен көздү кубандырат? Ээси да, үйү да, экөө тең жашоосунун морттугу менен бири-бири менен атаандашып жүрүп жок болот жана бул көрүнүш – таңкы шүүдүрүм сыяктуу: кээде шүүдүрүм тамчылап жерге түшөт, бирок гүл калат; бирок, ал калса да, эртең мененки күндө соолуп калат; кээде гүл соолуп калат, бирок шүүдүрүм али жоголо элек болот; бирок, ал жоголбосо да, кечке чейин жетпейт.

Мен жашоо эмне экенин түшүнө баштагандан бери кырк жаз, кырк күз өттү. Ушул убакыт ичинде мен күбө болгон көптөгөн көрүнүштөр бара-бара топтолду.

Өрт

Бул илгери болгон: Анген доорунун үчүнчү жылы, төртүнчү айдын жыйырма сегизинчи күнү (1177-ж.). Шамалы катуу соккон тынчы жок түндө, кечки саат сегиздер чамасында шаардын түштүк-чыгыш тарабынан өрт чыгып, түндүк-батышка тарады. Акыры ал Судзаку-мон дарбазасына, Дайкоку-дэн сарайына, Жогорку илимдер мектебинин жана Жарандык иштер башкармалыгынын имараттарына өтүп, бир түндө шаарды күлгө айлантты. Өрт Томи-но-кодзи көчөсүндөгү Хигути көчөсүндө, оорулууларды жайгаштырган казармадан башталган окшойт.

Бардык тарапка соккан шамалда, от бир жерден экинчи жерге өтүп, ачылган желпигич сыяктуу жайылып кетти. Алыскы үйлөр түтүнгө толуп, жакынкы жерде жалын жерге жайылып жатты. Асманга күл учуп, жалындаган оттон кызарган асманда, жалындын үзүлгөн кызыл тилдери сыяктуу чачыраган учкундар, шамалга туруштук бере албай, бир-эки квартал ары учуп түшүп жатты. Ал эми адамдар – ушундай ааламатын арасында… акыл-эсин жоготпой сактап кала алыштыбы? Кээ бирлери түтүнгө тумчугуп жерге жыгылды; башкалары күйүп, ошол жерден каза болушту; үчүнчүлөрү… өздөрүн кандай болсо да ошол бойдон сактап калышты, бирок мүлктөрүн алып чыгууга үлгүрүшкөн жок, ошентип бардык баалуу буюмдар, бардык кенчтер күлгө айланды. Мунун баары канчага турду?

Ошол жолу алтымыш жогорку даражалуу адамдын үйү күйүп кеткен, ал эми башкалары канча? – саны белгисиз! Катталган боюнча, борбордогу бардык имараттардын үчтөн бири күйүп кеткен. Миңдеген эркектер менен аялдар каза болуп, аттар менен өгүздөр өлдү, – алардын саны билинбей калган!

Адамдардын бардык маанисиз түйшүктөрүнүн ичинен, чынын айтканда, эң жемишсизи – бул жүрөгүңдү оорутуп, дүнүйөңдү коротуп, ушул ишенимсиз шаарда үй курганың…

Бороон

Андан ары, Дзисенин төртүнчү жылы, алтынчы айдын жыйырма тогузунчу күнү (1180-ж.), “Ортоңку дарбазадан” жана Кегокудан катуу бороон көтөрүлүп, алтынчы проспектке чейин жетип, баардыгын катуу талкалаган. Ал бир эле учурда үч-төрт кварталды каптап соккондо, ошол аймактагы бардык үйлөрдүн, чоң-кичинесине карабай, бирөө да соо калган эмес: кээ бирлери толугу менен жерге кулаган; башкаларынын шыптарындагы устундары гана калган; шамал дарбазаларды, чатырларды жулуп, учуруп кеткен; тосмолорду талкалап, бардыгын аралаштырып салган. Андан да жаманы – үйлөрдөн чыккан буюмдар, бири да калбай асманга учкан. Чатырдын майда тактайлары күздөгү шамалга учкан жалбырактардай эле. Чаң түтүндөй учуп, көзүң эч нерсени көрбөй калган. Катуу добуштан улам, адамдардын эмне деп жатканын угууга мүмкүн эмес эле.

“Тозоктун бороону” да мындан күчтүү эместей!

Жабыркаган үйлөрдүн саны толтура; аларды оңдоп-түзөп жатканда өздөрүнө зыян келтирип, майып болуп калгандардын саны да эсепсиз көп болгон.

Шамал шаардын түштүк-батыш тарабына өтүп, ал жерде көптөгөн адамдарга кайгы алып келген.

Бороондор дайыма болуп турат, бирок мындан катуу… дегеле болобу? Ошол бороон өзгөчө болгондуктан, адамдарда шектенүүлөр пайда болду: бул боло турган бир нерсенин белгиси эмеспи?

Борборду которуу

Андан кийин, ошол эле жылы, алтынчы айда (1180-ж.), борбор которулду. Бул баарына абдан күтүүсүз окуя эле.

Белгилүү болгондой, бул борбор шаар болуп император Саганын башкаруусунун убагында аныкталган жана ошондон бери бир нече жүз жыл өттү.

Мындай нерсени эч кандай өзгөчө себеби жок эле өзгөртүү мүмкүн эмес, ошондуктан жалпы нааразычылыктын жана кайгынын сүрөтү табигый нерседен да ашып түшкөн.

Бирок, бир нерсени айткандан пайда жок эле, ошондуктан бардыгы, падышанын өзүнөн баштап – сарай кызматкерлери, министрлер – баары Сэтцу провинциясына, Нанива шаарына көчүп кетишти. Кызматта тургандардан кимиси эски борбордо жалгыз калат эле? Кызмат жана наамдар менен алек болгондордун, ар бири падышанын ырайымына үмүттөнүп, мүмкүн болушунча тезирээк көчүп кетүүгө аракет кылышты. Ал эми жашоосунда ийгиликсиз болгондор, бул ааламда эч кимге кереги жоктор, келечегинен эч кандай үмүтү жоктор, алар айла жок ордунда калышты.

Бири-бирине менменсинип турган үйлөр күн сайын бузулуп баратты. Үйлөр кулап, Ёдогава дарыясы менен агып жатты. Аймак көз алдында талаага айланды.

Адамдардын жүрөктөрү толугу менен өзгөрдү: эми аттар менен ээр гана маанилүү болуп калды; өгүз жана араба колдонгондор – жок болушту. Түштүк жана Батыш тараптагы жерлерге умтулушту. Ал эми Түндүк жана Чыгыш тараптагы жерлер жөнүндө эч ойлонушпады.

Ошол мезгилде бир жолу, бир иши менен, мен Сэтцу провинциясындагы бул жаңы борборго барып калдым. Ал жакта баары кандай экендигин карап көрдүм. Тар аймак, – көчө салууга да орун жок; Түндүгү тоолорго такалып, бийик, ал эми Түштүгү деңизге жакын, жапыз; деңиз толкундарынын шарпылдагы тынбай угулат, деңиз шамалы бир топ эле күчтүү. Сарай тоолордун ортосунда жайгашкандыктан, ал тургай “Балким, жыгачтан жасалган сарай ушундай болгондур?” деген ой келди. Бирок, ал башкача көрүнүп, ал тургай кооз жерлери да бар экен.

Ал үйлөр талкаланып, дарыядан күн сайын агып кетип жатат, ошол себептен дарыянын өзү акпай калып жатат. Бул көп үйлөр азыр кайда? Алар кайда курулган? Ээн жер көп, бирок курулган үйлөр өтө эле аз! 

Мурунку шаар – талаага айланган, ал эми жаңы шаар али даяр эмес. Бардык тургундар асманда учуп бара жаткан булуттардан айырмасы аз эле. Бул жерде илгертен бери жашагандар, жерин жоготуп, кайгырып жатышты; ал эми жаңы отурукташкандар, курулуш материалдарынын жетишсиздигинен азап тартышты.

Анткени, бул жаңы борбордо да, эски борбордогудай эле, жашоо оңой эмес эле. Адамдардын баары эле ыраазы эмес, бирок алардын көбү жашоосун улантууга аргасыз болушкан. Кээ бирлери жаңы жерге көнүп, жаңы мүмкүнчүлүктөрдү издеп жатышса, башкалары эски жашоосун сагынып, арман кылып отурушту.

Жаңы борбордун курулушу да оңой болгон жок. Материалдар жетишсиз болуп, жумушчулар аз эле. Ошондуктан, курулуш жай жүрүп, шаардын көрүнүшү дагы деле толук эмес эле. Кээ бир жерлерде үйлөр курулуп бүтө элек, кээ бир жерлерде болсо курулуш материалдары үйүлүп жатты.

Адамдардын кийимдери да өзгөрдү. Араба менен жүрүшү керек болгондор ат минип, форма кийиши керек болгондор жөнөкөй кийимдерди кийип калышты. Бул, албетте, алардын жашоосунун оорлошуп кеткендигин билдирген. Бирок, бул нерселерге карабай, адамдар жашоосун улантууга аракет кылышты. Анткени, алар билишет: жашоо токтобойт, ал эми алдыда боло турган дагы көп нерселер бар.

Борбордун бүт көрүнүшү бир заматта өзгөрдү, ал эми жөнөкөй айылдыктар – кызматчылар гана мурдагыдай калышты!

Адамдар: “Бул дүйнөдөгү баш аламандыктардын белгиси эмеспи?” – дешип айта башташты, жана дал ошондой болду: дүйнө күн сайын көбүрөөк тынчсызданып, адамдардын жүрөктөрү тынчтана албай койду. Акырында, элдин даттануулары бекер болбоду: ошол эле жылы кышында падыша мурунку борборго кайтып келүүгө ырайым кылды. Бирок, ошондой болсо да, жерде-жерде талкаланган үйлөр… аларды кандай кылуу керек? Аларды мурдакы калыбына келтирүү мүмкүн эмес эле!

Мен уккам, мурунку улуу падышалар акылмандык менен башкарышкан, мамлекетте адилеттүүлүк өкүм сүргөн, сарайлар жөн гана камыш менен жабылган, ал тургай карнизддер да таптакыр жок эле; ал эми белгилеп айта турган нерсе, түтүн аз болгон, ал тургай жеңил салыкты да алышкан эмес…

Бул элди сүйгөндүктөн, адамдарга жардам бергендиктен ушундай болгон! Учурдагы дүйнө кандай, мурунку менен салыштырганда гана билесиң!

Ачарчылык

Анан, бул Эва доорунда болгон сыяктуу (1181-жыл): тээ көп жылдар мурда болуптур, качан болгонун так билбейм… Эки жыл ачарчылык болуп, элдин үшүн алган көп окуялар болгон. Жазында, жайында – кургакчылык; күзүндө, кышында – бороон-чапкын, сел. Мындай балээ биринин артынан бири уланып, эгин бышпай, түшүм жок болот. Жазда жер айдалып, жайда – үрөн себилди, бирок мунун баары натыйжасыз… Болгону эмгек текке кетет; күзүндө оруп-жыйноо жок, кышында нанды кенен чайнаган жан жок.

Ушундан улам ар кайсы аймактардан калк… же жерлерин таштап, өз чек араларынан сыртка чыгып кетишти; же үйлөрүн таштап, тоолорго жайгашышты. Ар кандай сыйынуулар башталды, өзгөчө ибадаттар аткарылды, ошентсе да мунун баарынын таасири байкалбады.

Борбор шаардын турмушу толугу менен айылдан көз каранды: эгер ал жактан азык-түлүк келбесе, анын көрүнүшүн да сактап калуу мүмкүн эмес.

Акыры үмүттөрү үзүлүп, буюмдарды эч нерсеге карабай ыргыта башташты, бирок аларды караган бир да адам табылган жок. Ал эми кээде аларды буюмдарга алмаштыргысы келгендер болсо, алтынды эч нерсеге татыбаган нерсе катары санашып, нанды күтүшчү. Жолдордо миңдеген кембагалдар жүрдү, алардын азапка, кайгыга толгон үндөрү адамдын кулагына тынбай жаңырып турду. Ушинтип алгачкы жыл да акыры аяктады. Адамдар ойлошту: “Кийинки жылды күтөлү! Балким келе жаткан жыл жакшы болор?” Бирок кийинки жылы, мурдакыга кошумча оорулар кошулуп, абал ого бетер начарлады. Жакшыруунун белгилери байкалган жок. Адамдар ачарчылыктан өлүп жатышты, жана бул көрүнүштү күн сайын начарлап баратканын “тайыз сууда калган балыктар” деп сүрөттөсө туура келмек. Акыры, калпак кийгендер да бут кийим кийип калышты. Сыйлуу көрүнгөндөр да, үймө-үй кыдырып, кайыр сурагандан башка аргалары калган жок!

Карасаң: “Эмне? Бул үмүтү үзүлгөндөр дагы эле тентип жүрүшөбү?” Бирок алар жыгылып, өлгөн экен. Тосмонун алдында, жолдун четинде ачарчылыктан өлгөндөрдү санап бүтө албайсың. Аларды эч ким алып барып көмбөгөндүктөн, саңырсыган жыт тегеректи каптап, өлүктөрдүн жаткан көрүнүшү адамдын көзү эч көтөрө албаган тири укмуштай көрүнүштү элестетчү. Ал эми дарыянын өзөнүнө келсек, аттар менен арабалар өтө турган жол да калбаптыр.

Тоолордогу отунчулардын да алдары калбай, ал тургай отун да тартыш болду. Ушуга байланыштуу, кайдан жардам келерин билишпей, өз үйлөрүн талкалап, базардан отунга сата башташты. Бирок, ар күнү алып келип саткан нерсенин наркы, бир күндүк жашоосун жабууга да жетчү эмес. Укмуш, бул отундардын арасынан кээде кентавр же алтын-күмүш жалбырактары көрүнгөн жыгач кесиндилерин табууга болор эле. Жакшылап карасаң – эмне болуп чыгат? Эч нерсеси калбаган адамдар байыркы храмдарга барып, ал жерден Будданын айкелдерин уурдап, ыйык идиштерин талкалап, баарын отунга жарып алышкан. Ушундай коркунучтуу нерселерди, ушул жамандык жана күнөө өрөөнүндө ошол кезде төрөлгөн адам көрүшкөн. Жана дагы… таптакыр адамдын оюна келбей турган окуялар да болгон: бири-бирин сүйгөн эрди-катын, кимисинин сүйүүсү күчтүү болсо, ошол мурда каза болгон. Анткени ар ким өзүн экинчи орунга коюп, жанын аябагандыктан, алган кайыр-садакасын, алгач башка бирөөгө – эркекпи же аялбы, сүйгөн адамына биринчи берчү. Ошол эле себептен, ата-эне менен наристелерден, күткөндөй эле, ата-энелер биринчи жашоодон кеткен. Мындай учурлар да болгон: наристе, апасынын жансыз экенин билбей, жанында жатып, оозу менен эмчегин издеп турган.

Ниннадзи храмынын урматтуу Рюгеси, адамдардын ушунчалык эсепсиз өлүп жатканына кейип, көптөгөн дин кызматкерлери менен бирге, өлгөндөрдүн баарына, кимдин маңдайына болбосун “а” тамгасын жазып, түбөлүк жашоого кошуп жатты.

Төртүнчү жана бешинчи айда канча адам өлгөнүн билгиси келип, эсеп жүргүзүшкөн жана борбор шаарда, биринчи проспекттен түштүккө, тогузунчудан түндүккө, Кегокудан батышка жана Судзакудан чыгышка чейин, төрт миңден ашык адам өлүп калганы аныкталган.

Андан мурда жана кийин канча адам өлгөн!

Эгер Камогава, Сиракава дарыяларынын өрөөнүн, борбордун батыш бөлүгүн жана айлана-тегерегин кошсок – алардын саны чексиз! Анан дагы жети башкы аймактагы бардык облустарды эсептесекчи!

Угушумча, анча деле алыс эмес, Сутоку-ин тактыда отурганда, Тедзе жылдарында (1132–1134-жж.) ушуга окшогон нерсе болгон экен. Ошондо баары кандай болгонун билбейм, бирок азыркы көз алдымда болуп жатканы ушунчалык өзгөчө жана ушунчалык кайгылуу эле.

II

Зилзала

Анан, Гэнрякунун экинчи жылында (1185-ж.), катуу жер титирөө болду. Анын көрүнүшү өзгөчө эле: тоолор урап, дарыяларды бөгөп калды; деңиз бир тарапка ооп, кургак жерлерди каптады; жер жарылып, суу көбүктөнүп атырылып чыкты; аскалар жарылып, өрөөндөргө кулады; жээк бойлоп сүзүп бараткан кемелер толкунга чайпалып жатты; жолдо бараткан арабаларга чегилген качырлар кайсыл жакка бут коёрун билишпей мүдүрүлүп жатышты. Борбор шаарда андан да аянычтуу эле: бардык жерде – бир дагы ибадаткана, бир дагы үй, бир дагы күмбөз бүтүн калган жок. Алар урап, жерге кулаганда, чаң асманга коюу түтүнгө окшоп көтөрүлдү. Жердин титирөөсүнөн, үйлөрдүн кыйрашынан чыккан дүңгүрөгөнү чагылгандан да катуу эле. Үйдө калуу – ошол жерде урандыга басылып калуу дегенди билдирген; сыртка чуркап чыксаң – жер жарылып жатат. Канатың жок – демек, асманга да уча албайсың; ажыдаар эмессиң – демек, булутка да чыгуу кыйын. Менимче, дүйнөдөгү бардык коркунучтардын ичинен эң коркунучтуусу – жер титирөө!

Бирок, мунун баарынан эң кайгылуу, эң кейиштүүсү – алты-жети жаштагы бир бала, бир жоокердин жалгыз уулу, таш тосмонун алдында эч нерседен капарсыз үй куруп ойноп жаткан эле. Ал күтүлбөгөн жерден дубалдын урандыларына көмүлүп, ошол замат ушунчалык былчыйып калгандыктан, аны таанууга да мүмкүн болбой калган. Анын ата-энеси көздөрү чанагынан дээрлик бир дюйм чыгып кеткен уулун кучактап, эч токтобой боздоп ыйлаганы болду. Баласы үчүн болгон кайгыда, жаратылышынан эр жүрөк болгондор да уятты жана бардыгын унутуп калганын ойлогондо, аларга боорум ооруйт, ошол эле учурда ушундай болууга тийиш деп ойлойм.

Катуу жер титирөөлөр бир аз убакыттан кийин токтоду, бирок силкинүүлөр андан кийин да көпкө чейин тынчыбай кайталанып турду. Жаңы коркунуч туудурган жыйырма-отуз мындай силкинүүлөр болбогон күн болгон жок.

Он-жыйырма күн өткөн соң, силкинүүлөр акырындык менен сейректей баштады. Андан соң аларды күнүнө төрт-беш, же эки-үч деп санап калышты; анан эки-үч күндө бир же бир жолу. Ошентип, силкинүүлөр үч айдай созулду.

Суу, от жана шамал сыяктуулар төрт стихиянын ичинен дайыма кырсыктарды алып келип турса, жер зилзала болсо өзгөчө кырсыктарды дайыма эле алып келбейт. Бирок, байыркы заманда, Сайко жылдарында (854–856-жж.), чоң жер титирөө болгон: Тодайдзи храмында Будданын айкелинин башы кулаган; ушул сыяктуу көптөгөн башка кырсыктар болгон; бирок мунун эч бири азыркы болгон окуяга тең келбейт. Бардык адамдар жердеги иштердин үмүтсүздүгү жөнүндө сүйлөй башташты. Ошондуктан, адамдардын жүрөгүндөгү күнөө бир аз болсо да азайгансыды окшойт… Бирок күндөр жана айлар биринин артынан бири өтүп, бир жыл ичинде, бул тууралуу сөз кылуучулар да болбой калды.

III

Мына ушундай, бул дүйнөдөгү жашоонун ачуулугу, өзүбүздөгү жана жашаган үйлөрүбүздөгү канчалык чабалдыгы жана ишенимсиздиги. А жүрөгүбүзгө ар кандай жагдайларга жараша, ар кимдин абалына ылайык канчалык көп азап түшөт – анын саны чектелбейт!

Мына, өз алдынча эч кандай таасирлери жок, чоң үйлөрдүн чатыры астында жашаган адамдар: аларда чоң кубаныч болсо – катуу күлгөнгө да батынышпайт; ал эми баштарына кайгы түшсө – алар катуу ыйлай да алышпайт; алар эмне кылбасын – тынчсызданышат. Алар кандай иш кылбасын – коркушат, титирешет. Тим эле, бүркүттүн уясынын жанындагы чымчыктар сыяктуу!

Мына, байлардын үйүнүн жанында жашаган кедей адамдар: алар эртең менен кетишет, кечинде уурданып келишет, анткени өзүлөрүнүн жагымсыз көрүнүшүнөн уялышат. Алардын аялдары менен балдарынын, бардык үй-бүлө мүчөлөрүнүн ушул байларды көрө албастыгын карагыла; бай үй-бүлөлөрдүн аларды эч нерсеге татыбаган адам катары санагандарын уккула – бүт жан дүйнөң козголуп, бир мүнөткө да тынчтык таппайсың!

Мына, шаардагы тар жерлерде жашаган адамдар: алардын кошунасында өрт чыкса – алар да кырсыктан кутула албайт; ал эми чет жакта жашагандар: шаар менен болгон байланышта көптөгөн ыңгайсыздыктарга кабылышат; анын үстүнө, дайыма уурулардын жана каракчылардын кол салуулары болуп турат.

Ким күчтүү болсо – ал сараң; ким жалгыз болсо – аны жек көрүшөт; ким бай болсо – коркуп жашайт; жакыр болсо – кайгыдан арылбайт; башкалардын жардам сурасаң – ошолордун кулу болосуң; кимдир бирөөгө байлансаң – жүрөгүң сүйүү менен туткундалат; баары кылгандай кылсаң – өзүңдө кубаныч болбойт; баары кылгандай кылбасаң – жиндидей көрүнөсүң. Жан дүйнөңө бир мүнөт болсо да тынчтык табуу үчүн, кайда барып баш калкалап, кандай ишти жасоо керек?

Экинчи бөлүм

I

Эми өзүм жөнүндө… Чоң энем мага үй мурастап берген, ал үйдө мен көпкө жашадым, бирок андан кийин тагдырым өзгөрдү, ишим жүрбөй көп нерседен айрылдым, ошондуктан ал жерде калууга мүмкүнчүлүгүм болгон жок; ошентип, отуз жаштан өткөндө жөнөкөй эле кепе куруп алдым.

Мурунку жашаган жерим менен салыштырганда, бул кепе анын ондон бир бөлүгүнө да жетчү эмес: мен өзүм гана жашай турган жай куруп алдым, ал эми чоң үй курууга чындап киришкен жокмун. Дубалын топурак менен кандайдыр бир деңгээлде жасап алдым, бирок каалга коюуга каражатым жеткен жок. Устундардын ордуна бамбук таяктарын орнотуп, арабага сарай салдым.

Кар жааганда же катуу шамал сокконда, ал жерде коопсуздук аз болчу. Жайгашкан жери дарыянын жанында болгондуктан, дайыма суу ташкынынан коркунучу бар эле, каракчылардын чабуулуна кабылуу коркунучу да аз эмес эле.

Ошентип, жан дүйнөмө жакпаган ушундай жашоону башыман өткөрүп, отуз жылдан ашык жанымды кыйнадым. Бул убакыт аралыгында тагдырдын көп соккуларын көрдүм жана биздин жашообуздун канчалык маанисиз экенин түшүндүм. Ошондуктан мен үйүмдү таптакыр таштап, бул бош дүйнөдөн жүз буруп кеттим.

Башында эле менин аялым да, балдарым да болгон эмес, ошондуктан кошо көчүрүп кетүүгө кыйынчылк туудурган жакын адамдарым жок эле. Менде чин да, сыйлык да болгон эмес; анда мен эмне үчүн жашашым керек эле? Оханраяма тоосунун булуттарынын арасында канча жазды, күздү текке кетирдим!

Ал эми азыр алтымыш жаштагы шүүдүрүм, жоголуп кетчүдөй болуп, жалбырактын учунда баш калкалап алды. Аңчы бир түнгө баш калкалоочу жай кургандай; картайган жибек курт коконун токугандай. Жашоомдун орто мезгилиндеги жашаган жерим менен салыштырганда, бул жаңысы анын ондон бир бөлүгүнө да жетпейт.

Ал ортодо жылдар аягына чыгууга ооп баратат, менин жашаган жерим жыл сайын тарый берет. Бул жолу менин чакан үйүм таптакыр өзгөчө: аянты бир чарчы саженге гана барабар, бийиктиги жети футтан ашпайт. Жашаган жеримди өзгөчө тандабагандыктан, курулган да эмес, болгону, жакшы көрүнгөн чекитти тандадым. Топурактан дубалдарды тургузуп, жөнөкөй чатыр менен жаптым, кошулган жерлерин аткуур зымдар менен бекиттим. Эгер көңүлгө жакпай калса, оңой эле башка жерге которууга болот. Ал эми баарын нөлдөн баштап курушум керек болсо да, анча көп түйшүк болмок эмес: бүт жүгүм – эки гана араба болот; арабакечке – эмгеги үчүн жол акы, андан башка чыгым жок.

II

Эми, Хинояма тоолорунун коюнуна баш калкалап, үйүмдүн түштүк тарабына күндөн коргоочу жеңил бастырма куруп, ал жерге бамбук төшөп, анын батыш тарабына ыйык суу үчүн текче орноттум. Үйүмдүн ичинде, батыш дубалына Амиданын сүрөтүн илдим, эми аны караганда батып бара жаткан күндүн нуру, анын чекесинен чыгып жаткансып сезилчү. Анын жанындагы парданын жарымына Фугэндин, анан анын жанына Фудонун сүрөттөрүн илип койдум. Түндүк дубалынын үстүнө кичинекей текче жасап, үстүнө үч-төрт кара булгаарыдан өрүп жасалган кутуча койдум; ичине ырлар жыйнагын, музыкалык чыгармаларды, “Одзеесю” жыйнагын салып, алардын жанына кото жана бива музыкалык аспаптарын койдум. Алар оригото жана цугибива эле. Чыгыш тарабына камыштын сабактарынан төшөк салып, саман төшөдүм – бул менин түнкү уктоочу жайым болду. Чыгыш дубалында терезе жасадым, ошол жерге жакын жазуу үстөлүн койдум. Баш жагымда меш турду. Мен аны бутактарды жагуу үчүн ылайыктадым. Үйдүн түндүк тарабын сейрек, бирок жапыз токулган тосмо менен курчап алдым – бул менин бакчам болду. Бул жерге ар кандай дары чөптөрдү отургуздум. Менин эптеп тургузган кепемдин сырткы көрүнүшү ушундай эле.

Ошол жердин сүрөттөлүшүн толук болуш үчүн түштүк тарапка суу аккан арык казып, таштардан көлмө жасап, ал жерде суу топтоп турганымды айта кетишим керек. Дарактар бастырмага жакын өсүп, отун чогултуу оңой эле. Бул жер Тояма тоосу деп аталчу.

Жашыл чырмоок бардык издерди жашырып турчу. Өрөөн дарактарга жыш толо эле. Бирок, батыш тарабы ачык болчу. Бул өзгөчө ойлорду жаратпай койгон жок…

Жазында – гүл бакчанын желге ыргалганын карап отурасың… Күлгүн булуттардай болуп, алар бүт батышты ээлейт.

Жайында – күкүктүн үнүн тыңшайсың… Аны менен ар жолу сүйлөшкөндө, тоо жолдорунун аркы бетинде, тиги дүйнөдө жолугушуу жөнүндө келишим түзүп жаткан сыяктанасың.

Күзүндө – кулактарыңды чегирткелердин үндөрү толтурат… Алар, ушул чегирткенин кабыгындай, жука жана бош дүйнө тууралуу ыйлап жаткан жокпу деп ойлойсуң.

Кышында – карды суктантып карайсың… Анын топтолушу, эриши – мунун баары биздин күнөөлөрүбүзгө окшош!

Чын дилиңден сыйына албай кыйналсам же ыйык китептерди окуйм деген аракетимден эч нерсе чыкпаса, мен эч нерсе кылбай, жатып алып эс алам. Менин бул ишиме тоскоол болчу эч ким жок; ошондой эле уялчу шеригим да жок.

Мен өзүмө унчукпай жүрүү жөнүндө атайын ант берген эмесмин, бирок жалгыз жашап, мен сөзсүз “ооздун тазалыгын” сактайм. Бардык буйруктарды кандай болбосун аткарууга аракет кылган эмесмин, бирок аларды бузууга ылайыктуу жагдайлар жок болгондуктан, мен аларды эмне үчүн бузмак элем?

Эртең менен, “кеменин артынан ээрчиген жаркыраган толкундарга” суктанып, алыстагы Оканоянадагы ары-бери сүзүп бараткан кайыктарды карайм, Мани-сядан жакшы маанай алам.

Кечинде, жел эмендин жалбырактарын дирилдеткенде, менин оюм Дзинъе дарыясына карай умтулат – жана мен Гэн Тотокунун обондорун кыңылдап ырдайм.

Жүрөктүн толкундануусу күчтүүрөк болгондо, карагайлардын шуулдагына “Күзгү шамал” музыкасы менен жооп берем; ал эми суунун добушуна “Агып жаткан булак” ырын ырдайм. Менин өнөрүм – анчейин. Бирок мен башка адамдардын кулагын ыраазы кылып жаткан жокмун. Өзүм үчүн ойнойм. Өзүм үчүн ырдайм. Өз жүрөгүмдү гана канааттандырам.

Тоонун этегинде бутактардан жасалган кепе бар. Бул тоолордун кайтаруучусунун үйү. Ал жерде бир өспүрүм жашайт. Кээде ал мени көрүп кетүү үчүн келип турат. Анан, мен жадасам, аны өзүмө жолдош кылып алам, экөөбүз чогуу сейилдейбиз.

Ал – он алты жашта, мен – алтымыштамын. Жаштарыбыз – ар башка, бирок жүрөк өзүнө сооронуч тапкан нерседе биз бирдейбиз. 

Түн тынч болгондо, терезедеги айдын жарыгынын астында мен эски досторумду сүйүү менен эстейм; ал эми маймылдардын кыйкырыктарынан жаралган көз жашымды жеңим менен сүртөм. Бадалдардагы жаркырак коңуздардын жаркырагы алыстагы Макино-шима аралындагы балыкчылардын чырактары менен аралашып кетет. Таң алдындагы жаан жалбырактарды учуруп кеткен бороонго окшош.

Тоо фазандарынын кыйкырыктарын укканда, мага: “Бул менин атам эмеспи? Бул менин апам эмеспи?” деген ой келет. Ал эми тоо бугулары, көнүп калгандыктан, мага жакын келгенде, мен дүйнөдөн канчалык алыстап кеткенимди сезем.

Же болбосо, жанып жаткан отту өчүрбөй жагып, аны карыялык түнүмдүн жолдошу кылам. Айланадагы тоолор анча коркунучтуу эмес, бирок төө куштардын кыйкырыктарын кызыгуу менен уккан учурлар болот, ошондуктан бул тоолордогу ар кандай сүрөттөр бардык мезгилде чексиз. Айрыкча терең ойлуу, билимдүү адам үчүн… булар менен эле чектелбейт!

III

Ооба! Башында бул жерге жайгашканда, мен: “Бул, убактылуу…” деп ойлогом. Ошентип, беш жыл өтүп кетти. Жеңил кепем бир аз эскирди, бастырмада чириген жалбырактардын калың катмары пайда болду, тосмону эңилчек басты. Борбор жөнүндө кокустан угуп калсам, мен бул тоолорго келгенден бери канчалаган дос адамдар өлгөнүн билем. Ал эми эсепке алынбагандар тууралуу бир нерсе билүү кыйын. Канчалаган үйлөр көп өрттөрдө жок болгон! Демек, менин убактылуу баш калкалоочу жайымда гана… ушул жерде гана эркиндик бар жана тынчсызданууну билбейсиң!

Же болбосо – мен өзүмө осока гүлдөрүн үзүп алам, брусниканын мөмөлөрүн чогултам же тоо картошкасын терем, петрушканы үзөм; анан, тоонун түбүндөгү талааларга түшүп, ал жерде кулап калган арпанын сабагын чогултуп, алардан боо байлайм.

Эгер күн ачык болсо, чокуга чыгып, алыстан – мекенимдин асманына тигилем, Кобатаяма тоолорун, Фусими айылын, Тобаны, Хацукасиди карайм. Жаратылыштын сулуулугунун ээлери жок, ошондуктан менин жүрөгүмдүн ырахатына эч кандай тоскоолдук жок.

Эгер басуу оңой болсо жана менин умтулууларым алыска кетсе, мен кырды кырдап, Сумияма тоосунан өтүп, Касадориден ашам; же болбосо – Ивама ибадатканасына зыяратка барам, Исияма ибадатканасына барып таазим кылам. Же, Авадзу өрөөнүн кесип өтүп, Сэмимарудан калган нерсени көрүүгө жөнөйм; кээде Тагамигава дарыясын кечип өтүп, даңктуу Сарумарунун мүрзөсүнө барам.

Кайтып келе жатканда, жылдын убактысына жараша – же алчаны карап суктанып турам, же кызыл четинди тиктеп, же чырмоокту үзүп, же дарактардан мөмөлөрдү терип… Жана мунун баарын – Будданын алтарына коюп, же болбосо үйдө эстелик катары калтырам.

Көлөмү чакан болсо да, түнү уктаганга төшөк бар; күндүз отурганга килем бар. Бир адамга ал жетиштүү. Ээн жашоону сүйгөн краб кичинекей раковинаны сүйөт, анткени ал өзүнүн ким экенин жакшы билет. Деңиз шумкары жылаңач аскаларда жашайт, анткени ал адамдардан алыс турат. Мен да ушундаймын: менин каалоом – болгону тынчтык; менин ырахатым – кайгынын жоктугу.

Жалпысынан алганда, адамдар жашаш үчүн үй курганда, адатта, муну өздөрү үчүн жасашпайт: бири аялы, балдары жана башка үй-бүлө мүчөлөрү үчүн курат; экинчиси туугандары, достору үчүн курат; үчүнчүсү мырза, мугалим үчүн курат, ал тургай баалуу буюмдар, аттар, уйлар үчүн да курушат… Мен эми мунун баарын өзүм үчүн куруп алдым; башкалар үчүн курган жокмун. Анткени, дүйнө ошондой түзүлгөн, ушул абалымда мени ээрчиген адамдар жок; мага кайрылууга аргасыз болгон кызматчылар да жок. Эгер мен муну кеңири куруп алсам да, ал жерге кимди киргизмек элем, кимди бул жерге жайгаштырмак элем?

Биздин досторубуз деп аталган адамдар мына: алар байлыкты сыйлашат, жолугушуунун жагымдуулугун биринчи орунга коюшат; алар чын ыкластуу, ачык-айрым адамдарды жактырышпайт. – Досторуңуз музыка, ай, гүл болгондон өткөн жакшы нерсе жок!

Биздин кызматчылар деп аталган адамдар мына: алар болгону сыйлыктын көптүгүн же жазаны гана карашат; бардык нерседен жогору, мырзалардын ырайымын баалашат. Сен аларды сүйүп, эркелетсең да – аларга камкордук кылганыңдан тынчтык таппайсың. – Өзүңө өзүңдү кызматчы кылуудан өткөн жакшы нерсе жок! Бир иш бүткөрүүгө туура келсе, өзүңө кайрыласың. Эгерде ал оңой болбосо да, башкаларга кызмат кылуудан, башкалар эмне кылып жатканын карап туруудан жеңил! Бир жакка баргың келсе, өзүң кете бересиң. Эгерде ал оңой болбосо да, ат, ээр же уй жана араба жөнүндө ойлонуп жүрөктү капа кылуудан артык!

Азыр мен өзүмдү бөлүктөргө бөлгөнмүн, жана экөө мага кызмат кылып жатат: колдор – кызматчылар, буттар – араба, жана алар менин жан-дүйнөмө кызмат кылышат.

Ал эми жан-дүйнө ден соолукту жакшы билет жана ал жабыркаганда, ага тынчтык берет; ал эми ал дени сак болгондо, ага кызмат кылууга буйруйт. Ал буйруганы менен, чектен ашпайт! Эгерде иш жакшы болбосо да, жан-дүйнөңдү тынчсыздандыра албайсың!

Ал эми басуу, дайыма жөө жүрүү, дайыма кыймылда болуу… Бул жашоого кандай гана кубат берет! Эмне үчүн убакытты текке кетирип, бош жатышың керек? Башкаларды иштетип, аларды жапа чектирүү – бул күнөө. Эмне үчүн бирөөгө жалдырашың керек? 

Ошол сыяктуу эле кийим-кече жана тамак-аш менен да ушундай: кийимим – гүлдөрдөн, чапаным – кендирден: аларды кийип – денемди жабам, ал эми тоолордогу мөмө-жемиштер, – алар мени ачкадан өлтүрбөйт. Жана – бул жетиштүү.

Мен адамдар менен жолугушпайм, ошондуктан мен өзүмдүн тышкы көрүнүшүмдөн уялбайм же капа болбойм. Тамак-аш – аз, бирок ал жөнөкөй болсо да, – мага таттуу даам берет. Жалпысынан алганда, мунун баарын мен бактылуу жана бай адамдар үчүн эмес, болгону өзүм үчүн айтып жатам: мурдагымды азыркым менен салыштырам.

Мен дүйнөдөн качкан күндөн бери, денеге байланыштуу нерселерди четке каккан күндөн бери, менде көрө албастык да, тынчсыздануу да жок.

Жашоомду Тагдырыма тапшырып, мен аны кубалабайм жана андан чегинбейм.

Менин жашаган жерим – бул асманда учкан булут сыяктуу: анын тирөөчү жок, ошондой эле нааразычылык да жок. Мен үчүн бүткүл жашоомдун кубанычынын туу чокусу – бейкам уйкунун ирмемдеринде, ал эми өмүргө болгон бүткүл кумардануум – алмашкан мезгилдердин сулуулугунда гана катылган.

Бардык үч дүйнө – бул бир гана жан-дүйнө! Жан-дүйнөң тынч болбосо – аттар, уйлар, бардык баалуулуктар түккө татыбайт; сарайлардын жана үйлөрдүн дагы кереги жок! Азыр менде тынч жашаган жашоо, кичинекей бастырмам бар; жана мен аларды жакшы көрөм.

Борборго барганымда, мен кедей монах болгонум үчүн уялам; бирок кайтып келгенден кийин мен бул жерде олтуруп, мен жалган дүйнөнүн азгырыктарынан али чыга албаганыма өкүнөм. Эгер кимдир бирөө мен бул жерде айтканыма ишенбесе, анда ал балыктардын жана канаттуулардын тагдырына карасын. Сууда балык тажабайт. Балык болбосоң, анын жүрөгүн – түшүнбөйсүң! Канаттуу токойго умтулат. Канаттуу болбосоң, анын жүрөгүн – түшүнбөйсүң! Ээн жашаган адамдын маанайы да ошондой. Минтип жашап көрбөсө, ким түшүнөт?

Үчүнчү бөлүм

I

Жер жашоосунун ай сыяктуу өмүрү батышка ооп, “акыркы тоолорунун” чокусуна жакындады. Ал эми мен “үч жолдун” тоомунда турганда: тандалбай калган жолдордун, текке кеткен убакыттын, айтылбай калган сөздөрдүн алдында бир учурда туруп калсам, өкүнөрүм эмне? 

II

Будда адамдарга окуткан: “Бир нерсе менен таанышсаң, ага өтө жакын болбо!” Демек, мен азыр бул чөптөн жасалган кепени жакшы көрүшүм да күнөө. Демек, жалгыздыкты ушунчалык жакшы көрүшүм – жолумдагы тоскоолдук. Ал эми пайдасыз ырахаттар жөнүндө айтканым, убакытымды текке кетиргеним эмей эмне? 

III

Таңга чейинки тынчтыкта мен ушул мыйзамды ойлонуп отурам жана жан дүйнөмө кайрылып, өзүмдөн сурайм: “Сен дүйнөдөн качтың, тоолор, токойлор менен бириктиң… – жан-дүйнөңдү сакташ үчүн, “Жолду” аткарыш үчүн. Бирок сенин көрүнүшүң монахтыкындай, ал эми жан дүйнөң – чылага чөмүлгөн. Жашаган жериң Дземе-Кодзинин үлгүсү боюнча, ал эми сен жасаган нерсе Сюри-хандоку иштеринин деңгээлине да жетпейт. Же буга өзүң күнөөлүсүңбү? Мунун баары – кемсинүү жана жакырчылык – сага мурунку жашооң үчүн тийген сыйлыкпы? Бул сенин адашкан жүрөгүңдү тынчсыздандырабы? Буга да жан дүйнөмдө жооп жок. Бир гана айла: тилиме кайрылып, Буддага жакпаган эки-үч дубаны эстейм. 

Кэнряку экинчи жылынын (1212-ж.) үчүнчү айынын акыры. Тояма тоосундагы кепеде Рэн-ин бир тууганың жазды. 

Эски жапон тилинен Н. Конрад тарабынан которулган 

Орусчадан которгон Абийрбек Абыкаев

Камо-но Тёмэй: “Кечилдин жазуулары” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Фубань – кичинекей бир коңуз. Бирок ал абдан шамдагай жана ыкчам, жолдо кездешкен нерселердин баарын жонуна жүктөп алууга жөндөмдүү. Ал баскан сайын, жолдо кездешкен нерселерди топтоп, башы менен сүзгүлөп, аркасына жүктөп алат. Жүктүн салмагы көбөйүп, оорлосо да, ал токтобой, жолдо кездешкен нерселерди жыйнап алууну улантат. Анын аркасы быдырлуу болгондуктан, жүктөр ордунан жылбай, жерге түшпөй кармалып турат. Бирок бир күнү ал чарчап, жыгылып, тура албай калат. Кимдир бирөө анын абалына боору ооруп, жүгүн чечип жардам берет. Оор жүктөн бошонгондо, коңуз кайрадан жолго чыгып, кайрадан жолундагы нерселерди чогулта баштайт.

Ошондой эле, бул коңуз бийиктикти жакшы көрөт. Күчү аз болсо да, дайыма бийикке көтөрүлүүгө умтулат, бирок барар жерине жетпей жыгылып, акыры өлүп тынат.

Азыркы адам да ушундай: көзүнө көрүнгөн нерселерден кыя өтпөйт. Бир нерсени көрүп калса, аны таштап кете албайт; тескерисинче, байлыгын көбөйтүүнү каалайт, бирок ал нерсени алганда өзү үчүн пайдасы эмес, түйшүгү көбөйөрүн түшүнбөйт. Ошентип, улам бир нерсеге жетем деп жүрүп, кара жанын карч уруп жашайт.

Кээде, өзүнүн ашкере каалоосунан улам адам кадыр-баркын жоготуп, кызматынан кетүүгө мажбур болот. Баарын таштап, башка жумушка орношот. Бирок кыска убакыттан кийин, байлыкка болгон кумары кайра күчөп, мурдагы жоругун кайталайт. Ал дайыма жогорулап, байлыгын көбөйтүүнү гана ойлойт. 

Ач көздүк коркунучтуу, ал сөзсүз өлүмгө алып келет. Тилекке каршы, ач көздүктөн бирөө өлгөнүн көрүп турса да, адам андан сабак албайт. Сырткы көрүнүшү таасирдүү, абалы жогору болгону менен, ал бир бечара адам. Анын акыл-эси майда коңузга окшош. Эх! Ал жөн гана боор оорууга татыктуу.

Которгон Абийрбек Абыкаев

Лю Цзунъюань: “Фубань коңузунун өмүрү” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

1-бөлүгү (1-43), 2-бөлүгү (44-96)

97

Убакытты текке кетирүү – акылсыздыктын же катачылыктын белгиси. Биздин өлкөбүз жана жетекчилерибиз үчүн аткарылышы зарыл, кечиктирүүгө мүмкүн эмес көптөгөн маанилүү иштер бар. Мындай милдеттердин алдында бош убакыт калбашы керек. Бул тууралуу терең ойлонуу абдан маанилүү.

Адамдын жашоосундагы эң негизги муктаждыктар: биринчиден, тамак-аш, экинчиден, кийим-кече, үчүнчүдөн, турак-жай. Бирок, адамзаттын муктаждыктары ушул үчөө менен эле чектелбейт. Ачкачылыктан, сууктан, жаан-чачындан азап чекпеген тынч жашоо – чыныгы бакыт. Тилекке каршы, ар бир адам ооруйт. Оору жукканда, андан жапа чегүү өтө оор болот. Мындай учурда адамдын бардык ой-санаасы дарыланууга гана багытталат.

Өзүнө керектүү нерселерди, анын ичинде дары-дармектерди жана башка буюмдарды камсыз кыла албагандар – жакырлар. Ал эми муктаждыктарын оңой эле канааттандыргандар – байлар. Жогоруда аталган негизги муктаждыктардан ашыкча нерселерди талап кылгандар – ысырапкорлор. Эгер адам үнөмдүү болсо, ал аз нерсеге ыраазы боло алат.

98

Кумар оюнунда бардыгын тобокелге салып, эч нерседен тайманбаган адам менен ойнобогула. Чыныгы оюнчу – бул оюндун кайсы учурда өзүнө ыңгайлуу бурулушун, качан токтосо жеңишке жетерин билген адам.

99

Эгерде бир нерсени оңдогондон эч кандай пайда болбосо, анда аны оңдобой эле койгон артык.

100

Масафуса-дайнагон абдан таланттуу, акылдуу жана жагымдуу адам болгондуктан, аны жогорку кызматка көтөрүү каралган эле. Бирок, императорго жакын адамдардын бири мындай деди:

“Жакында эле коркунучтуу бир көрүнүштү көрдүм.”

Император сурады: “Эмнени көрдүң?”

“Тосмодогу тешиктен Масафуса мырза шумкарына тирүү иттин буттарын кесип берип жатканын көрдүм.”

Бул окуя императордун нааразычылыгын жана жийиркеничин жаратып, Масафусага болгон жакшы мамилесин өзгөрттү. Анын кызматка көтөрүлүшү токтотулду. Албетте, мындай адамдын шумкар кармашы таң калыштуу болгону менен, иттин буттары тууралуу окуя чындыкка дал келбейт.

Мындай катаалдык тууралуу ушак-айың болгонуна карабай, мамлекет башчысынын ага кылган мамилеси урматтоого татыктуу. Жалпысынан алганда, тирүү жандыктарды азапка салып, өлтүрүп, кыйнап көңүл ачкандар жырткычтардан эч айырмаланбайт.

Кылдат байкап көрсөк, канаттуулар, жаныбарлар, ал тургай кичинекей курт-кумурскалар да балдарына мээрим төгүп, ата-энелерине бекем байланат. Алар да жубун тандап, кызганып, ачууланып, сүйүп, жашоого умтулушат. Табияттын мыйзамдарына толук баш ийгендиктен, бул жагынан алар бизден алда канча бийик турат.

Аларды азапка салып, өмүрүн кыйганыбызда, алардын да жан дүйнөсү оорубайт бекен? Сезимтал жандыкты көрүп, боор оорубаган адам, адам боло албайт.

101

Янь Хуай адамдардын тынчтыгын бузбоону эң башкы максаты деп билген. Анын ою боюнча, адамдарды азап-тозокко салып, бактысыздыкка учуратуу туура эмес. Жада калса, коомдун төмөнкү катмарындагы адамдардын да эркиндигин чектөөгө болбойт.

Кээде адамдар кичинекей балдарды алдап, коркутуп же уят кылып көңүл ачышат. Чоң адамдар мындай жалганчылыкка оңой эле көнүп кетишсе, балдардын жүрөгүнө коркуу, уят жана жан дүйнөсүнүн азабы терең сиңип, оор из калтырат. Балдарды кыйнап көңүл ачуу – бул адамдын жан дүйнөсүндө боор ооруу сезиминин жоктугун билдирет.

Чоң адамдын кубанычы, ачуусу, кайгысы, ырахаты – мунун баары убактылуу, алдамчы нерселер. Бирок, чындыктай сезилген арбактардын таасиринен ким кутула алат?

Адамдын жашоосундагы кубаныч, ачуу, кайгы, ырахат сыяктуу сезимдер убактылуу жана алдамчы болушу мүмкүн. Бирок, чындыктай сезилген, бирок чындыгында элес болгон нерселердин таасиринен арылуу оңой эмес.

Адамдын жан дүйнөсүн жаралоо – бул денесин майып кылуудан да оор залал. Көпчүлүк ооруларыбыздын тамыры да дал ушул жан дүйнөбүздө жатат. Сырттан келген оорулар аз. Төмөнкүлөрдү эстен чыгарбоо керек: биз тердеш үчүн дары ичебиз, бирок андан эч кандай пайда жок. Ал эми бир жолу коркуу же уят сезимин башыбыздан өткөрсөк, тер сөзсүз чыгат. Мунун себеби – жан дүйнөбүздүн реакциясы. Атүгүл, байыркы уламыштарда Линъюнь мунарасына жазуу жазып жатып, адамдын чачы агарып кеткен учурлар да болгон дешет.

102

Эч ким менен талашпай, өзүңдү тыйып, каршылашың менен макул болуу – эң акылдуу жол. Башка бирөөнүн кызыкчылыгы үчүн өз иштериңди кийинкиге калтыруу да маанилүү.

Мелдешке умтулган адам дайыма жеңишке жетүүнү каалайт. Себеби, атаандашынан үстөм болуудан ырахат алуу, жеңилүүдөн канааттануу алуу мүмкүнчүлүгүнөн жогору турат. Өзүң утулуп, каршылашыңа ырахат тартуулап жатасың деген ой оюнга болгон кызыгууну өлтүрөт. Бирок, башка бирөөнү капа кылуу үчүн жеңишке умтулуу – бул адепсиздик.

Достук мамиледе ойноп жатып, өнөктөштөрүн алдап, ошол эле учурда өзүнүн үстөмдүгүнөн ырахат алган адамдар да кездешет. Бул да адилетсиздик. Көп учурда узакка созулган кастык биринчи чогуу өткөргөн оюн-зооктон башталат. Мунун баары талашууга болгон кумарлануудан келип чыккан зыяндар.

Адамдардан бир нерседе артык болуу үчүн, илим менен алектенип, аларды акылмандыгың менен ашып өтүү жөнүндө гана ойлонуу керек. Окууну түшүнгөн адам, кылган жакшылыгы менен мактанбоо жана жолдоштору менен урушпоо керектигин билет. Окуунун күчү гана бизге жогорку кызматтан баш тартууга жана пайдадан баш тартууга мүмкүндүк берет.

103

Байлык – кедейдин тилеги, күч – карынын арзуусу. Эгер адам өз максатына жетүү мүмкүн эместигин түшүнсө, анда ал токтоону тандашы керек. Максатты ишке ашырууга тоскоолдуктарды жеңүү мүмкүн эмес болсо, аракетти улантуу – бул ката. Өз мүмкүнчүлүгүн ашыра баалап, аракет кылуу да катачылыктарга алып келет.

Кедей өзүнүн абалын туура эмес бааласа, уурулуктун, алсыздыктын чегин билбесе, ооруга кабылат.

104

Бир жолу, аты эсимде жок бир диний ордендин насаатчысы, Такакура экс-императору коюлган “Гүл мыйзамы” сектасынын ибадатканасынан чыгып, күзгү алып, өзүнүн сырткы келбетин караптыр. Күзгүдөн өзүнүн жагымсыз жана аянычтуу көрүнүшүн көрүп, дин кызматкери катуу капа болот. Ошондон кийин ал күзгүлөрдү жек көрүп, алардан коркуп, колуна эч качан алган эмес. Андан тышкары, ал адамдар менен баарлашууну токтотуп, кечилдер жашаган бөлмөсүнө камалып, ибадатканадагы кызматтарды аткаруу үчүн гана чыкчу болуп калат. Бул окуя мени таң калтырды.

Менин оюмча, эң акылдуу адамдар да башкаларды сындап, талкуулай алышканы менен, өздөрү жөнүндө эч нерсе билишпейт. Бирок, өзүн тааныбастан туруп, башкаларды таануу мүмкүн эмес. Демек, өзүн билген адамды нерселердин маңызын түшүнгөн адам деп эсептесе болот.

Эгерде адам өзүнүн сырткы келбетинин кемчиликтерин, акылсыздыгын, искусстводогу сабатсыздыгын, коомдогу төмөнкү абалын, жашынын өтүп баратканын, ден соолугунун начарлап баратканын, өлүмдүн жакындап калганын, басып өткөн жолунун кемчиликтерин сезбесе, анда ал башкалардын сындаганын да түшүнбөйт.

Бирок, күзгүдөн өзүңдүн сырткы келбетиңди көрүүгө болот; жашыңды билүүгө, эсептөөгө болот. Бирок, сырткы келбетиң жөнүндө баары билип, бирок аны эч өзгөртө албасаң, бул өзүң жөнүндө эч нерсе билбегендей эле кеп. Сырткы келбетиңди жакшыртуу же жашты азайтуу жөнүндө сөз кылуунун кереги жок. Бирок, өзүңдү өзгөртүүгө алсыз экениңди билгенден кийин, ал иштен кантип баш тартпайсың? Картайганыңды билсең, денеңди карылыкка кантип моюн сундурбай коё аласың? Акылсыздык менен иш кылып жатканыңды сезип калсаң, кантип ойлонбой коймок элең?

Жалпысынан алганда, эгер сени жакшы көргөн эч ким болбосо, адамдарга өзүңдү таңуулоо уят. Сырткы келбети жагымсыз жана жүрөгү пас адамдар элге чыгып, кызмат кылышат; акылсыздар таланттуулар менен аралашат; искусстводо талантсыздар эң мыкты чеберлердин туруктуу коноктору; чачтары аппак болуп калгандар гүлдөп турган жаштар менен теңелет. 

Андан да жаманы, адамдар жетүүгө мүмкүн болбогон нерсени каалашат, аткарууга мүмкүн болбогону үчүн өздөрүн өлтүрүшөт; аткарылбай турган нерсени күтүшөт; кимдир бирөөдөн коркуп, ага жагынышат. Бул сырттан келген уят эмес, тескерисинче, өзүнүн ач көздүгүнүн бийлигине берилип, өздөрүн уятка калтырышат. Алар өз ач көздүгүн тыя албаганынын бир гана себеби, жашоонун аяктай турган улуу учуру жакындап калганын билишпейт!

105

Ак сарайдын кеңешчиси Томоудзи менен Сукесуэ-дайнагон-нюдо жолугушуп калышты. Сукесуэ өзүнө өтө ишенимдүү түрдө:

– Кандай суроо берсең да, мен жооп берем! – деди.

Томоудзи таң калып:

– Чындап элеби?

– Анда мелдешели!

– Мен билимдүү адам эмесмин, ошондуктан сизге оорчулук келтирбеген майда-чүйдө суроолорду гана берсем болобу? – деп суранды Томоудзи.

Сукесуэ кубанып макул болду:

– Андан да жакшы! Сенин кандай гана табышмагың болсо да дароо чечип берем!

Алардын сөзүн угуп турган императордун жакындары жана фрейлиналар бул кызыктуу талаш экенин айтып, мындай сунуш киргизишти:

– Мындай талашты императордун көзүнчө өткөргөн жакшы. Ким утулса, ошол той өткөрсүн!

Император аларды чакыртып алды.

Анан Томоудзи мындай деди:

– Бала кезимде уккам, бирок маанисин билбейм. Балдар “Ума-но кицурёкицу-ниноока, накакуборэирикурэндо?” деп айтышканда эмнени билдирет, түшүндүрүп бересизби?

Улуу дайнагон дароо нес болуп калып, мындай деди:

– Бул абдан акылсыз сөз, ага сөз коротуунун кажети жок.

Буга Томоудзи каршы чыгып:

– Мен башынан эле билимдүү эмес экенимди жана акылсыз суроолорду гана бере аларымды айттым эле го, – деди.

Дайнагон-нюдо утулуп, шарт боюнча сонун салтанат өткөрүүгө аргасыз болду.

106

Жаздын гүлдөгөн алчаларына, асмандын тунук айына суктануу жетиштүүбү? Кара булутка жашынган айды издеп, жаздын келгенин байкабай калуу да жүрөктү козгобой койбойт. Бизди ачылууга аз калган бүчүрлөр да, соолуп бараткан бакча да бирдей толкундатат. Кээ бир ырлардын башталышында: “Мен гүлдөрдү көрүүгө келдим, бирок алар эбак соолуп калышкан” же “Тоскоолдуктардан улам гүлдөрдү көрө албай калдым” деген сыяктуу саптарды жолуктурабыз. Мунун “Гүлдөргө суктанып…” деген жөнөкөй киришүүдөн эмнеси жаман? Соолуп калган гүлдөргө же батып бараткан айга суктануунун өзүнчө бир ырахаты бар экени түшүнүктүү. Бирок, кээде “Бул бутак куурап калды, тиги бутак да куурап баратат. Азыр суктана турган эч нерсе жок” деп, үмүтсүздүккө алдырган адамдар да кездешет.

107

Бул дүйнөдөгү ар бир нерсенин башталышы да, аягы да өзүнчө бир сүйкүмгө ээ. Адам менен аялдын ортосундагы сүйүү да жөн гана жолугушуубу? Сүйүү – бул жолугушпай калганда кайгыруу, убадалардын аткарылбай калганына өкүнүү, узак түндөрдү жалгыз өткөрүү, алыста жүргөн сүйүктүүңдү гана ойлоо, камыштар менен курчалган баш калкалоочу жайда өткөн күндөрдү сагынуу.

108

Миңдеген чакырым алыстагы көк асмандагы толгон айдан да, таңдын жарчысы болгон жарым ай жүрөктү көбүрөөк козгойт. Караңгы тоолордун чокуларынан карап турган же капыстан жамгыр төгүп өткөн булуттардын артына жашынып, алсыз нурун чачкан сөйкөдөй болгон айдан сүйкүмдүү эч нерсе жок. Айдын нуру нымдуу жалбырактарда ойноп жатканда, ал жүрөктү эзип, жан дүйнөңдөгү досуңа, сүйүктүүңө болгон сагынычты, кусалыкты козгойт.

109

Ай менен гүлдөргө жөн гана карап суктануу менен гана чектелбе. Алар жөнүндө жазда үйдөн чыкпай туруп ой жүгүртүү, ал эми айлуу түндө уктоочу бөлмөдө камалып отуруу – бул да өзүнчө бир ырахат.

110

Тарбиялуу адам эч качан бир нерсеге кумарланганын билдирбейт, анын кызыгуусун сырттан байкоо кыйын. Сезимдерин жашыра албаган адам – алыскы айылдын тургунундай. Ал гүлдөгөн дарактын түбүнө кирип кетет, гүлдөрдү тиктеп көзүн албайт, саке ичип, ренга ырларын жазат, анан эч нерседен тартынбай эң чоң бутакты сындырып алат. Ал колу-бутун булакка салып олтурат, карды басып өтүп из калтырат – демек, ал эч нерсеге сырттан карап суктана албайт.

Мындай адамдар майрамдык оюн-зоокко келгенде өзгөчө көрүнүш жаратат.

– Оюн кечигип жатат, трибунада отуруунун кажети жок, – дешет алар. Анан бөлмөгө кирип, саке ичишет, тамак жешет, иго жана сугороку оюндарын ойноп көңүл ачышат. Ал эми көчөдөгү процессияны трибунада бирөө гана күзөтүп турат. Ал «Келе жатышат!» – деп кыйкырганда, баары бирөө боорго шибеге менен сайгансып секирип турушат, бири-бирин түртүп, трибунанын астындагы бамбук көшөгөсүн чайпалтып кирип кетишет. Дагы: «Кетип баратат!» – деп кыйкырышканда, баары эси оогондой бири-бирин жыгып, трибунага чуркап чыгышат, түртүшөт, бамбук көшөгөсүн ачып, көчөгө көз салышат. Эч нерсени өткөрүп жибербейин дешет! Ким эмне кылып жатканын баарынан сураштырып ушакташат. Ал эми процессия өтүп кеткенде: «Эми кийинкиге чейин», – деп ылдый түшүшөт. Кыязы, алар үчүн эң негизгиси – бир нерсени көрүү гана.

Борбордун тургундары болсо, тескерисинче, жайбаракат, уйкулуу көрүнүшү менен айырмаланып, бул көрүнүшкө анча маани беришпейт. Төмөнкү катмардагы жаштар, милдеттерин аткарууга келгендер же кимдир бирөөнү коштоп жүргөндөр, адепсиздикке жол беришпейт. Алардын эч кимиси керексиз нерселерге кызыгып, оюн-зоокко алаксып кетүүнү каалабайт.

Айлана-тегеректи эч нерсеге карабай каптап кеткен мальва гүлдөрү сулуу көрүнөт. Бирок таң ата электе эле бардыгы: «Бул кимдин арабасы болду экен, эмне үчүн мынча эрте келишти?» – деп ойлонуп, кимиси бай, кимиси кедей экенин божомолдоп, кызыгуулары артат. Бул жерден ат багуучуларды жана кызматчыларды көрүүгө болот. Бири-биринен айырмаланган, кооз унаалар менен келген адамдарды карап отуруп, эч качан зерикпейсиң.

Күүгүм киргенде, катар тизилген арабалар жана жыкжыйма болуп топтошуп жүрүшкөн адамдар акырындык менен тарай башташат. Көп өтпөй эл азайып, арабалардын түз катарлары бузулуп, аралашып кетет. Келгендер жатуу үчүн бамбук төшөктөрүн жайып, шамдарын өчүрүшөт. Алыстан гана чырактардын бүлбүлдөгөн жарыгы көрүнүп, түн ичинде саякатчылардын коңуруктары угулуп турат. Эртең менен болсо, баары кайрадан жанданып, жаңы күнгө даярданышат.

Бул дүйнө жөнүндө ой жүгүртүү, андан прототиптерди табуу – өзгөчө ырахат. Борбордук көчөнү байкоо – майрамды көрүү сыяктуу. Аянтта жүргөн көптөгөн адамдардын арасынан тааныштарды кезиктирүү – дүйнөдө бейтааныш адамдар калбагандай сезим калтырат. Бирок, эгер биз баары өлгөндөн кийин гана өлөбүз деп чечсек, анда бул да көпкө созулбайт.

Чоң идишке суу толтуруп, ага кичинекей тешик жасасак, суу канчалык аз тамчылабасын, эгер ал тынымсыз тамчылап турса да, акыры түгөнөт. Борбордо эл толуп турат, жана күн сайын кимдир бирөө өлөт. Атүгүл бир күндө бирден же экиден эмес. Кээ бир күндөрү Торибэно менен Фунаокага эле эмес, башка көрүстөндөргө да көптөгөн маркумдарды алып келишет. Демек, эч ким өлбөгөн күндөр болбойт. Ошондуктан, даярдалган табыттар талапсыз жаткан учурлар да болбойт.

Өлүм сааты – жаш экениңе, күч-кубаттуу экениңе карабастан, күтүүсүздөн келет. Буга чейин анын чеңгелине кантип түшпөй жүргөнүбүз таң калыштуу. Ушундай жашоого бир мүнөт болсо дагы жеңил ойлуулук менен мамиле кылууга болобу?

Бул шашкиден жасалган «өгөйлөр» деп аталган фигурага окшош. Шашкилер катар тизилип турганда, биринчи кайсынысын алуу керектигин эч ким билбейт. Бирок керектүү санды эсептеп чыккандан кийин, алардын бирин алсак эле, калгандарын дароо көрөбүз. Андан соң кайра-кайра эсептеп, шашкилерди улам бирден сууруп чыга баштайбыз, акыры алардын бири да калбайт.

Согушка кирип бара жаткан жоокер өлүмү жакындап калганын билгенде, үй-бүлөсүн да, өзүн да унутат. Дүрбөлөңдүү дүйнөнү таштап, чөптөн токулган алачыкта камалып, анын түбүндөгү агым менен таштардан тынч ырахат алып, мунун баары анын жанынан өтүп кетет деп эсептеген адам да ажалдан кутула албайт. Тынч тоолордун тереңинде биздин ажалыбыз кире албай калабы? Өлүмгө тике караган кечил менен согуш майданын таштабаган аскердин тагдыры окшош.

111

Өлгөндөн кийин аркаңда мүлк калтыруу акылдуулукка жатпайт. Жаман нерселерди чогултуу – маанисиз, ал эми жакшы нерселерге байлануу – өкүнүчтүү. Алардын көптүгү өкүндүрөт.

Кээде адамдардын арасында “Муну мен алышым керек!” деген талаш-тартыштар башталат, бул таптакыр орунсуз көрүнүш. Эгерде сиз бирөөгө мурас калтырууну ойлонуп жатсаңыз, анда аны тирүү кезиңизде бергениңиз оң. Күн сайын зарыл болгон нерселерди гана колдонуп, ашыкча мүлккө умтулбоо керек.

112

Кайгылуу талаа ийбадатканасынын башкы дин кызматкери Гёрэндин өз аты, кыязы, Миура болгон, ал жеңилгис жоокер катары таанымал эле. Бир жолу ага жердеши келип, сөз арасында мындай деди:

– Чыгыш провинциясынын жашоочуларына ишенсе болот. Ал эми борбордун тургундары убада берүүгө гана маш, алардан чындыкты күтпө.

Акылман Гёрэн ага мындай деп жооп берди:

– Сен ушуга ишенесиң, бирок мен борбордо көп жашадым, аларга көнүп, кылдат байкадым. Азыр аларды башкалардан жаман деп эсептебейм. Алардын жан дүйнөсү назик, ошондуктан алар үчүн башкалардын пикирине каршы чыгуу кыйынга турат. Алар акыр аягына чейин өз оюн айтууга батынышпайт, мүнөзүнүн алсыздыгынан улам сага кошулушат. Менин оюмча, алар эч кимди алдагысы келбейт, бирок алардын көбү жакыр, ийгиликсиз адамдар, ошондуктан көбүнчө өздөрү каалагандай кыла алышпайт. 

Чыгыш провинциясынын тургундары менин жердештерим. Бирок, чындыгында, алар орой, сылык сөзгө сараң жана түз сүйлөшөт, анткени башынан эле “жок” деп айтышса, кесип салгандай болот. Бирок алар бай, күчтүү жана аларга ишенсең болот.

Бул акылмандын одоно, элдик сүйлөө стили бар болчу, ошондуктан көпчүлүк анын акылмандардын окууларына анча маани бербейт деп ойлошкон. Бирок ушул сөздөрүнөн кийин ал ушунчалык сый-урматка ээ болгондуктан, аны башка көптөгөн кечилдерден ийбадаткананын башчысы кылып шайлашты. Бул окуя мага тынч акылмандыктын пайдасы жөнүндө ой салды.

Көбүнчө мындай болот: эгер адам көп нерсени билсе, бирок бул тууралуу көп сүйлөсө, анда эл анын өзгөчө таланты жок деп эсептейт. Ал өзү да ката кетирүүдөн качпайт. Ал эми “Мен бул жөнүндө толук түшүнбөйм” деген адам жөнүндө, алар ар дайым, чындыгында, ал өз ишинин мыкты чебери деп ойлошот.

Анын үстүнө, абалы жана жашы боюнча эч кандай каршылыкка жол бербеген адамдын өзү билбеген нерселер жөнүндө билимин көрсөтүп сүйлөгөнүн угуу абдан оор. 

113

Эч себепсиз бирөөнүн үйүнө баруу туура эмес. Эгер кандайдыр бир маселе менен барсаңыз, аны чечип бүткөндөн кийин дароо үйүңүзгө кайтыңыз. Ашыкча отуруу конок ээсине да, өзүңүзгө да ыңгайсыздык жаратат. Узакка созулган сүйлөшүүлөр чарчатып, жан дүйнөгө тынчтык бербейт. Убакытты текке кетирип, иштерди кечеңдетүү эки тарапка тең зыян келтирет. Жагымсыз маанайда сүйлөшүү да орунсуз. Эгер бир нерсе жакпай калса, анын себебин дароо ачык айтыңыз.

Ал эми жагымдуу, кубаныч тартуулаган адам келгенде, абал таптакыр башкача болот. Эгер конок зериге баштаганда: “Дагы бир аз отура турбайлы. Бүгүн эч жакка шашпайбыз”, – деп айтсаңыз болот. Ар бир адамда Юань Цзенин көк көздөрү сыяктуу таасирдүү бир нерсе болушу мүмкүн. Эгер досуңуз эч кандай себепсиз кирип келип, тынч отуруп, ар кандай нерселер жөнүндө сүйлөшүп, анан кетип калса, бул абдан жагымдуу көрүнүш.

Мындан тышкары, “Сизден көптөн бери кабар жок…” деген сыяктуу кат алуу да жагымдуу болот.

114

Го оюнунда, бир оюнчу раковиналарды жаап жатканда, атаандашынын колундагыларды байкабай калышы мүмкүн. Ал атаандашынын жеңдеринен тизесине чейин көз жүгүртүп турганда, жанындагы раковиналарды башкасы жаап салат. Мыкты оюнчу атаандашынын раковиналарын алууга шашпайт. Ал жакынкы аймактарды гана жаап, бирок ошол эле учурда көп орунду ээлейт.

Го доскасынын бурчтарына таштарды коюп, атаандашыңдын алыскы таштарын гана көрүп жатсаң, максатыңа жетпейсиң. Ал эми жакынкы, “акылдуу көзгө” дароо көңүл бурсаң, атаандашыңдын таштарына жетесиң.

Кайсы гана иште болбосун, өзүңдөн алыс нерселерге алаксысаң эч нерсеге жетише албайсың.

Биринчиден, өзүңө эң жакын нерсени туура жасашың керек. Цин Сяньюнь айткандай, “жакшылык кылып жатып, келечектеги сыйлык жөнүндө сураба”. Дүйнөнү башкаруу да ушундай. Эгер ээликтерге кайдыгер мамиле кылып, жеңил ойлуу, өзүм билемдик кылсаң, алыскы аймактарда козголоң чыгат. Анда кеч болуп калат. Медицинада айтылгандай, “сасык тумоо болуп, нымдуу жерде жатып, оорудан айыгуу үчүн сыйынган адам акмак”.

Ал эми жакындарыңа кыйынчылыкта жардам берип, ырайым кылып, туура жолго түшсөң, анын пайдалуу таасири канчалык алыска жайыларын алдын ала билүү мүмкүн эмес. Юй Саньямяога каршы жортуулга чыгып, аларды багындырганы менен, аскерди кайтарып, жакшылык тарата баштаганда жеткендей ийгиликке жеткен эмес.

115

Жаш кезинде адамдын денеси ысык канга толуп, жүрөгү ар кандай сезимдерге оңой эле алдырат, кумарлары күчтүү болот. Ал оңой бузулуучу асыл ташка окшош. Жаш адам сулуулукка берилип, байлыгын чачып, анан жөнөкөй турмушка өтүп кетиши мүмкүн. Анын жан дүйнөсү толкунданып, адамдарга текеберленип, көрө албастык кылат. Ынтаалары күн сайын өзгөрүп турат. Сүйүүгө толук берилип, чечкиндүү аракеттерди жасап, өзүн кыйратып жаткандарды үлгү тутуп, жашоосун тобокелге салат. Ал узак жашоо жөнүндө ойлонбойт. Бардык жаны менен каалоолоруна берилип кетет, бул көп муундар бою талкууланат.

Ката кетирүү – жаш курактын мүнөздүү өзгөчөлүгү. Карыган адам каалоолорун тыйып, баарына кайдыгер болуп, эч нерсеге таң калбай калат. Жүрөк тынчыганда, өзүнө зыян келтирген иштерди жасабайсың. Денеңди сактап, эч нерсеге кайгырбайсың, башкалар сени тынчсыздандырбаса эле болду деп ойлойсуң.

Карылыкта адам жаштыкка караганда акылдуураак болот, ал эми жаштыкта денеси кемчиликсиз болот.

116

Айтылып жүргөндөй, кичинекей олжону мыкты кармаган ит чоң олжонун артынан түшүп, акыры экөөнү тең колдон чыгарып алышы мүмкүн. Ошондуктан, кичинекей, жетишкен нерсени чоңураак, али жетпеген нерсе үчүн курмандыкка чалуу акылдуулукка жатпайт. Бул принцип көп жагдайларга тиешелүү.

Адамдардын көптөгөн иш-аракеттеринин арасынан окуудан алган ырахаттай терең жана баалуу нерсе жок. Бул чындап эле улуу иш. Окуунун маанисин бир жолу түшүнүп, ага ыктаган адам башка эч нерсе менен алектениши мүмкүнбү? Канчалык акылсыздык болбосун, адамдын ичиндеги акылсыздык эң начар иттин аң-сезиминен да төмөн болушу мүмкүнбү?”

117

Дүйнөдө түшүнүксүз нерселер көп. Мисалы, кандай гана себеп болбосун, саке тартуулап, аны ич деп кыйноонун мааниси эмнеде экени түшүнүксүз.

Ичип жаткан адамдын жүзүн карап көрчү: бети-башы бырышат, сакени көргөзбөй төгүп салууга аракет кылат, ал жерден качып кетүүгө аракеттенет, бирок аны кетиришпей, ченеминен ашыкча кыйнап ичиришет. Анан атүгүл өзүн кармай билген адам да жинди болуп, акмакка айланат, ал эми таптакыр дени сак адам оор оорулуу адамдай, эч нерсени түшүнбөй жыгылат.

Ошентип, майрамдык кеченин аягы жийиркеничтүү бүтөт. Адам таң атканга чейин башы ооруп, эч нерсе жебей, онтолоп, кусуп чыгат; эртеси кечээки окуяны эстей албайт, башка бир жашоого барып келгендей сезилет. Ал эң маанилүү иштерди – кызматтык жана жеке иштерди көңүлсүз аткарат. Кыскасы оңбогондой зыян тартат.

Адамга мындай мамиле жасоо анын жан дүйнөсүндө боорукердиктин жоктугун билдирет жана сылыктык эрежелерин бузуу болуп саналат. Мындай балээге туш болгон адам аны жаман көрүп, ага ачууланып, нааразы болбойт дейсиңби? Эгер бизге башка өлкөдө ушундай ырым бар деп айтышса, андай адат бизде жок болсо, аны таң калыштуу жана түшүнүксүз деп тапмакпыз.

Атүгүл мындай учурда бөтөн кишиге да байкоо салуу оор. Анткени акылдуу көрүнгөн адамдар да ичип алышканда эч кандай себепсиз күлүшөт, ызы-чуу салышат, өтө көп ашыкча сөздөрдү айтышат, калпактары кыйшыйып, көйнөктөрүнүн топчулары чечилип, көкүрөктөрү жакжайып калышканына көңүл бурушпайт; сандырактаган кылыктарды жасашып, өздөрүнө окшошпой калышат. Ал эми аялдар чачтары саксайып, жоолуктары желкесине кетип, жоон сандары ачылып уятсыз жүздөрү албырып, көздөрү майланышып, жалжактап күлүшөт, башкалардын колуна шарап куюлган чөйчөктү зордоп карматышат, тамагы айрылгыча ырдап, далдалактап бийлешет – бул өтө жийиркеничтүү. Мас адамдарды ырахаттанып байкап тургандар да жийиркеничтүү. Кээ бирлери калпты койгулаштырып, мактанышса, кээ бирлери армандарын айтып ыйлашат; айрымдары чыр салып, уруш баштайт – бул жийиркеничтүү жана коркунучтуу.

Арак ичилген жерде уятсыз жана өкүнүчтүү гана нерселер жасалат. Ал эми аягында, ашыкча ичип алгандан кийин, адамдар жардан кулап түшүшөт, аттардан жана арабалардан кулашат, жаракат алышат. Жолдо кетип баратышып, көрүнгөнгө сөйкөнүп тийишишет, көчөгө сийип, кусат. Өздөрүнчө баратып сөгүнүшөт, ырдайт, көчөгө жатып да калышат. 

Мейли, бул иш ушул же келечектеги жашоодо кандайдыр бир пайда алып келе турган иш болсо, анда мейли эле. Бирок бул дүйнөдө анын айынан көптөгөн каталарды кетиришет, байлыктан ажырашат, өздөрүнө оору жуктуруп алышат. Сакени жүз дарынын башкысы деп аташса да, бардык оорулар андан келип чыгат. Анын айынан кайгыңды унутасың дешсе да, мас болуп алып, атүгүл өткөн кайгыны эстеп ыйлайсың. Эгер келечектеги жашоо жөнүндө сөз кылсак, анда саке айынан адам акылынан ажырайт, ал жалын сыяктуу жакшылыктын тамырын өрттөйт, жамандыкты көбөйтөт жана ар кандай тыюларды талкалап, адамды тозокко түшүрөт. Анткени Будда: “Вино алып, башка адамды ичирген адам беш жүз жолу колдору жок жандык болуп төрөлөт” деп насаат калтырган.

Бирок биз винону ушунчалык жийиркеничтүү деп эсептегенибизге карабастан, кээде андан баш тартуу биз үчүн кыйын. Айлуу түндөбү, же карлуу таңдабы, же сакура гүлдөрү ачылганда, бейкапар сүйлөшүп жатып, чөйчөктү колго алуу – ар кандай ырахатты күчөтүүчү иш. Эгер сени зеригүү жеңген күнү сага күтүлбөгөн жерден досуң келсе, анда майрам уюштуруу да жагымдуу болот.

Өзүңдү толук эркин сезбеген үйдө, кандайдыр бир сүйкүмдүү жан бамбук пардасынын артынан жемиштер менен шарапты сунуп жатса, бул абдан жакшы. Кышында кандайдыр бир тар бөлмөдө отко саке жылытып, ичүү да абдан жагымдуу.

118

Муцу провинциясынын губернатору, Сепилдин башкаруучусу Ясумори мыкты чабандес болгон. Бир жолу ал минип бара жаткан аттын буттарын жыйнап, тепкичтен бир секирик менен өткөндө мындай деди:

– Ой, бул өтө чалпоо экен! – деп, ээрди башка атты токууну буюрду.

Бирок экинчи ат аткананын босогосуна чалынып, мүдүрүлүп кеткенде, Ясумори мындай деп билдирди:

– Бул акылсыз жаныбар, муну минсең кырсыкка кабыласың.

Өз ишин билбеген адам ушунчалык сак боло алабы?

119

Ёсида деген атактуу чабандес мындай деп айтчу:

– Ар бир аттын күчтүү экенин түшүнүү керек, адам күч жагынан ага тең келе албайт. Эгерде атты үйрөтүүнү кааласаң, анда биринчи кезекте ага жакшылап көз салып, анын күчтүү жана алсыз жактарын билип алышың зарыл.

Андан сырткары, эгерде тизгин жана башка жабдыктарда эч кандай кооптуулук жок экенин текшергенден кийин да күмөн саноолоруң кала берсе, анда ал атты минип жүрүүгө болбойт. Мына ушундай алдын ала сактык чараларын унутпагандарды чыныгы чабандес деп эсептешет. Мына болгон сыр ушул.

120

Кандай гана тармакты албаңыз, кесипкөй адам, ал тургай өз ишинин чоң устаты болбосо дагы, ышкыбоздон ар дайым алдыда болот. Себеби кесипкөй адам өз ишине тырышчаактык, тактык жана жоопкерчилик менен мамиле кылат. Ал эми ышкыбоз болсо, ишине толук берилип кетпейт. Бул принцип көркөм өнөргө гана тиешелүү эмес. Кандай гана кесип болбосун, таланттын жетишсиздигине карабай, тырышчаактык менен эмгектенүү – ийгиликтин негизи. Ал эми өз каалоолоруна гана баш ийип, чеберчиликке таянуу – ийгиликсиздиктин жолу.

Бүгүн мен тигил ишти аткарам деп пландап турасыз, бирок күтүлбөгөн шашылыш иш пайда болуп, ошол замат ага киришесиз. Натыйжада, бүт күнүңүз ошол иш менен өтүп кетет. Сиз күткөн адамга бирөө тоскоолдук кылып, ал эми сиз күтпөгөн адам келип калат. Жасоону үмүттөнгөн ишиңиз аткарылбай калса, ойлобогон жумушту ийгиликтүү бүтүрөсүз. Эң көп тынчсызданган нерсеңиз эч кандай кыйынчылык жаратпай, тескерисинче, эң оңой деп ойлогон нерсеңиз эң түйшүктүү болуп чыгат. Күн сайын башыңыздан өткөн окуялар сиз ойлогондон такыр башкача болот. Ушундай эле көрүнүш бүт жыл бою кайталанат. Ушинтип жүрүп бүт өмүрүңүз да өтүп кетет.

Биздин бардык пландарыбыз ишке ашпай калат деп ойлошуңуз мүмкүн. Бирок андай эмес: кээ бир нерселер ойлогондой эле, эч кандай аракетсиз ишке ашат. Бирок кайсынысы экенин так айырмалоо мүмкүн эмес. Баары туруксуз экенин түшүнүү – бул убактылуу эмес, түбөлүктүү чындык.

121

Эркек кишинин аял менен байланышып, түйшүккө батпаганы жакшы. “Ал дайыма жалгыз” деген сөздөр кулакка жагымдуу угулат. Ал эми бирөөнү жек көрүүгө жеткирүүчү – “Ал аял алды” же “Күйөөгө тийип, эми чогуу жашашат” деген сыяктуу сөздөр.

Кээде эркектер тууралуу “Эч кандай өзгөчөлүгү жок аял менен тагдырын байлап алды, балким, ал абдан сүйкүмдүү болсо керек” деген сыяктуу ойлор айтылат. Ал эми сулуу аял тууралуу “Бул аялы аны үй кудайындай эркелетип, сыйлап жатат” деп сөз кылышат. Чындыгында, кээде ушундай көрүнүштөр кездешет, бирок анын артында башка нерселер жашырынып жатышы мүмкүн.

Аялдын үй-бүлөдө бардык түйшүктү өз мойнуна алганы да кайгылуу. Баласына бүт сүйүүсүн арнап жатканын көрүү жүрөктү оорутат. Ал эми күйөөсү каза болгондон кийин жесир калган аялды карасаң, ал күйөөсү тирүү кезинде да аянычтуу абалда болгондой сезилет, анын жашоосу бир өңдүү боз кездемедей.

Аял кандай гана жакшы болбосун, аны менен күнү-түнү бирге жашоого аракет кылсаң, жүрөгүң тартпай калышы, атүгүл жек көрүп калышың да мүмкүн. Аялдын табияты башкача, ал үчүн да бул анчалык жакшы эмес. Бирок, өз алдынча жашап, сейрек жолугуп турсаң, ортодогу байланыш эч качан өчпөйт. Балким, сейрек кездешүүчү, күчтүү бир сезимди сезип, бир азга жолугам деп барсаң да, түнөп каласың, ал сезимдин жалыны өчпөй, жүрөгүңдө сакталып калат.

122

Түн киргенде бардык нерселер өзүнүн чыныгы көркүн жоготот деген ой – терең жаңылыштык. Чыныгы сулуулук, нерселердин кооздугу түн ичинде гана толук ачылып, өзүн көрсөтөт. Күндүз жөнөкөйлүк жана момундук жарашса, түн ичинде ачык түстөгү кийимдер жана көркөмдүүлүк өзгөчө жагымдуу болот.

Адамдын сырткы келбети, эгер ал табигый сулуу болсо, түнкү жарыкта жүз эсе жакшырып көрүнөт. Эң жөнөкөй үн да, түн ичиндеги караңгылыкта угулганда, кызыгууну жаратып, укмуштай жагымдуу болот. Жыттар да, жаратылыштын сырдуу үндөрү да чыныгы кооздугун түн ичинде гана тартуулайт.

Жарым түнү сизди зыярат кылган адамдын кийими, ал тургай эң жөнөкөй болсо да, өзгөчө теңдешсиз көрүнөт. Жаштар, баарына көңүл буруп, бири-бирине байкоо салып жүргөндүктөн, күндүн убактысына карабай сырткы көрүнүшүнө тыкыр кам көрүшөт. Алар түн ичинде, эс алууга мүмкүн болгон учурда да, күндүзгүдөй эле сырткы келбетине катаал көз салууга аракет кылышат. Сулуу эркек караңгы киргенде чачын жасалгалап, аял түн бир оокумда төшөктөн туруп, күзгү алып, жүзүн иретке келтирип, анан гана үйүнөн чыгат. Бул көрүнүш жагымдуу.

123

Өзүн билбеген адам башкаларды сындаганды жакшы көрөт жана өзүн алардын жөндөмдүүлүгүнөн кем эмес деп эсептейт. Бирок, ага чейин жетиш кайда! Мисалы, бир оюнда чоң чеберчиликке жеткен адам, акылдуу адамдын бул искусстводо канчалык алсыз экенин көрүп, ага тең тайлаша албайт деген жыйынтыкка келет. Ушул сыяктуу эле, бардык билим тармактарында: сен анын адистигинин тереңдигин билбегендиктен гана башкадан жогорумун деп ойлоо – чоң ката.

Эгерде кечил-катчы жана обочолонгон ойчул бири-бирине сын көз менен карап, бири экинчиси жөнүндө “мага чейин алыс” деп ойлошсо, экөө тең бирдей ката кетиришет. Сага тааныш болгон нерсенин чегинен чыккан нерсени талашуу мүмкүн эмес жана айыптоонун да кереги жок.

124

Мисалы, бир адам эл алдында атайылап жалган сүйлөп, адамдарды адаштырып жатат дейли. Анын айткандарына оңой эле ишенип, чындыкты айтып жатат деп ойлогондор болот. Айрымдар ага ушунчалык берилип кетишет, атүгүл анын жалган сөздөрүн андан да күчөтүп айтышат.

Бул көрүнүшкө кайдыгер карап, ушак-айыңды кулак сыртынан кетиргендер да бар. Дагы бир тобу болсо: “Бул жерде бир нерсе туура эмес окшойт”, – деп, “Ишенгенге да, ишенбегенге да болбойт” деген ойдо болушат.

Кээ бирөөлөр адамдар айтып жаткандан кийин, ишениш керек деп, өз күмөндөрүн басып салышат. Эч нерсени терең түшүнбөгөндөр өздөрүн билгич көрсөтүп, акылдуу жүз менен башын ийкеп, жылмайып коюшат, бирок чындыгында эч нерсени билбейт. Андан тышкары, ар кандай жоромолдорду айткандар да кездешет; алар кээде “балким ушундай болуп калса керек” деп ойлошот, кээде “бул жалган болушу мүмкүн” деп шектене башташат.

Кээ бирөөлөр “Айтса айта берсин!” – деп, колун шилтеп, күлүп коюшу мүмкүн. Ал эми кай бирөөлөрү баарын майда-чүйдөсүнө чейин билип турса да, ооз ачпайт. Аларды күмөн саноолор кыйнабайт, бирок алар жалганчыга да күлбөйт, тескерисинче, эч нерседен шек санабагандардай эле аны уга беришет. Кээде бул жалгандын чыныгы максатын башынан эле билгендер кездешет, бирок ага тоскоолдук кылбай, тескерисинче, жомокчуга боор ооруп, ага жардам берүүгө аракет кылышат.

Акылдуу адам, жалган сөздөрдү укканда, анын сөздөрүнөн жана жүзүнөн эле баарын толук түшүнгөнүн байкоого болот. Андан тышкары, акылман адам биз сыяктуу адашкандарды алаканындагы буюмду көргөндөй эле көрөт деп айтсак болот.

Бирок мындай ойлор менен буддисттик баяндарды сындаганга чейин баруунун кажети жок.

125

Бир бай, өзүнүн талаштуу жерине болгон укугу сотто далилденбей калганда, ачуусуна чыдабай, жумушчуларын ошол талаага жиберип, түшүмүн жыйноону буйруптур. Бирок, орокчулар адашып, жол боюндагы башка бир талааны оруп киришиптир. Муну байкаган бир адам аларга кайрылып:

“Бул талаштуу талаа эмес го. Эмне үчүн бул жерден оруп жатасыңар?” – деп сурайт.

Жумушчулар болсо мындайча жооп беришиптир:

“Чындыгында, биздин бул жерди орууга эч кандай укугубуз жок. Бирок, биз адилетсиздик кылууга келгенден кийин, ал адилетсиздикти кайсы жерде жасаганыбыздын эмне айырмасы бар?”

Негиздеме укмуш!

126

Эч нерсеге толук ишенбе, анткени баары өзгөрүлмө. Акылсыз адамдар кээде бир нерсеге ашыкча берилип, анан кыжырданып, ачууга алдырышат. Өз күчүңө толук ишенбе: эң күчтүүлөр да биринчи болуп кыйынчылыкка кабылышат. Байлыгыңа таянба: убакыт өткөн сайын, ал оңой эле жоголуп кетиши мүмкүн. Талантыңды жалгыз таяныч кылба: ал тургай, улуу Конфуций да убакыттын сыноосуна туруштук бере алган эмес. Жеке сапаттарыңа таянба: Ян Хуай аттуу адам да бактылуу боло алган эмес. Падышанын ырайымына үмүттөнбө: анын ырайымы тез эле өлүм жазасына алмашып кетиши мүмкүн. Кызматчылардын тил алчаактыгына ишенбе: алар каалаган убакта баш ийбей кетип калышы ыктымал. Адамдардын ырайымына таянба: адамдардын мамилеси ар дайым өзгөрүлмө болот. Убадаларга бекем ишенбе: алардын ичинде чындык аз болушу мүмкүн. Эгерде сен өзүңдөн да, башкалардан да эч нерсе талап кылбасаң, анда жашооңдо жакшылык болсо кубанып, жамандык болсо наалыбай, тынч жашайсың. Чек араларды кең кой, ошондо эркин болосуң. Эгерде сенин “чек араларың” (мисалы, ой-пикирлериң, сезимдериң) оңго жана солго кең болсо, сага эч нерсе тоскоолдук кылбайт. Ал эми чек аралар тар болсо, алар сени кысып, талкалап салат. Эгерде сенин жаның тар жана катуу алкак менен чектелсе, сен башкалар менен күрөшүп, акыры талкаланасың. Бирок, жан эркин жана шайкеш болсо, сен бир тал чачыңды да жоготпойсуң. 

Адам – бул ааламдын жаны. Ааламдын чеги жок болсо, эмне үчүн адамдын сапаттары андан айырмаланышы керек? Качан сен берешен жана кысылбаган болсоң, сага кубаныч да, кайгы да тоскоолдук кылбайт жана адамдар сага зыян келтирбейт.

127

Күздүн айы чексиз кооз. Айырмасын көрбөгөн жана ай дайыма ушундай деп эсептеген адамга бооруң ооруйт.

128

Бир бай адам мындай деген: “Адам биринчи кезекте байлыкка умтулушу керек. Жакырчылыкта жашоонун кереги жок. Бай адам гана чыныгы адам деп эсептелет. Бай болгуң келсе, анда биринчи кезекте өзүңдө тийиштүү маанайды калыптандыр. Башка эч нерсе эмес, дал ушул маанай гана маанилүү. Өмүрүңдүн түбөлүктүүлүгүн ойлонуп жаша, ал эми анын тез өтүп кетерин убактылуу да эстебе. Бул биринчи осуят.”

Экинчи осуят: Дүйнөдөгү бардык нерсенин артынан түшүүгө болбойт. Адам тирүү турганда, өзү үчүн да, башкалар үчүн да сансыз каалоолор пайда болот. Эгерде каалоолордун бийлигине алдырып, эркти жоготсоң, анда миллиондогон акчаң болсо да, бир мүнөт да тынч жашай албайсың. Каалоолор эч качан түгөнбөйт, ал эми байлыктын чеги бар. Байлыктын чеги болгон соң, чексиз каалоолорго баш ийүү мүмкүн эмес. Жүрөгүңдө каалоолор өнүп чыкса, анда сени жок кыла турган жаман умтулуулар келет. Тынымсыз сактануу менен гана сен эч качан жаңылыштык кетирбейсиң, ал тургай эң кичинекейин да.

Үчүнчү осуят: Акчаны өз кулуңа теңеп, аны каалагандай колдоно алам деп ойлосоң, анда жакырчылыктан көпкө чейин кутула албайсың. Акчадан коркуп, аны кудай катары сыйлап, өз каалооң боюнча колдонууга болбойт.

Төртүнчү осуят: Акча табуудан уялба, ачууланба жана наалыба.

Бешинчи осуят: Чынчыл бол жана өз убадаларыңды так аткар.

Эгерде байлыкка умтулган адам бул принциптердин баарын так сактаса, анда ал кургак нерселерди жалын каптагандай, суу ылдый агылгандай эле сөзсүз түрдө байлыкка жетет. Көп акча топтолгондо, жаның түбөлүк тынчтыкта жана кубанычта болот, ал тургай той-топур, көңүл ачуу жана кумарлар азгырбаса да, үйүңдү кооздобой, каалоолордун бийлигине алдырбасаң дагы.

Жалпысынан алганда, адам өз каалоолорун ишке ашыруу үчүн байлыкка жетишет. Акчаны байлык деп эсептешет, анткени анын жардамы менен каалоолор канааттандырылат. Бирок, каалоолору бар болсо да, аларды канааттандыра албаган адам жардыдан эч айырмасы жок. Анда бул жерде кандай кубаныч бар? Байдын бул осуяттарын төмөнкүчө чечмелесе болот: жөнөкөй адамдык каалоолорду четке кагып, жакырчылыкка капа болбош керек.

Өз каалоолорду аткаруу менен кубаныч табуудан көрө, байлыгы жок болгону жакшы. Ириңдеген жана жаралуу адамга, аларды суу менен жуугандан көрө, эч качан оорубаганы жакшы.

Ошентип, жакырчылык менен байлыктын ортосунда эч кандай айырма жок. “Нерселердин маңызын түшүнгөн” адам “принциптер менен таанышпаган” адамдан айырмаланбайт. Каалоолордун чексиздиги каалоолордун жоктугуна окшош.

129

Албетте, конок чакыруу үчүн ыңгайлуу учурду тандоо туура, бирок эң жакшысы – бул жөн гана, эч кандай атайын себепсиз жасалган чакыруу. Белек берүүдө да ушундай принцип иштейт: эгерде атайын учурду күтпөстөн, “сага” деп жөн эле берсең, ал чын дилинен берилген болот. Адамдын тамашалап, башканы көндүрүүгө аракет кылганы же талашта жеңилип, андан пайда табууну көксөгөнү жагымсыз.

130

Эгерде сиз бактылуу жашоону кааласаңыз, анда бир нече жөнөкөй эрежени карманыңыз: ар дайым чынчыл болуңуз, бардыгына тең урмат-сый менен мамиле кылыңыз жана сөзүңүздү ойлонуп сүйлөңүз. Бул эрежелерди ар бир адам, жашына жана жынысына карабастан, сактаса жакшы. Бирок, айрыкча жаш жана сырткы келбети жагымдуу адамдар ар бир сөзүн кылдаттык менен тандап сүйлөсө, алар башкаларга өчпөс таасир калтыра алышат. Көпчүлүк каталар адамдар өздөрүн өтө чебер сезип, баарын жеңил кабыл алгандан келип чыгат. Алар текеберленип, башкаларды баалабай калышат.

131

Эгер сизге бир нерсе тууралуу суроо беришсе, туура эмес жообуңуз менен маектешиңизди адаштыруунун кажети жок. Ал баарын жакшы билет деп ойлоп, чындыкты айтсаңыз, акылсыз болуп көрүнүшүңүз мүмкүн. Көпчүлүк адамдар өздөрүнүн пикиринин тууралыгына дагы бир жолу ынангысы келип, өздөрү билген нерселер тууралуу сурашат. Ал эми эмне жөнүндө сурап жатканын билгендер да жок эмес! Эгер аларга эч кандай кыйгап өтпөй, ачык, түз жооп берсеңиз, алар сизди кунт коюп угушат.

Мисалы, эгер таанышыңыз сиз жакшы билген бир иш тууралуу укпаса, анан сиз ага: “Ооба, тигинин иши жаман” деп жооп берсеңиз, анда ал: “Иштин чоо-жайын айтып берчи?” деп сурашы мүмкүн. Мындай учурда өзүңүздү ыңгайсыз сезип каласыз.

Кээде адамдар көптөн бери белгилүү болгон нерсени билбей калышы мүмкүн. Андай учурда ага баарын эч кандай шек келтирбегендей кылып түшүндүрүп берүүдөн тартынуунун кереги жок. Ачык жооп берүүдөн жашоо тажрыйбасы жетишпеген адамдар коркот.

132

Адам жөндөн-жөн эле ээн үйлөргө басып кирбейт. Эгерде үй ээн болсо, ага жолоочулар да, түлкү, үкү сыяктуу жаныбарлар да эч тартынбастан кире беришет. Алар үйгө ээлик кылып, жашап да калышат. Мындан тышкары, ээн үйлөрдө ар кандай коркунучтуу жандыктар, жин-шайтандар пайда болушу мүмкүн.

Күзгүнүн өзүнүн түсү да, формасы да жок. Ошондуктан, ал өзүнүн алдында пайда болгон бардык нерселерди чагылдырат. Эгерде күзгүдө түс жана форма болгондо, ал эч нерсени чагылдырмак эмес. Боштук ар кандай нерселерди өзүнө батыра берет. Биздин жан дүйнөбүзгө да ар кандай ойлор өзүм билемдик менен келе берсе, бул, балким, жан дүйнөбүздүн боштугунан улам болуп жаткандыр. Эгерде жан дүйнөбүз бай болсо, анда көкүрөк чексиз түйшүктөн кысылбайт эле.

133

Толгон ай бир көз ирмемге да толук бойдон калбайт, ал заматта кичирейе баштайт. Байкабаган адам, балким, анын формасы бир түндүн ичинде канчалык өзгөргөнүн билбей да калат.

Оор оору да ушундай: жашоого убакыт аз калат, өлүм сааты барган сайын жакындай берет!

Бирок оору өлүм менен коркутпаса, анчалык кооптуу эмес. Сен жашооңду өзгөртпөй, баягыдай эле жүрө бересиң. Көп нерсени бүтүрүп, анан чыныгы жолго түшөм деп ойлойсуң. Ал ортодо оору жеңип, өлүм дарбазасына карай бет аласың – ошондо эч бир тилегиңди орундай албай каласың.

Кайдыгерлик менен өткөргөн жылдарыңа, айларыңа өкүнөсүң. Күн баткандан кийин, тигини да, муну да кылууга ынтызар болосуң, эгерде оору сага өмүр берсе. Бирок абалың начарлай берет, акыры эс-учуңду жоготуп, кыйналып өлөсүң. Кыязы, дал ушундай болот. Муну адамдар биринчи кезекте жана шашылыш түрдө жүрөгүнө түйүп алышы керек.

Эгер каалоолоруңду аткарып бүткөндөн кийин, бош убактыңда окууга кайрылгың келсе, анда бул ишке ашпай турганын унутпа. Анткени каалоолордун чеги жок. Биздин элес сыяктуу жашообуз үчүн эмне кылсак болот?

Жалпысынан алганда, биздин каалоолорубуздун баары – курулай ойлор.

Жүрөккө каалоо түшөр замат, аны аткарууга умтулбай, тескерисинче, жүрөктүн адашуусуна жол бербөө – эң туура жол. Качан бардык иштерди таштап, окууга кайрылсаң, тоскоолдуктар жоюлат, түйшүктөр кетет, жан дүйнөң менен денең тынчтык табат.

134

Биздин ыңгайлуулукка жана жайлуулукка болгон тынымсыз умтулуубуз, кыйынчылыктарга жана ырахаттарга болгон мамилебизден келип чыгат. Баарыбыз эле ырахатты жакшы көрөбүз жана аны издөөнү токтотпойбуз. Биринчиден, даңк ырахат берет. Даңк эки түрдүү болот: иштерди мактоо жана талантты мактоо. Экинчиден, кумардан ырахат алабыз, үчүнчүдөн, ач көздүктөн. Бирок, бул үч нерсеге умтулуу, караңгы каалоолордун алдында эч нерсе эмес. Мындай умтулуу жашоого болгон бузулган көз караштан келип чыгат жана көптөгөн кырсыктарга алып келет. Андыктан, ырахатты ашыкча издебеген жакшы.

Которгон Абийрбек Абыкаев

Кэнко-Хоси Ёсида: “Зериккенде жазылган ой толгоолор” – 3 (уландысы) алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

1-бөлүгү (1-43)

44

Акыйкат жолго түшүү үчүн карылыкты күтпөгүлө. Эски мүрзөлөрдө жаткандардын көбү жаштар. Каталарыңды түшүнүү көбүнчө күтүүсүз ооруганда, өлүм алдында турганда гана келет. Ката кетирүү – бул ылдамдыкты талап кылган иштерде кечигүү жана шашпоо керек жерде шашуу. Ушундан улам өткөнгө өкүнөбүз. Бирок акыркы мүнөттөрдө өкүнгөндүн эмне кереги бар? Ошондуктан убакыттын өтө тез экенин бир секундга да унутпагыла, бул дүйнөнүн убаракерчилигинен арылып, бүт жүрөгүңөр менен Будданын окуусуна кызмат кылгыла!

45

Камеяма сарайынын көлмөсүнө Оигава дарыясынан суу жеткирүү зарылдыгы келип чыкканда, император жергиликтүү тургундарды чогултуп, аларга суу дөңгөлөгүн курууну буйруду. Дыйкандарга эмгегине жараша сый акы төлөнүп, алар бир нече күн бою тынымсыз иштешти. Бирок дөңгөлөк курулуп, ишке киргизилгенде, ал оорлошуп, кыйынчылык менен айланганы байкалды. Аны оңдоого аракет кылышканы менен, акыры толугу менен токтоп, иштебей калды.

Андан соң Удзи айылынан келген чебер усталар чакырылды. Алар ошол эле ишти эч кандай кыйынчылыксыз аткарып, дөңгөлөктү жеңил айлантып, сууну үзгүлтүксүз ташып жатканын көрсөтүштү.

Бул окуядан улам, бардык жерде бир чындык бар: өз ишинин чыныгы устаты баарынан жогору турат!

46

Ниннадзи храмынын көп жылдык кечили Ивасимидзу ыйык жайына сыйынууну эч качан ишке ашыра албаганына көптөн бери ичинен кейип жүргөн. Акыры, бир күнү ал чечкиндүүлүккө келип, жалгыз сапарга чыкты. Отокояма тоосунун этегиндеги Крайней Радости храмынан жана Ивасимидзуга жакын жайгашкан Кора храмынан өтүп, кечил өз максатына жеткенине ынанды жана кайра жолго салды.

Кийинчерээк тааныштары менен жолукканда, ал сыймыктануу менен мындай деди:

“Акыры, көп жылдар бою жүрөгүмдө сактаган кыялым орундалды! Ооба, Ивасимидзу ыйык жайы мен уккандан да ажайып көрүнүштөргө ээ экен. Бирок ага келгендер эмнеге тоонун чокусуна чыгышат? Мен дагы көргүм келди, бирок менин негизги максатым кудайга сыйынуу экенин эске алып, чокуга чыгуудан баш тарттым.” Ар кандай, атүгүл эң кичинекей иштерде да, жол көрсөтүүчү акылмандын кеңешине муктажбыз.

47

Бир кезде Омуродо абдан сулуу жана тил алчаак бала жашачу. Бир күнү бир топ кечилдер аны тамашалап, көңүл ачууну эп көрүштү. Алар музыкант кечилдерди чакырып, кооз кутуча даярдашып, ичине тамак-аш толтуруп, Нараби-но-ока дөбөсүнүн бир жерине көмүп, үстүн клен жалбырактары менен жаап коюшту.

Андан соң монастырга кайтып келип, алар баланы чакырып, бирге сейилдөөгө чыгышты. Жолдо чарчап-чаалыгып, мурда тандап алган аянтка келишти.

– Аябай чарчадык! – дешти алар. – Бул жерде “күзгү жалбырактарды тутандырууга” жардам бере турган эч ким жокпу? О, кереметтүү ыйык кечилдер! Кудайга сыйыналы!

Алар буюмдар жашырылган даракты көздөй бурулуп, теспелерин тартып, Кудайга жалынып жатышты. Анан жалбырактарды сыйрып алышты – бирок эч нерсе табышкан жок.

“Адашып калдык го”, – деп ойлогон кечилдер бүт дөбөнү аңтарып чыгышты, бирок эч нерсе табышкан жок. Бирөө алардын кутучаларды жашырып жатканын көрүп, кечилдер монастырда жүргөндө уурдап кеткен экен. Кечилдер адегенде сүйлөй албай калышты, анан бири-бирине сөгүнүп, ачууланып артка кайтышты.

Тыянак: Ашыкча ырахат күткөн иш эч качан ийгиликтүү болбойт.

48

Үй куруп жатканда жайкы ысыктын таасирин эске алуу абзел. Кыш мезгилинде кайсы жерде болсоң да жашоого мүмкүн, бирок жайдын аптабында ысыктан жабыркаган үйдө болуу өтө оор. Суунун тереңдиги салкындык бергени менен, ал дайыма эле сергитпейт, ал эми тайыз суу алыстан эле сергиткендей сезим калтырат. Кичинекей жазууларды окуганда, жылмакай эшиги бар бөлмө каалгалуу бөлмөгө караганда жарык болорун эстен чыгарбаңыз. Бийик шыптуу үйлөр кышында муздак болот, ошондой эле жарыктын жетишсиздигинен караңгы көрүнүшү мүмкүн. Бир жолу тааныштарым жолугушууда мындай дешкен: “Максаты жок эле жасалгандай сезилген бөлмөлөр көзгө жагымдуу жана ар кандай кырдаалда ыңгайлуу боло алат.

49

Көптөн бери көрүшпөгөн адам өзү жөнүндө гана тынымсыз сүйлөй берсе, бул, албетте, жагымсыз көрүнүш. Ал эми көптөн бери жолуга элек жакын адамың менен сүйлөшкөндө, мурдагыдай ачылып сүйлөшө албай калганыңды байкасың. Кээде адамдар бир мүнөткө келип, өз бактылуулугун сааттап айтып бере башташат. Ал эми чыныгы, татыктуу адам сүйлөп жатканда, канча адам чогулса да, алардын бирине гана кайрылып жатса да, эч ким тажабай, кызыгуу менен угат. Эч нерсеси жок адам болсо, сүйлөшө турган эч кими жок болгондо, элдин арасына кирип, баарын өз көзү менен көргөндөй кылып ойлоп чыгарып сүйлөй баштайт. Анан, албетте, баары ага күлүп, шылдың кылышат. Мындай адамдарды, кимдир бирөө кызыктуу нерсе жөнүндө айтканда, өзгөчө кызыкпай угушканынан, ал эми кимдир бирөө кызыксыз нерсе жөнүндө айтып жатса да, катуу күлгөнүнөн таанып билсеңиз болот. Эгер кимдир бирөө башкалардын сырткы көрүнүшүн же билимин талкуулап жатып, аны өзү менен салыштырса, бул анын өзүнүн деңгээлинин төмөндүгүн билдирет.

50

Поэзияны талкуулап жатканда, сапатсыз ырларды окуу туура эмес. Поэзиядан бир аз түшүнүгү бар адам жаман ырды жакшы деп баалай албайт. Чынында, адамдын өзү жакшы түшүнбөгөн нерсе жөнүндө сүйлөгөнүн угуу жагымсыз жана ачууну келтириши мүмкүн.

51

Кудайдын осуяттары жүрөгүңдө жалын болуп күйсө, анда кайсы жерде таң атырып, кайсыл жерде күн батырганың маанилүү эмес. Сенин рухуң асманга умтулса, бул дүйнөнүн тардыгы келечекке карай сапарыңа тоскоол боло албайт. Анткени, келечек жашоо, бул – Кудай менен бирге болуу, чексиз сүйүүгө бөлөнүү. Муну түшүнбөгөн адам – түпсүз караңгылыкта адашкан жан.

Айтчы, жүрөгүңдү дүйнө кумарлары ээлеп алдыбы? Күнү-түнү бул дүйнөнүн өткөөлдүгү, өмүр менен өлүмдүн аралыгы кандай жука экени жөнүндө ойлонуп, Жаратканга берилип кызмат кылып, үй-бүлөңө мээрим төгө аласыңбы? Эгерде дүйнөнүн азгырыктарынан арылуунун жолун таппасаң, анда акыйкат жолго түшүү өтө кыйын. Сени курчап турган арзуулар сени алаксытып, туура жолдон адаштырат.

52

Биздин замандаштардын руху байыркылардын бийиктигине жетпейт. Алар тоолордун арасында жашынып, ачкалыкты, суукту сезбей коё алышпайт. Дүйнөкорлукка болгон муктаждыктары аларды байлап турат. Эгер мүмкүнчүлүк болсо, алар бул чынжырдан кутулууга аракет кылышпайт. Анткени алардын жүрөгүндө Кудайга болгон сүйүү эмес, дүнүйөгө болгон кумар күчтүү.

53

“Дүйнөдөн кетүүнүн мааниси жок” деген ой мага акылсыздыктай сезилет. Чынында, жаңы гана жолго түшкөн, дүйнө ырахаттарын четке каккан адамда каалоолор көп болсо да, ач көздүк белгилүү бир чектен ашпашы керек. Анын муктаждыктары жөнөкөй болушу керек: жууркан, зыгыр буласынан токулган кийим, бир табак тамак же бир табак шорпо. Ошондо анын жаны тынч болот, муктаждыктары аз болот. Ал сырткы келбетинен уялса да, жамандыктан оолак болуп, жакшылыкка умтулуусу маанилүү.

Адам болуп жаралгандан кийин, дүйнөдөн кетүүгө аракет кылуунун кажети жок. Ач көздүгүн канааттандырууга умтулуп, жан дүйнөсүн сактап калууга умтулбагандар кайра жаныбар болуп жаралышпайбы?

54

Чыныгы билимге жетүү үчүн бардык тоскоолдуктардан, атүгүл эң жакын адамдарыбыздан да баш тартууга туура келет. “Кийин жасайм”, “Адегенде муну бүтүрөйүн”, “Мени шылдыңдашпайбы?” же “Дагы убакыт бар, күтө турайын” деген сыяктуу ойлор менен убакытты создуктуруу маанилүү иштердин топтолушуна алып келет. Натыйжада, сиз күткөн бактылуу күн эч качан келбей калышы мүмкүн. Көптөгөн адамдар ушундай ойлор менен өмүр сүрүп, чындыкка жетпей калышат.

Өрттөн качкан адам “Бир аз күтө тур!” деп кыйкырабы? Албетте, жок. Жашоо да күтпөйт. Өлүм суудан же оттон да тез келет. Андан кутулуу өтө кыйын. Ошондуктан, ата-эне, балдар, туугандардын жардамы жана кошуналардын мээрими сыяктуу жакындарыбызды таштап кетүү оор болсо да, башка жол жок.

55

Жошин-созу, чыныгы Унаа павильонунда кызмат кылган кечил, сейрек кездешүүчү акылмандыгы менен белгилүү болгон. Анын эң чоң ышкысы таттуу картошка имогашира болчу, аны ал абдан көп жечү. Ал кутба учурунда да ордунан турбай, ыйык китептерди барактап, койнундагы чоң казандагы картошкасын жеп отурчу. Ооруп калганда, Жошин бир-эки жума төшөктө жатып айыкчу. Бул учурда ал сүйүктүү картошкасын өзгөчө кылдаттык менен жеп, бардык ооруларынан айыкканы айтылат.

Жошин эч качан тамагын эч ким менен бөлүшкөн эмес, даамды жалгыз татканды жакшы көрчү. Устатынан өтө жакырчылыкка карабай мураска калган эки жүз боо тыйын жана кепеси болгон. Ал кепесин жүз боо тыйынга сатып, калган акчасына имогашира сатып алып, борбордун тургунуна сактоого берген. Андан соң Жошин тоюнганча картошка жеш үчүн андан дагы он боо тыйын ала баштаган. Ал акчаны башка эч нерсеге коротпосо да, бат эле түгөнүп калган.

Айтымында, ал чыныгы аскет болгон, жакырчылыкта жашап, үч жүз боо тыйынды адаттан тыш жолдор менен колдонгон.

Күндөрдүн биринде Жошин бир кечилди көрүп, ага “Ширури” деген лакап ат койгон. Бул эмнени билдирерин сураганда, ал: “Бул эмне экенин мен өзүм да билбейм, бирок ал бар болсо, ушу кечилдин жүзүн элестетмек”, – деп жооп берген.

Жошин сулуулук, күч, табит, жазуу, эрудиция, чечендик жагынан башкалардан ашып түшкөн. Ал өз сектасында “Мыйзамдын чырагы” болгонуна жана ибадатканада жалпы сый-урматка ээ болгонуна карабастан, абдан өзгөчө инсан эле. Ал дүнүйө иштерин тоготпой, каалаганын кылып, элди ээрчибеген.

Бир жолу Жошин ибадатканадан расмий иштери менен чыгып, кечки тамакка чакырылганда, ал тамактын берилишин күткөн эмес. Тамакты алдына коюшар замат баарын жеп салган. Анан дароо ордунан туруп, кетип калган.

Ал түшкү же кечки тамактын белгиленген убактысын сактачу эмес, түн ортосунда болобу, таң аткандабы, каалаган убакта жегенди жакшы көрчү. Эгерде ал уйкусу келсе, күндүзү болсо да, бөлмөсүнө кирип уктачу, эң маанилүү маселелерде да эч кимди укчу эмес. Уктагысы келбесе түн бир оокумга чейин уктабай, эч нерсе болбогондой эл аралап, беймарал кыдырып жүрчү.

Кыскасы, Жошин өзүн нормадан таптакыр башкача алып жүрдү. Бирок аны эч ким жаман көргөн эмес, көптөрү анын жоруктарын кечирип койчу.

Балким, бул анын жакшы сапаттары жеткилеңдикке жеткени үчүн болгондур?

56

Камодогу, Ивамото жана Хасимото ыйык жайлары белгилүү акындар Нарихира менен Санэкатага арналган. Көпчүлүк бул эки ыйык жайды чаташтырып алышат, ошондуктан бир жолу ал жерге барганымда, жанынан өтүп бара жаткан карыган кызматкерди токтотуп, андан сураштырдым. Ал мага абдан сылык жооп берди:

“Санэкатанын ыйык жайы кол жуучу булакка чагылышып турат дешет. Хасимото ыйык жайы да суунун жанында жайгашкандыктан, аны да Санэкатага арналган деп ойлойм. Ёсимидзу-но-касёнун төмөнкү ыр саптары бар эмеспи:

Айды ырдаган,
Көздөрүн гүлдөрдөн албаган,
Көркөмү көздү арбаган,
Ал бул жерде –
Байыркы ырчы Аривара!

Бул ыр Ивамотонун ыйык жайына арналган. Бирок, айтайын дегеним, сиз бул тууралуу бизден да жакшы билсеңиз керек”. Анын сылыктыгы мени аябай таасирлентти. 

57

Императрица Имадэгаванын жакын кеңешчиси, көптөгөн ырлары жыйнактарга кирген акын Коноэ жаш кезинде жүз саптан турган ырларды жазчу экен. Алардын бирин эки ыйык жайдын алдындагы агымдын үстүнө жазып, кызматкерлерге тапшырган. Коноэ чынында эле мыкты акын катары таанымал. Азыр да анын ырлары эл оозунда айтылып жүрөт. Ал кытай ырларын жана ырларга киришүүлөрдү да укмуштуудай жазган адам болгон.

58

Сёся тоосунун бийик чокусунда жайгашкан акылман, “Мыйзам гүлү” аттуу ыйык китепти терең изилдеп, алты ызы-чуу тамырын тазалоого жетишкен эле. Бир жолу алыс сапарга чыгып, түнөп калууга аргасыз болгондо, ал отто кайнап жаткан төө буурчактардын арыз-муңун угуп калат. Алар: “Эй, биздин кабыктар! Биз силерге жат эмеспиз го! Эмне үчүн бизди мынчалык аёосуз кайнатып жатасыңар?” деп зар какшашат.
Аларга жооп иретинде, оттун жалынында күйүп жаткан төө буурчактын кабыктарынан ышкырык жана чырылдаган үндөр угулат: “Бул биздин каалообуз менен болуп жатыптырбы? Оо, отто күйүү кандай чыдагыс азап! Бизге ачууланбагыла!”

59

Адамдын атын укканда, биз дароо анын сырткы келбетин элестетебиз. Бирок, аны көргөндө, биздин элестетүүбүз чындыктан айырмаланып калышы мүмкүн. Байыркы окуяларды укканда да ушундай болот: биз азыркы замандаштарыбыздын үйлөрүн окуяда сүрөттөлгөндөргө окшош деп элестетебиз, каармандарды азыркы адамдар менен салыштырабыз. Чындыгында, баарыбыз ушундай кылабызбы?

Андан тышкары, кээде уккан сөздөр, көз алдыбызда жаралган сүрөттөр жана сезилген эмоциялар – мунун баары мурда болуп өткөн окуянын элеси катары калат. Качан болгонун так эстей албасак да, “бул сөзсүз болгон” деген ишеним пайда болот. Бул сезим мага гана таандыкпы же башкалар да ушундай сезишет болду бекен?

60

Жагымсыз нерселер:

• Айлана-чөйрөдөгү ашыкча идиш-аяктар.
• Туз салгычтагы майдаланган туздун көптүгү.
• Үйдөгү буддалардын (же башка диний буюмдардын) көптүгү.
• Бакчадагы ашыкча таштар, чөптөр жана дарактар.
• Үйдөгү балдардын санынын көптүгү.
• Жолугушууда ашыкча сүйлөшүү.
• Сыйынуу китептерине жеке жакшы иштерди көп жазуу.

Көзгө тоскоолдук кылбаган нерселер:

• Китеп текчесиндеги китептер.
• Таштанды челегиндеги таштандылар.

61

Мүмкүн, чындык эч кимге кызыксыз болгондуктанбы, айтор, бул дүйнөдөгү көп нерсе чындыкка дал келбейт. Адамдар чындыкты бурмалап, убакыт өтүп, окуялар алыстаган сайын, ар кандай кошумчаларды нерселерди кошуп айтышат. Эгер мунун баарын жазып алсак, анда мындай окуялардын чындыгына күмөн саноо пайда болбой калат.

Кээ бирөөлөр бир ийгиликтин маңызын түшүнбөй туруп, аны ыйык нерседей чектен чыккан суктануу менен айтышат. Ал эми аны билгендер аларга ишенбейт. Биз көргөн нерселер уккандарыбыздан ар дайым айырмаланат.

Эгер адам жанындагылардын дароо эле ашкерелеп салаарын ойлонбостон, өзүнө жаккан нерсени эле айта берсе, анда анын калп айтып жатканы дароо билинет. Кээде адам өзү да мунун чындыкка жатпай турганын билет, бирок өзүнө ишенип, мурдун өйдө көтөрүп, баарын башкалардан уккандай кылып айта берет. Мындай учурда аны калпчы деп айтуу кыйын. Эң коркунучтуусу – жалганды чындыктай кылып, токтолуп, өзү да так билбегендей түр көрсөтүп, акырындык менен кошуп айтуу.

Мактаныш үчүн калп айткандарга эл көп деле каршы чыкпайт. Эгер калп баарына кызыктуу угулса, бирөөнүн “Жок, андай болгон эмес!” деп айтканы эч кимге кызыксыз. Тескерисинче, ал унчукпай укса, анда ал окуяга күбө катары кошулуп, окуя ого бетер ишенимдүү болуп калат.

Жалпысынан алганда, бул дүйнө жалганга толгон. Ошондуктан, жөнөкөй, чындыкка жакын нерселерге гана ишенүү керек, антпесе ката кетиресиң.

62

Адамдар кумурскадай тынымсыз кыймылдашат: чыгышка, батышка, түндүккө, түштүккө агылышат. Алардын арасында жаштар да, карылар да, жаңы жашоого умтулгандар да, өмүрүнүн аягына жакындагандар да бар. Бир жерден учуп кетип, башка жерге келишет. Кечинде уйкуга кетип, таң атканда кайра ойгонушат.

Бирок бул түбөлүккө созулган кыймылдын маңызы эмнеде? Алар жашоого болгон кумарлануу жана байлыкка болгон чексиз каалоолоруна эч качан тоюшпайт. Дене ырахатына батып, эмнени күтүп жатышат? Анткени алдыда сөзсүз келе турган карылык жана өлүм бар. Алар өлүмдүн жакындап келе жатканын, бир көз ирмемге да токтобостугун сезишпейт. Ушул күтүүдө кандай кубаныч жатат?

Адашкандар бул чындыктан коркушпайт, даңкка жана байлыкка жетүүгө умтулуу менен жашоонун акыры жакындап калганын байкашпайт. Ал эми акылдуулар өлүмдүн келе жатканын көрүп, көңүлү чөгөт. Мунун баары алардын өмүрү түбөлүктүү деп ойлогондугунан, жашоонун өзгөрүү мыйзамын түшүнбөгөндүгүнөн улам келип чыгат.

63

Адам жалгыздыкта кандай сезимдерди башынан өткөрөт? Эч нерсеге кызыкпай, өз алдынча жашоо – бул чыныгы бейишпи же азаптуу тозокпу?

Дүйнө менен аралашып, адамдар менен карым-катнашта болгондо, жан дүйнө түйшүктүн чаңына оролуп, оңой эле адашууга учурайт. Көпчүлүктүн арасында жүргөндө, сөзүң да башкаларга жагымдуу угулушу үчүн өзгөрүп турат. Ичиңдеги чыныгы сезимдериңди жашырып, бирөөнүн көңүлүн табууга аракет кыласың, экинчиси менен талашып-тартышып, ачууланасың же кубанасың. 

Бирок, бул сезимдердин баары убактылуу гана. Жүрөгүңдө тынымсыз эсеп-кысап жүрүп, пайда менен зыянды салыштырып отурасың. Адашуулар акыры сени мас кылат. Мас болгондо, кыялга батасың. Көпчүлүк адамдар ушундай жашоого көнүп калышат: алар жарышып, түйшөлүп, алаксып жүрүшүп, жашоонун чыныгы максатын унутуп калышат.

Эгерде сен дагы деле өзүңдүн чыныгы жолуңду таба элек болсоң, анда дүйнө менен байланыштырган түйүндөрдү үзүп, денеңди тыйып, керексиз нерселерден алыс бол. Жан дүйнөңдү тынчтандырсаң, балким, бир саамга болсо да чыныгы бакытка жете аласың.

Бекеринен “Улуу ой жүгүртүүдө” мындай деп айтылбаса керек: “Иштер, тааныштар, кызыкчылыктар – окуу менен байланыштырган бардык түйүндөрдү үзүп сал”.

64

Атактуу жана бай үй-бүлөлөрдүн да өз кайгысы жана кубанычы болот. Аларга көптөгөн адамдар көңүл айтууга же куттуктоого келишет. Бирок ушул адамдардын арасында кечил да дарбазанын алдында туруп, чакыруу күтүп турса, бул орунсуз көрүнүш. Себеби кечилдердин жашоосу карапайым адамдардын турмушунан айырмаланып, алардан алыс болгону туура.

65

Бул дүйнөдө адамдардын сүйлөшө турган, сурап-билгиси келген көп нерселери бар. Бирок бул маселелерге тиешеси жок адам кантип баардык майда-чүйдөсүнө чейин кабардар болуп, башкаларга айтып берет? Башкалар аларга суроо берип, жоопторун кунт коюп угушат.

Айрыкча айылга жакын жашаган кечилдердин карапайым адамдардын турмушуна өздөрүнүкүндөй эле аралашып, акыл айтканы таң калыштуу. Алар мунун баарын кайдан билишет?

66

Мен ар кандай ушак-айыңдарды же таң калыштуу жаңылыктарды таратып жүргөндөрдү жактырбайм. Менин оюмча, баарына белгилүү болгон нерсени да билбеген адам, тескерисинче, жагымдуу жана таза болот.

Эгерде арага жаңы адам келип кошулганда, бири-бирин жарым сөз менен түшүнгөн эски тааныштар ишараттарды, белгилүү ысымдарды колдонуп, жаңы келген адамды түшүнбөй тургандай абалга калтырып, көздөрү менен сүйлөшүп күлүшсө, бул, албетте, сабатсыздыктын жана төмөндүктүн белгиси. Мындай көрүнүш жаңы келген адамды ыңгайсыз абалга калтырат.

67

Кандай гана иш болбосун, өзүң билбеген нерсени билмексенге салуу туура. Ак сөөк адам өз ишин мыкты билсе да, аны дайыма эле көрсөтө бербейт. Кээ бирөөлөр бардык илимдерди өздөштүргөндөй түр көрсөтүп, башкаларды, айрыкча жөнөкөй адамдарды үйрөтүүгө умтулушат.

Албетте, мындай адамдардын арасында уялчаактары да кездешет. Бирок көбүнчө өзүнүн артыкчылыгына ишенгендер алдыга чыгып, өзүн көрсөтүүгө аракет кылышат.

Өзүң жакшы түшүнгөн маселелерде аз сүйлөп, сурашпаса, ооз ачпай жүргөнүң эң туура.

Адамдар көбүнчө өздөрүнө тиешеси жок, алыс болгон нерселерге кызыгышат. Мисалы, кечил согуш өнөрүнө умтулат. Ал эми жапайы адам жаа тартууну билбегендей түр көрсөтүп, бирок өзүн буддисттик мыйзамдарды билгендей, рэнга ырларынын чынжырын түзүп, музыкага кызыккандай кылып көрсөтөт.

Бирок адамдар мындай жоруктары үчүн аларды өз ишине кайдыгер караганынан да көбүрөөк жек көрүшөт. Кечилдер гана эмес, ак сарайдагылар, императорго жакын адамдар, атүгүл эң жогорку даражалуу адамдар арасында да согуш өнөрүн жактыргандар көп.

68

Жүз салгылашууда жүз жолу жеңишке жетүү – бул чоң жетишкендик, бирок эр жүрөк жоокердин чыныгы даңкына жетүү үчүн бул жетишсиз. Анткени душманды жеңгенде баары эле баатырдай көрүнүшү мүмкүн. Чыныгы даңкка ээ болуу үчүн, согуш талаасында кылычың сынса, жебең түгөнүп, багынбай, акыркы демиңе чейин күрөшүп, өлүмгө бет алган учурда гана жетише аласың. Тирүү кезиңде аскердик кайраттуулук менен мактанууга али эрте.

Согуш – бул адамзатка жат, жапайы жаныбарларга гана мүнөздүү иш. Аскердик жолдо төрөлбөгөндөр бул ишке жөн гана текке кетирилген кызыгуу менен киришет.

69

Жылма эшиктерге же жылдырма тосмолорго чеберчилик менен тартылган сүрөттөр же иероглифтер көзгө жагымсыз болсо, бул үй ээсинин табитинин төмөндүгүнөн кабар берет. Жалпысынан, ээсинин рухий дүйнөсүнүн жакырдыгы анын буюмдарынан даана байкалат.

Бул жерден “баардык нерсени сактап калуу керек” деген жыйынтык чыгарбаңыз. Менин айткым келгени, адамдардын сапатсыз, кооз эмес нерселерди жасоого же ага кереги жок майда-чүйдө нерселерди жабыштырып, аларды “кызыктуу” кылууга умтулуусу туура эмес. Эски нерсенин баалуулугу анын көрүнүктүү эместигинде, арзандыгында жана сапаттуу жасалгандыгында.

70

Бирөө ичке жибектен тигилген мукабалар тез эле бузулуп, ыңгайсыз деп айтканда, Тонъа мындай деп жооп берген:

– Тескерисинче, ичке жибек четтери бир аз эскирип, кооздогон берметтери түшүп калганда гана өзгөчө кооздукка ээ болот.

Ошондон баштап мен аны абдан татаал жана кылдат табит ээси деп эсептей баштадым.

Көп томдуу китептерге бирдей мукабаларды тандоо керек деген пикирге каршы, Кою-содзу мындай деди:

– Бардык нерселерди бирдей кылуу – бул сабатсыздыктын белгиси. Алар ар түрдүү болсо, алда канча жагымдуу көрүнөт.

Бул ой мени абдан таасирлентти. Жалпылап айтканда, эмнени алсаң да, анын бардык бөлүктөрүн бирдей кылып жасоонун кажети жок. Бир нерсенин толук эмес, жетишпеген жеринин болушу кызыктуу, ал жашоонун узактыгын, чексиздигин сездирет. Бир киши мындай деп айткан экен:

– Ал тургай эң чоң императордук сарайды курууда да, бир жерин атайылап бүтпөй калтырышкан.

Байыркы акылмандар жазган буддисттик жана башка көптөгөн чыгармаларда да жетишпеген, толук эмес бөлүмдөр көп кездешет.

71

Тикурин-ин-но-нюдо, Сол министри болуп турган кезинде, эч кандай тоскоолдуксуз биринчи министрликке көтөрүлө алмак. Бирок ал:

– Ал жерде эмне бар? Мен Сол министри кызматында калам, – деп монастырга кетип калган.

Бул окуядан таасирленген Сол министри Тоин да премьер-министр болуу кыялынан баш тартты. Анткени, “көккө көтөрүлгөн ажыдаар өкүнөт” деп коюшат эмеспи.

Ай толуп, кайра кичирейе баштайт; иш гүлдөп, анан кайра төмөндөйт. Бардык нерсе чегине жеткенде кыйроого жакындайт – мыйзам ушундай.

72

Хоккэн-сандзо Индияга барганда өз мекенинде жасалган желпүүчтү көрүп, катуу кусалыкка батып, сагынычтан ооруп калат. Кытай тамактарын жегиси келип, көңүлү чөгөт.

Бул окуяны уккан бирөө таң калып:

– Ушундай улуу инсан да бөтөн жерде алсыздыгын көрсөтөбү! – дейт.

Ага Кою-содзу каршы чыгып:

– Оо, ал Канондун үч бөлүгүн терең түшүнгөн сезимтал адам болгон да! – дейт.

Бул сөздөр мага мыйзам үйрөтүүчүнүн оозунан чыккандай эмес, жүрөктү козгоп жибергендей болду.

73

Адамда момундук болбосо, ал сөзсүз алдамчыга айланат. Бирок, табиятынан түз, чынчыл адамдар эмне үчүн аз? Момундуксуз адам башкалардын акылмандыгын көрө албайт, баалай албайт. Көбүнчө, эң эле акылсыз адам акылдуу адамга карата жек көрүү сезимин туудурат. Акылсыз адам акылдууга мындай деп айтат: “Сен чоң сыйлык ала албагандыктан, майда-чүйдө нерселерге жабышып, шылтоо менен атак-даңк издеп жатасың!”

Мындай кемсинтүүгө себеп – акылсыз адамдын өзү акылдуу адамга эч кандай окшошпогондугу. Анын табиятындагы бул өтө чоң кемчилик эч качан өзгөрбөйт. Ошондуктан ал эң кичинекей пайда үчүн да болсо, кандай жол менен болбосун, максатына жетүүгө аракет кылат.

Акылсызды тууроо таптакыр туура эмес. Эгер адам жинди сыяктуу болуп жолдон тайса, ал өзү да жинди болот. Жамандык кылган адамдай башканы өлтүрсө, ал да жаман адам болуп эсептелет. Атты туураган жылкыга окшойт; Шунду туураган адам – ошол Шундун жолдоочусу болот. Ошо сыяктуу эле, алдамчылык жолу менен даанышманга окшошкусу келген адамды да, чындыгында, даанышман деп аташ керек.

74

Бир кишиде Оно-но Тофунун колу менен жазылган деп эсептелген “Жапон жана Кытай ырлар жыйнагы” бар эле. Аны көргөн бирөө ээсине мындай деди:

– Сиздин үй-бүлөлүк мурасыңызга шек келтиргим келбейт, бирок бир кызык нерсе: Оно-но Тофу, өзүнөн кийин жашаган Сидзё-дайнагон түзгөн жыйнакты көчүрүп жазышы мүмкүн эмес.

– Ооба, бул чындап эле сейрек кездешүүчү нерсе экен! – деп жооп берди ал жана кол жазманы мурдагыдан да кылдат сактай баштады.

75

“Караңгы” жана “жарык” башталыштар тууралуу окууларда “Кызыл тил күндөрү” жөнүндө эч кандай терс пикир айтылган эмес. Байыркылар аларды жамандыкка жоорушчу эмес. Азыркы жек көрүүбүз бирөөнүн сөзүнөн улам пайда болгондур?

Бул күндөрү башталган иш ийгиликсиз аяктайт деген кеп бар; эч нерсени так айтууга да, жасоого да мүмкүн эмес дешет; тапканды жоготосуң, ойлогонду ишке ашыра албайсың дешет. Бул акылга сыйбаган ой.

Ийгиликтүү башталып, бирок ийгиликсиз аяктаган иштерди санап көрсөк, анда да ушундай эле жыйынтык чыгарылат. Себеби өзгөрмөлүүлүктүн чеги жок: бир нерсе бар сыяктуу көрүнүп, бирок жок болуп кетет, башталышы бар нерсенин аягы болбойт.

Максаттарга жетүү мүмкүн эмес, умтулуулар чексиз. Адамдын жүрөгү туруксуз. Баары убактылуу. Анда эмне үчүн бир көз ирмемге токтоп калуу керек?

Мунун себептери белгисиз. Албетте, жакшы күндө жамандык кылуу туура эмес, ал эми жаман күндө жакшылык кылуу жакшы десек болот. Бирок жакшылык менен жамандык күндү тандоодон эмес, адамдын өзүнөн көз каранды.

76

Жаа атуунун сырларын үйрөнүп жаткан бир жаш жигит колуна эки жебе кармап, бутанын алдына келип турду. Анын устаты ага мындай акыл-насаат айтты:

– Жаш жигит, колуңа эки жебени бирдей кармаба! Экинчи жебең бар экенин билгенде, биринчи жебени аткарууга болгон күч-аракетиңди жумшабай, кайдыгер мамиле кыласың. Ар бир атууну акыркы мүмкүнчүлүк деп эсептеп, жалгыз гана ошол бир жебе менен бутаны так атышың керек!

Бирок, ойлонуп көрсөң, устаттын көз алдында эки жебең болсо, бирөөсүнө кайдыгер мамиле кылууга мүмкүнчүлүк барбы? Албетте, жок! Сен өзүң бул сезимди байкабасаң да, сенин устатың сенин ичиңдеги кайдыгерликти сезип турат.

Бул окуянын мааниси турмуштун ар кандай тармактарына тиешелүү. Мисалы, бир нерсени үйрөнүп жаткан адам “эртең менен эрте баштайм” деп ойлоп, кечиктирип жатканын байкабай калат. Же болбосо, “кечинде бүтүрөм” деп, ал эми кеч киргенде “эртең кылам” деп ойлонуп, ошол эле учурда жакшылап машыгууга үмүттөнөт. Бирок, ошол учурда өзүбүздөгү байкалбаган кайдыгерликти моюнга алабызбы? Ойлогон ишибизди ошол замат аткаруу эмне үчүн мынчалык кыйынчылыкка турат?

77

Бир киши мындай окуяны баяндады:

Бир жолу бир адам өгүз сатып алуу үчүн базарга жөнөдү. Ал сатуучуга: “Эртең акчасын төлөп, өгүздү алып кетем”, – деп убада кылды. Бирок, тилекке каршы, түн ичинде өгүз ээсинин үйүндө өлүп калды. Бул окуя сатып алуучу үчүн пайдалуу болуп, ал эми сатуучу үчүн зыяндуу болду.

Муну уккан кошунасы мындай деди: “Өгүздүн ээси зыян тартты, бирок чоң пайда да тапты. Тирүү жан, анын ичинде өгүз да, адам да, эртеңки күнүн билбейт. Өгүз билбестиктен өлдү, ал эми ээси билбестиктен тирүү калды. Бир күндүк өмүр он миң алтындан кымбат, ал эми өгүз каздын жүнүнөн арзан. Ошондуктан, он миң алтын таап, бир тыйын жоготкон адамды зыянга учурады деп айтуу туура эмес!”

Уккандар баары күлүп калышты: “Бул эреже бир эле өгүз ээсине тиешелүү эмес го!”

Кошунасы сөзүн улантты: “Демек, ар бир адам өлүмдү жек көрүп, өмүрдү сүйүшү керек. Акылсыз адам күнүмдүк жашоонун кубанычынан ырахат албай, башка нерселерди самайт. Өмүр казынасын унутуп, чексиз каалоолордун артынан чуркайт. Ошондуктан, жашап турганда жашоодон ырахат албаган жана өлүмдөн корккон адам үчүн бул ой туура эмес. Адамдар өлүмдөн коркпогондуктан эмес, өлүмдүн жакындап келе жатканын унутуп койгондуктан жашоодон ырахат алышат. Эгерде адам өмүр менен өлүмдүн чегин байкабай өтсө, анда ал чыныгы принципке жеткен болот”.

Бул сөзгө да ого бетер күлүп калышты.

78

Сарайга келгенде, биринчи министр Токиваиди эң маанилүү билдирүү алып келген сакчы күтүп турган. Улук даражалуу адамды көргөндө, сакчы атынан түшүп салам берди. Биринчи министр сакчыны иштен четтетүүнү буйруду да, мындай деп билдирди: “Император сарайынын түндүк дубалынын сакчысы эң маанилүү билдирүү колунда турганына карабай, атынан түштү. Мындай адам мамлекетке кантип ак ниет менен кызмат кыла алат?!”

Эң маанилүү билдирүүнү жогорку даражалуу адамдарга атка минип туруп көрсөтүү керек. Атынан түшүүгө тыюу салынат.

79

Менамоми деген чөп бар. Эгерде жылан чаккан адам бул чөптү жараатына сүртүп, таңып койсо, дароо айыгат. Андыктан, аны тааный билүү маанилүү.

80

Бир нерсеге жабышып, ага зыян келтирген нерселерди санап бүтүрүү мүмкүн эмес. Мисалы: денеге – бит, үйгө – келемиш, өлкөгө – каракчы, бактысыз адамга – байлык, жакшы адамга – боорукердик, дин кызматкерине – мыйзам окутуу.

81

“Жумшак жыттуу сүйлөшүүлөр” деген сөздөрдү окуганда, ичимде даанышман ойлор жанданды. Бул сөздөр акылман адамдардын накыл кептерин камтыйт экен.

Эгер кандайдыр бир ишти кылуу керекпи же жокпу деген күмөн пайда болсо, адатта, аны аткарбай эле койгон оң.

Келечек жөнүндө ойлонгон адам эч нерсеге ээ болбошу керек. Тамак ичүүчү жөнөкөй идиш да болбошу керек. Намаз китеби же Будданын статуэткасы сыяктуу баалуу буюмдарды кармап жүрүү туура эмес.

Эң жогорку деңгээл – эч нерсеге ээ болбой, толук жалгыздыкка умтулуу.

Акылман адам жөнөкөй адамдай, акылдуу адам акылсызга окшоп, бай адам кедейдей, таланттуу адам таланты жоктой болуп көрүнүшү керек.

Будданын окууларын түшүнүү үчүн атайын аракеттин кереги жок. Денени эс алдырып, жан дүйнөнү дүйнөлүк түйшүктөн арылтуу жетиштүү.

Ушул ойлордон тышкары дагы бир маанилүү нерсе бар эле, бирок эсиме келбей койду.

82

Биринчи министр Хорикава сулуулугу жана байлыгы менен гана эмес, саркеч буюмдарга болгон өзгөчө сүйүүсү менен да белгилүү болгон. Ал өзүнүн уулу Мототосиге издөө бөлүмүнүн башчылыгын тапшырат. Уулу кызматка киришкенде, атасы анын кызматтык бөлмөсүндөгү кытай сандыгынын көрксүздүгүн байкап, аны кооздоп өзгөртүүнү буйруйт.

Бирок, эски каада-салттарды жакшы билген чиновниктер мындай деп жооп беришет:

“Бул сандык эзелтен бери колдонулуп келет, анын кайдан алынып келингени белгисиз. Жүз жылдан ашуун убакыттан бери сарайда муундан-муунга өтүп, эскирген буюмдарды жаңылоо үчүн үлгү катары кызмат кылып келген. Ошондуктан, аны өзгөртпөй эле койгон туура болот.”

Ошентип, министрдин буйругу аткарылбай калат.

83

Үйдүн түндүк дубалында эрибей калган кар музга айланып, арабанын устундарында шурудай болуп жалтырап турду. Таң кербезденип, ай канчалык нурун чачса да, бул бурчтун сырын ача албагандай сезилди.

Алыстагы храмдын галереясында бир асылзат айым менен баарлашып отурду. Алардын сүйлөшүүсү түгөнбөс сыяктуу. Аялдын саал ийилген моюну, ажайып келбети көз жоосун алат. Көйнөгүнөн чыккан жыпар жыт күтүүсүздөн жүрөгүңдүн тынчын алат. Ара-арасында угулган шыбырлар дагы өзүнө тартып, айлананын сүйкүмдүүлүгүн ашырат.

84

Кээде аялдарды эркектерди шылдыңдап күлбөй тургандай тарбиялоо керектиги айтылат. Бир жолу мага мурунку Таза Жер храмынын регенти жаш кезинде кечил-императрица Анкийден тарбия алгандыгын айтып берген. Ямасина аттуу министр жөнөкөй кызматчы карап койсо эле уялып кетчү экен.

Эгер аялдар болбосо, эркектер кийимдерин да, баш кийимдерин да оңдуу кие алышмак эмес. Аялдар эркектердин сезимдерин козгогон сүйкүмдүү жандыктардай сезилиши мүмкүн. Бирок, чындыгында, бардык аялдар табиятынан кемчилиги арбын. Алар өтө өзүмчүл, ач көз, туура жолду билбейт, оңой эле жаңылышат. Ал эми сүйлөшө келгенде жөнөкөй суроого да жооп бере алышпайт.

“Балким, алар сак болгондуктанбы?” деп ойлошуңуз мүмкүн. Бирок андай эмес, алар күтүлбөгөн нерселерди сурабасаң да айтып беришет. Эгер кимдир бирөө аялдардын акылдуулугу алардын сырдуулугунда, көздү боёдогу чеберчилигинде деп ойлосо, анда алардын айла-амалдары биринчи көз карашта эле билинерин билбейт. Аял – ишенимсиз жана акылсыз жандык. Аялдын жакшы мамилесине жетүүгө аракет кылган жана анын кежирлигине, кубулма мүнөзүнө баш ийген адам боор оорууга татыктуу.

Анда эмне үчүн аялдын алдында момун болуу керек? Акылдуу аял жагымсыз жана суук болот. Аял сүйүүдөн сокур болуп, анын каалоосун аткарганда гана сүйкүмдүү жана кызыктуу көрүнүшү мүмкүн.

85

Көз ирмемдин баалуулугун эч ким толук түшүнбөйт. Бул терең билимдин жетишсиздигиненби, же жөн гана аң-сезимдин жоктугунанбы? Балким, бул кайдыгерлик менен коштолгон аңкоолуктан уламдыр. Бирок, бир тыйын анча деле баалуу болбосо да, аны үнөмдөсөң, келечекте чоң жардам берет. Ошондуктан, сараң адам ар бир тыйынды аярлап, сактап калууга аракет кылат.

Биз көз ирмемдин канчалык баалуу экенин ойлобойбуз. Бирок, убакыт токтобойт, ар бир көз ирмем өтүп, күтүүсүз учурда өмүрүң аяктайт. Ошондуктан, акылдуу адам алдыдагы күндөр менен айлар жөнүндө тынчсызданып, кайгырбашы керек. Өкүнүчтүү эмес, пайдалуу нерселер гана эске алынууга тийиш. 

Эгер кимдир бирөө эртең менен сенин өмүрүң менен коштошооруңду айтса, бүгүнкү күн бүтө электе эмнелерди жасоого үлгүрмөк элең? Эмне үчүн бүгүнкү күн – баарыбыз жашап жаткан бул күн – акыркы күндөн айырмаланышы керек?

Күн сайын биз көп убактыбызды тамак-ашка, күнүмдүк муктаждыктарга, уйкуга, сүйлөшүүлөргө жана жөн гана басып жүрүүгө жумшайбыз. Бул зарылчылык. Ал эми бош убактыбызда пайдасыз нерселерди жасап, керексиз сөздөрдү сүйлөп, маанисиз ойлорго жетеленип, убакытты текке кетиребиз. Бул – эң чоң акылсыздык. Анткени, ушинтип күндөр өтүп, айлар алмашып, бүтүндөй өмүр көз ачып жумганча өтүп кетет. Се Лин-юнь “Лотос Сутрасынын” түрмөктөрүн которгон болсо да, Хуэй Юань аны Ак Лотос жамаатына кабыл алган эмес. Себеби, ал жүрөгүндө шамал менен булуттар сыяктуу алаксыткан ойлорду бекем сактаган.

Адам көз ирмемдерди баалабай унутканда, ал көз ирмемдер канчалык кыска болсо да, ал тирүү өлүккө айланат. Эгерде “эмне үчүн көз ирмемдерди аяш керек?” деп сурашса, анда мындай деп жооп берүүгө болот: “Эгер ичиңде тынчсыздануу болбосо, сырткы дүйнө сени алаксытпаса, дүйнө иштеринен арылууну чечкен адам андан арылат, ал эми окууну өздөштүрүүнү чечкен адам максатына жетет.”

86

Бир айылда жашаган киши, даракка чыгуу боюнча чеберчилиги менен таанымал болгон адамдан бийик дарактын чокусун кесип берүүнү суранды. Даракка чыгуу чебери дароо эле бийик даракка чыкты. Бир учурда ал кулап кете тургандай сезилди, бирок жерде турган киши эч нерсе дебей, унчукпай турду. Чебер ылдый түшүп, үйдүн карнизине жакындаганда, жердеги киши:

– Этият бол! Тайгаланып кетпе! – деп эскертти.

Муну уккан мен ага:

– Мынча бийиктиктен секирип деле түшсө болот эле го. Эмне үчүн жана айтпай, эми айтып жатасыз? – деп сурадым.

Ал мындай деп жооп берди:

– Азыркы учурда айтыш керек. Анткени, башы айланып, бутактар ишенимсиз болуп турган чакта, ал өзү эле этият болмок. Ошондуктан мен эч нерсе деген жокмун. Азыр болсо, ката кетирүү анчалык деле коркунучтуу эмес, демек, ал сөзсүз түрдө ката кетирмек.

Бул жөнөкөй эле айылдык кишинин сөзү болчу, бирок анын акыл-насааты даанышмандын сөзүнө тете эле.

Бул окуя оюнга да тиешелүү: эң татаал абалдан топту алгандан кийин, жеңил сезилген жерден сөзсүз ката кетиресиң.

87

Бир жолу мен “сугороку” (шахмат сыяктуу оюн) боюнча чеберчилиги менен белгилүү болгон адамдан ийгилигинин сырын сурасам, ал мындай деп жооп берди:
– Утуш үчүн эмес, утулбоо үчүн ойнош керек. Кайсы кадамдар эң алсыз болушу мүмкүн экенин алдын ала ойлонуп, алардан кач. Утулууну кеминде бир кадамга кечиктирүүгө мүмкүн болгон вариантты танда.

Ушул эле принциптерди жетекчиликке алып, окууну өздөштүр. Денени тынчтандыруунун жана мамлекетти коргоонун ыкмалары да ушундай эле принциптерге негизделет.

88

Бир акылмандын таң каларлык сөзү кулагымда дагы эле жаңырып турат: “Менин оюмча, иго жана сугороку оюндарын күнү-түнү ойногон адам, төрт оор жана беш улуу күнөөдөн да чоң жамандыкка жол ачат”.

89

Эртең алыскы өлкөлөргө аттана турган адамга, шашпай, тынч аткарыла турган иш тапшырууга болобу?

Адам күтүлбөгөн жерден маанилүү иштин алдында калса, ал чексиз кайгыга чөмүлүп, башка эч нерсе жөнүндө уккусу келбей калат. Башкалардын кайгысы да, кубанычы да ага кызыксыз болот.

Баары “Кызыкпайт” дешет, бирок “Эмне үчүн?” деп сураган жан жок. Балким, ошондуктан карылыктын чегине жеткендер, оорунун азабын тарткандар жана түбөлүк сапарга аттана тургандар бул дүйнөнүн ызы-чуусунан алыстагысы келет.

Дүйнөдөн качууну каалабаган бир да жан жок. Эгер сен дүйнөлүк дүрбөлөңгө туткун болуп, андан кутулуу мүмкүн эмес деп эсептесең, каалоолоруң артып, денең алсырап, жаның эс албайт. Ансыз деле маанилүү эмес майда адаттар бүт өмүрүңдү ээлеп, убактыңды уурдайт.

Күн батып баратат, бирок сапар узак. Өмүр болсо чалынып-жыгылып алдыга умтулууда. Эми бардык байланыштарды үзө турган учур келди. Ишенимдүүлүктү сактоо, сылыктык жөнүндө ойлонуунун зарылчылыгы барбы?

Муну түшүнбөгөндөр сени жинди, акыл-эсинен айныган жана сезимсиз деп эсептешет. Бирок жаманаттыдан азап тартпа, мактоого да кубанба!

90

Кээде кырктан ашкан адам жашыруун бузукулук кылса, ага эч ким тоскоол боло албайт. Бирок, эркек менен аялдын ортосундагы мамилелерди талкуулап, андан көңүл ачуу – бул адепсиздик. Бул жийиркеничтүү көрүнүш.

Ошондой эле, карыянын жаштардын арасына кирип, аларды кубантуу үчүн бош сөздөрдү сүйлөгөнү, же баары сыйлаган мырзанын алар менен эч кандай байланышы жоктой түр көрсөткөнү, же болбосо кедей үй-бүлөдө ичимдик ичип, конокторду сыйлап, өзүн көрсөтүүгө аракет кылганы – мунун баары өтө жагымсыз.

91

Илгери адамдар храмдарга, ыйык жайларга жана жалпы эле нерселерге ат коюуга көп маани беришчү эмес. Аталыштар окуяларга жараша, табигый түрдө пайда болгон. Азыркы учурда болсо, аталыштар ушунчалык татаалдашып кеткендиктен, адамдар чыгармачылык жөндөмүн көрсөтүү үчүн аларды ойлоп табууга азап чегип жаткандай сезилет. Ошондой эле, ысымдарга адаттан тыш иероглифтерди тандоого аракет кылуу да маанисиз. Анткени, сейрек кездешүүчү нерселерге, башкалардан айырмаланууга умтулуу – бул көбүнчө чектелген адамдардын белгиси деп айтылат.

92

Дос тандоодо этият болуу керек. Төмөнкү сапаттарга ээ адамдар менен дос болуудан алыс болуңуз: Айтканына турбаган, текебер адам: Өзүн жогору сезип, башкаларды баалабаган адамдардан оолак болуңуз. Өтө жаш, тажрыйбасыз адам: Жашоо тажрыйбасы аз болгондуктан, туура чечим чыгарууда кыйналышы мүмкүн. Эч качан оорубаган, ден соолугу чың адам: Мындай адамдар башкалардын алсыздыгын түшүнбөй, аёосуз мамиле кылышы ыктымал. Ичкиликке берилген адам: Ичимдик адамды жаман жолго салып, достукка зыян келтириши мүмкүн. Урушчаак, катаал мүнөздүү адам: Мындай адамдар менен мамиле түзүү оор жана жагымсыз болот. Жалганчы: Ишеним достуктун негизи, ал эми жалганчы адам ишенимди жоготот. Ач көз адам: Өз кызыкчылыгын гана ойлогон адам достукту баалабайт.

Ал эми төмөнкү сапаттарга ээ адамдар менен дос болсоңуз, бул сизге пайдалуу болот: Жардам берип колун сунган, белек берген адам: Чыныгы достук камкордук жана колдоо менен коштолот. Дарыгер: Ден-соолугуңузга кам көрүүгө жардам берет. Акылман адам: Сизге туура кеңеш берип, жашоодо алдыга умтулууга түрткү берет.

Эскертүү: Бул кеңештер жалпы мүнөздө берилген. Ар бир адам ар башка, андыктан адамдарды жеке сапаттарына жараша баалоо маанилүү.

93

Кытайдан келген дарыларды эске албаганда, биз кытай буюмдарысыз деле жашай алмакпыз. Өлкөбүздө кытай товарларына окшош буюмдарды жасоого кудуретибиз жетет. Ошондуктан, Кытайдан бизге чейинки узак жол аркылуу майда-барат нерселерди ташып келүү акылга сыйбаган иш. Анткени бекеринен айтылбайт: “Алыстан келген нерселерди ашыкча баалаба” жана “Кыйынчылык менен тапканыңды кымбат дебе”.

94

Чарбада жылкылар менен өгүздөрдү багуу – бул зарылчылык. Аларды байлап, кээде кыйнаганга туура келгени жүрөктү оорутат, бирок башка арга жок учурлар болот. Ал эми иттерге келсек, алар үй кайтаруу жана мүлктү коргоо ишинде адамдан алда канча мыкты. Ошондуктан, аларды сөзсүз багуу керек. Бирок, азыркы учурда ар бир үйдө ит бар, андыктан аларды атайын багуунун деле кереги жок. Калган бардык жаныбарлар менен канаттуулардын чарбада болушунун эч кандай мааниси жок. 

95

Ылдам чуркоочу жаныбарлар тосмолорго камалып, чынжырга байланат. Жеңил канаттуулардын канаты кесилип, аларды капастарга камашат. Алар асманды, эркин тоолорду жана кенен өрөөндөрдү сагынып, тынчтык таппай кыйналышат.

Бул ой мени чыдагыс абалга салат, жүрөгү бар адам үчүн бул азаптуу. Жаныбарларды кордоп, андан ырахат алгандар Цзе жана Чжоуга окшош. Ал эми  Ван Цзыю канаттууларды абдан жакшы көрчү, алар менен бамбук токойлорунда ойногон, алар анын жан шериктери болуп калышкан. Ал эч качан аларды кармап, азапка салган эмес. Андан тышкары, бир чыгармада мындай деп айтылат: “Үйдө сейрек кездешүүчү канаттууларды жана кызыктуу жаныбарларды кармоого болбойт”.

96

Адам баласынын алгачкы кадамы – акылмандардын ой-пикирин түшүнүү үчүн жазууну үйрөнүү. Каллиграфия өзүнчө илим болбосо да, бардык билимдердин башаты болуп саналат.

Андан соң, адам өзүн жана айланасындагыларды сактоо үчүн дарыгерлик өнөрүнө ээ болууга тийиш. Дарылоону билбеген адам өзүн да, жакындарын да коргой албайт, ата-энесинин жана башка сыйлуу адамдардын алдындагы милдетин толук аткара албайт.

Кийинки кезекте жаа атуу, ат минүү сыяктуу алты негизги чеберчиликти үйрөнүү зарыл. Бул өнөрлөрдүн баары адам үчүн өтө маанилүү.

Эч качан китептен алган билимди, аскердик ишти жана медицинаны көз жаздымда калтырбаңыз. Бул багыттарды өздөштүргөн адам коомго ар дайым керектүү инсан болот.

Андан тышкары, тамак-аш – адамдын жашоосунун негизги булагы. Тамак жасоо өнөрүн мыкты өздөштүргөн адам коомго зор пайда алып келет. Ошондой эле, ар кандай кол өнөрчүлүк жана чеберчилик ар бир иште баалуу.

Калган өнөрлөргө келсек, жетекчилик кызматтагы адам көптөгөн таланттарга ээ болушу мүмкүн. Поэзияга жакын, музыканы түшүнгөн жакшы. Бирок, бул өнөрлөрдү мамлекет жана карамагындагылар жогору бааласа да, азыркы заманда алардын жардамы менен дүйнөнү башкаруу анчалык деле натыйжалуу эмес. Алтын канчалык кооз болсо да, темирдин пайдасы алда канча көп.

(уландысы бар)

Которгон Абийрбек Абыкаев

Кэнко-Хоси Ёсида: “Зериккенде жазылган ой толгоолор” – 2 (уландысы) алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Кэнко-хоси (кечилдик аты, чыныгы аты Урабэ Канэёси) [болжол менен 1283-ж., Киото (?)–1350/52], жапон жазуучусу. Ёсида синтоисттик ибадатканасынын башчысынын үй-бүлөсүндө туулган. Он жети жашынан императордук сарайда кызмат кыла баштаган; поэтикалык антологияларды түзүүгө катышкан, ага өзүнүн ырлары да кирген. 1324-жылы император Го-Уда каза болгондон кийин Кэнко-хоси монахтыкка өткөн. Көп саякаттап, ырларды жазууну улантып, замандаштары тарабынан “жапон поэзиясынын төрт асмандык кожоюндарынын” бири деп аталган. Өмүрүнүн акыркы жылдарын Ига провинциясындагы жалгыз чатырда отурукташып өткөргөн. Дал ошол жерде, уламыш боюнча, анын атактуу “Зериккенде жазылган ой толгоолор” (“Цурэдзурэгуса”, 1331, жарык көргөнү 1902) табылган, алар будда сутраларынын барактарынын арткы бетине жазылган. “Жазуулар…” дзуйхицу (эссе) жанрына таандык жана өз алдынча, сюжеттик жактан байланышпаган бөлүмдөн турат. Алардын көбүнчөсү адам, анын руханий дүйнөсү, артыкчылыктары жана кемчиликтери жөнүндөгү философиялык ой жүгүртүүлөрдү камтыйт, алар өткөн мезгилдерге болгон сагыныч менен коштолгон.

Кэнко-хосинин “Зериккенде жазылган ой толгоолору” (Цурэдзурэгуса), Сэй Сёнагондун “Баш жаздыктан жазылган жазуулар” жана Камо-но Тёмэйдин “Кечилдин жазуулары” сыяктуу жапон классикалык прозасынын шедеврлери менен катар, “калемдин артынан” дегенди билдирген дзуйхицу жанрынын бермети болуп саналат. Эмне келип, эмне көрүнгөнүн, жандын бир гана кыймылына баш ийип жазуу – ал эскерүүбү же күтүлбөгөн ойбу, турмуштук көрүнүшбү же жашоо, адамдар жөнүндөгү ой жүгүртүүбү – бул дзуйхицу. “Зериккенде жазылган ой толгоолор” – бул бири-бирине тизилген, бири-бирине жабышкан, жаңыртылган, бирок бири-биринин эркиндигине кол салбаган адам, анын чыныгы табияты жөнүндөгү ойлор. Максатсыздык – алардын максаты, сулуулук – алардын долбоору, – насаат айтуу эмес, акылдын жарк эткен учкундары менен жашоонун караңгылыгын жана адамдын жашыруун сулуулугун жарык кылуу.

Бул эмгек орус тилинен кыскартуулар менен которулду.

Кечке бош отуруп, зериккениңден алдыңа сыя челекти коюп алып, эмнегедир оюңа келген ар нерселерди чиймелей баштасаң, ушундай бирдемелер жазылат – окуп алып жинди болуп кете жаздайсың.

1

Ошентип, сиз ушул чакчелекей дүйнөгө туулуп келдиңиз, сизди өкүндүрө турган көп нерселер али алдыда.

Императордун абалын ойлогондон да коркосуң. Бул ыйык адамдардын тээ түпкүрдөн берки ата-бабалары асылзаадалар – алар карапайым адамдардын теңи эмес.

Ал тургай жөнөкөй адамдар кызматка туруп, атка минерлердин катарына кошулганда өздөрүн бир топ салабаттуу сезишет. А жогорку кызматтагылар тууралуу айтпаса деле түшүнүктүү. Алардын балдары гана эмес, неберелери да – тагдыры өзгөрүп кеткен күндө да – сөөлөттөрүнөн ажырабайт.

Тексиздер деле ыгы келсе, өздөрүнүн колу жеткен кызмат абалына жете алышат, ал учурда алар дароо көпкөлөң кебете күтүшөт. Бирок өздөрүн кандай улуу адаммын деп эсептешсе да, алар эч нерсеге татыбаган майда адамдар.

Эң эле боор ооругандай абал кечилдердики. Сэн-Сёнаган мындай деп жазган: “Адамдар үчүн алардын дөңгөчтөн айырмасы жок”, бул туура айтылган сөз, чындыгында эле ошондой.

Дардаңпоздор канчалык күч менен өкүрүп, бакырышса да, андан салабаттуу болуп кетишпейт.

Акылман Дзоганын атак-даңкка умтулуу менен Будданын окуусу бири-бири менен каны кошулбастыгы тууралуу айткандары эске түшөт. Бирок эң тазамын деген такыба кечилдин да кандайдыр бир жетсем деген тилеги болсо керек.

Мисалы, адамда бардык тарабынан караса да эң сонун, кемчиликсиз келбетке ээ болсом деген тилек пайда болушу мүмкүн. Аз сүйлөгөн адамды угуудан тажабайсың. Баарлашып жаткан адам жагымдуу болсо, аз сүйлөсө, андан тажабайсың, аны менен ар дайым сүйлөшкүң келип турат.

Сыртынан мыкты деп жүргөн адамдын чыныгы жүзү башка болуп чыкканы катуу өкүндүрөт. Сырткы келбети жана теги адамга туулганда кошо берилет, ал эми жүрөк – эгер аны бир акылмандыктан андан да ашкан акылмандыкка жетелесең – ал эмне, көнбөйбү?

Эгер адамдын сырткы келбети келишимдүү болуп, бирок жан дүйнөсү жакыр болсо, ал оңой эле тексиз жана одоно адамдардын таасирине кирип, ошолорго окшоп калат. Бул аянычтуу.

Эң эле керектүү нерселер: чыныгы акылдуу чыгармаларды, поэзияны, жапон ырларын үйрөнүү; үйлөмө жана кылдуу аспаптарды өздөштүрүү; ошондой эле ырым-жырымдар жана каада-салттар жөнүндө билим алуу. Эгер адам муну өзүнө үлгү катары кабыл алса, сонун.

Кол жазмаң тайталаңдабай жана даана болушу абзел; жагымдуу үнүң болсо, дароо туура нотаны ал; уялып турсаң да, ичкиликтен баш тартпа – бул эркек үчүн жакшы.

2

Өзүн ашыра баалап, байлыкка умтулуп, эски акылмандардан калган башкаруунун негиздерин унутуп, элдин кайгы-муңун, үмүт-тилектерин эсинен чыгарып жана өлкөдөгү иштердин начарлашынын себептерин түшүнбөгөн адам, мен үчүн жек көрүүгө татыктуу, акылсыз адамдай сезилет.

«Колуңда бар нерселердин баарын пайдалан – кийимдерден баштап, баш кийимдерге, аттарга жана бука унааларына чейин. Сырттагы кооздуктарды издөөгө умтулба», – деп айтылат Кудзё мырзанын калтырган керээзинде.

Ордодогу иштер жөнүндө ойлонуп, кечилчилик кылган император Дзюнтоку да: «Императордук нерселер – начар болсо да жакшы», – деп жазган.

3

Сүйүү жөнүндө түшүнүгү жок эркек, дүйнөдө теңи жок акылдуу болсо да, баасы төмөн, түбү түшкөн кымбат баалуу идишке окшош. Сүйүүнүн ырахаты, анын ысык-суугуна чыдап, ата-эненин тилдегенине жана элдин ушагына кайыл болуп, бир мүнөт да тынчтык таппай, ойлор ар тарапка чачырап, ээндеп барып жатып, бир түн да тынч уктабай калганында!

Ошол эле учурда, аялга сизди жеңил олжо катары эсептешине жол бербеш үчүн сүйүүдөн башыңды жоготпой, чын жүрөктөн аракет кылуу керек.

4

Бул дүйнөгө кайрадан жаралып келериңди унутпай, Будданын окуусунан кетпөө – суктанарлык энчи.

5

Адам бактысыздыкка туш болгондо кайгыга батып, шашылыш чечимдерди кабыл албаганы жакшы. Ал эми эшиктин сыртындагылар укпаш үчүн эшикти жаап алып, келечектен эч нерсе күтпөй жашап, тынчтыкта таңды жана кечти тосуп алуу керек. «Жерде жаткан айды күнөөсүз көрөм», – деп айтканда Акимото-но-Тюнагон дал ушунтип ойлогон болуш керек.

6

Кызмат абалында бийик даражага жеткендер, өзгөчө сансыз адамдардын үстүнөн бийлик жүргүзгөндөр балалуу болбой эле койгону жакшы. Мурдагы ханзаада Тюсе, биринчи министр Куджё, Солчул министр Ханазоно – баары өз тукумун улантууну токтотууну каалашкан.

Ал эми министр Сомедоно, Ёцуги аксакалдын жомокторунда жазылгандай, мындай деп айтчу: «Укум-тукумдун жок болгону жакшы, бирок алардын бузулушу жаман». Ал эми ханзаада Сётоку өзүнүн күмбөзүн даярдап жатканда, уламыштарда айтылгандай, мындай деген: «Бул жерден кыскарт, бул жактан азайт: менде тукум болбойт деп ойлойм».

7

Эгерде адам өмүрү түбөлүктүү болуп, Ада-синин түздүгүндөгү шүүдүрүмдөй бир сонун күнү жок болуп, Торибэ тоосунун чокусундагы түтүндөй тарап кетпесе, анда дүйнө мынчалык сырдуу болмок эмес. Дүйнөдөгү эң сонун нерсе – анын өзгөрүлүп тургандыгы.

Кимге канча өмүр берилгенин карагыла – адамдын өмүрү эң узун. Кечке жетпей өлүп калчу май аыйынын чымындай, жазды да, күздү да билбеген жайкы чегирткелердей жандыктар бар. Татыктуу жашасаңыз, бир жыл деле бир топ узун.

Жашоого тойбосоңуз, анда миң жыл жашасаңыз да, жашооңуз кыска түштөй сезилет. Кебетең суук болгонун күтүп, өлөсөлүү чалга айланганда бул дүйнөдөн табарың эмне!

«Өмүрүң узун болсо, уят болгон учурлар көп болот» демекчи, карый электе өлгөн жакшы.

Бул босогодон өткөндө сырткы келбетиңизден уялбай каласыз: адамдарга кол сунуп, өмүрүңүздүн аягында урпактарыңызды гана ойлойсуз, алардын жаркын келечегин көрүү үчүн жашагыңыз келет. Сенин жан дүйнөңдү жалган дүйнөнүн маселелери гана ээлейт, кумарлар, бирок сен өзүң жашоонун жагымдуулугун түшүнбөй каласың – бул аябай жаман.

Адамдын жүрөгүн кумардан жаман эч нерсе бүлгүнгө учурата албайт. Адамдын жүрөгү кандай аңкоо! Мисалы, жыттуу нерсени алалы – бул убактылуу нерсе жана жыпар жыт кийимде кыска убакытка сакталарын баары билет. Бирок, ошого карабастан, биздин жүрөгүбүздү дайыма толкунданткан дал ушул эң сонун жыпар жыт. Элде айтып жүрүшкөндөй, кечил Кумэ бир жолу кир жууп жаткан аялдын буттарынын аппактыгын көрүп, сыйкырдуу күчүн жоготуп койгон. Чынында эле, колу-буттун тазалыгы, мүчөлөрдүн чытырап толуп турушу жана дене өзүнүн алгачкы сулуулугу менен көркөм болсо, балким, ушундай болушу мүмкүн.

8

Аялдын көркүнө чырай берген чачы, менимче, ар дайым көргөн көздөрдү кубантып, жүрөктөрдү арбайт. Анын коомдогу ордун, жан дүйнөсүнүн тереңин бир карап эле, жада калса үнүнөн да баамдоого болот.

Кээде, эгер тагдыр буюрса, аял бир эле көз ирмемде эркектин эсин оодарып, жүрөгүн жаралап коюшу мүмкүн. Бирок, чындыгында, аялдын көкүрөгүндө бир гана сезим – сүйүү оту күйүп турат. Сүйүү үчүн ал уйкусуз түндөрдү өткөрөт, өзүн эч аябайт, ал тургай адам чыдагыс азаптарга да сабыр кылууга даяр.

Сүйүү кумарынын табиятына келсек, чындыгында – анын тамыры терең, башаты алыс. Алты жамандык кумарлуу каалоолорго толо дешсе да, аларды жек көрүп, өзүңдөн алыстатууга болот. Бардык каалоолордун ичинен бир гана нерсени жеңүү кыйын, – бул сүйүү кумары. Бул жерде, көрүнүп тургандай, кары да, жаш да, акылдуу да, келесоо да бири-биринен анча алыс эмес.

Ошондуктан, айтышат: аялдын чачынан жасалган аркан менен күчтүү пилди да байлап алса болот, ал эми аял кийген бут кийимдин таманынан кесип алып жасаган ышкырык менен токойдогу кийикти дароо эле азгырып аласың.

Эң аяр мамиле жасап, сактануубуз керек болгон эң коркунучтуу нерсе – бул сүйүү кумары.

9

Үй, эгерде ал биздин муктаждыктарыбызга жана кыялдарыбызга жооп берсе, анда өзүнүн кайталангыс сүйкүмдүүлүгү бар. Бирок, биз аны убактылуу гана баш калкалоочу жай катары кабыл алабыз. Жакшы табити бар адам жашаган үйдө, айдын нурлары дагы да сүйкүмдүү болуп көрүнөт.

Үй кооз же кымбат болбосо да, картаң бактын көлөкөсү түшүп, бакчада өсүп чыккан гүлдөр көңүлүңдү көтөрсө, веранда жана короо жайлар табити менен жасалгаланып, ал тургай эски буюмдар да өткөн күндөрдү эске салып, көзгө сүйкүмдүү көрүнүп турса – мунун баары жүрөккө жылуу сезим тартуулайт.

Ал эми көптөгөн чеберлер тарабынан жасалган кооз үйлөрдө, катар-катар тизилген кымбат баалуу кытай жана жапон буюмдары, жасалма бакчалар көздү чарчатып, жүрөктү кысылтып жиберет.

Мындай үйдү карап туруп: «Бул жерде узак жашаса болот, бирок мунун баары көз ачып жумганча жок болуп кетиши мүмкүн!» – деп ойлойсуң.

Адатта, үйдүн көрүнүшүнө карап, анын ээси ким экенин билүүгө болот. Министр Готокудайджинин сарайынын үстүнө, бүркүттөр конбосун деп, жип тартылган экен. Аны көргөн акын Сайге:

– Бүркүт консо эмне болмок эле?! Бул төрөнүн жан-дүйнөсү кандай экенин көрсөтүп турат! – деп, аны менен жолугушуудан баш тарткан дешет.

Бул окуя мага ханзаада Ая-но Кодзи жашаган Кодзакадоно сарайынын чатырына да жип тартылганын эске салды. Ошондо бир адам мага:

– Бул жерге каргалар көп келет. Ханзаада алардын көлмөдөн бакаларды кармап жеп жатканын көрүп, катуу капа болот, – деген эле.

«Кандай гана сонун!» – деп ойлодум мен. Балким, Готокудайджинин да өзүнүн жүйөлүү себептери болгондур?

10

Бул окуя каннадзуки айында, Курусу деген жерде болгон. Узун чөп баскан жол менен тоо койнундагы айылды издеп жүрүп, ээн калган жалгыз алачыкты таптым.

Эч кандай дабыш жок, жалбырактардын астында калган бамбук түтүктөн гана суу тамчылап жатты. Алачыктын ичинде, акаданай текчесинде кургап калган хризантемалар жана кызыл клен жалбырактары чачылып жатыптыр: демек, бул жерде кимдир бирөө жашайт экен. Сыйкырлангандай айланага көз чаптырдым: «Ушундай жашоо да мүмкүн экен да!»

Ошол учурда, бакчада чоң мандарин дарагын байкадым. Мөмөлөрүнүн оордугунан бутактары жерге ийилип калыптыр, бирок дарак бийик тосмо менен тосулуптур. Бул мени бир аз эсиме келтирди. «Аттиң, эгер бул тосмо жок болгондо эмне!» – деп ойлодум.

11

Бирдей табити бар адам менен жан дүйнөңдү ачып сүйлөшүп, кызыктуу же жөн эле майда-чүйдө нерселер жөнүндө баарлашуу кандай жагымдуу! Эгер андай адам жок болсо, ал эми маектешиң сени менен баарына макул болуп, жөн гана убакыт өткөрүү үчүн аркы-беркини айтып отурса, жалгыздык сезими пайда болот.

Кээде ар кандай адамдар менен сүйлөшүүгө туура келет. Бирөөдөн «Ооба, албетте» дегенди гана угасың. Башкасы сага толук кошулбайт жана талаша баштайт. «Мен андай деп ойлобойм, – дейт ал, – мына ушундай себептер боюнча». Бул учурда маек зеригүүнү таркатууга жардам берет деп ойлойсуң, бирок чындыгында башкача ойлогон адам менен майда-чүйдө нерселер жөнүндө гана сүйлөшүүгө болот. Жакын досуңдун алыста болушу кандай гана өкүнүчтүү!

12

Чырактын жарыгында китепти ачып, көзгө көрүнбөгөн дүйнөнүн адамдары менен достошкондон кийин, эч нерсе менен салыштырылгыс ырахат аласың. Бул китептер – «Адабий тандоо жыйнагы», «Бо мырзанын чыгармалар жыйнагы», Лао-цзынын накыл сөздөрү, «Наньхуадан келген акылмандын канондук китеби» – керемет түрмөктөр. Биздин өлкөнүн окумуштуулары тарабынан жазылган байыркы чыгармалар акылмандыкка толгон.

13

Жапон ырлары абдан кызыктуу. Атүгүл жек көрүндү токойчунун эмгеги да ал жөнүндө ырдалганда улуулана түшөт; ал тургай коркунучтуу каман да «Уктап жаткан камандын төшөгү» деп айтылса, боорукер болуп көрүнөт.

Азыркы ырларда айрым саптар абдан чебердик менен түзүлгөндөй сезилет, бирок алар эмнегедир эски ырлардай эмес. Анда баары – бир гана сөздөр эмес – сүйкүмдүүлүккө толгондой сезилет.

Цураюки мындай деген:

«Жиптен өрүлбөсө да (айрылуу жолу)»

Бул «Байыркы жана жаңы ырлардын жыйнагындагы» эң начар деп эсептелген ыр дешет, бирок ошентсе да мындай сөздү биздин замандашыбыз жазбаганы дароо эле көрүнүп турат. Ошол кездеги ырларда мындай сөздөр өзгөчө көп кездешчү. Эмне үчүн бул аталыш дал ушул ырларга таандык болуп калганын түшүнүү кыйын. «Гэндзи тууралуу баянда» алар мындай деп жазылган:

«Өрүлбөсө да (ажырашуу жолу)…»

Ошол эле нерсе «Байыркы жана жаңы ырлардын жаңы жыйнагынан» алынган ырларда да айтылат:

Жашыл ийнеси түшпөгөн карагай да,

Кайгы-муңга толгон баштары.

Чынында эле, формасы боюнча алар бир аз байланышсыз көрүнөт, бирок Иэнаганын күндөлүгүндө поэтикалык мелдештер учурунда сурамжылоодо бул ыр эң сонун деп табылгандыгы жана улуу даражалуу инсандар, айрыкча бул ырга таасирленип, андан кийин да ал жөнүндө мактоо менен айткандары жазылган.

Илгертен бери ыр түзүүнүн мыйзамдары гана өзгөрбөйт дешет. Мен билбейм, бул чынбы же жокпу. Байыркы акындардын сөздөрү менен жазылган ырларды окусаң, азыр да жаңырып тургандай, таптакыр башкача таасир калтырат. Алар жеңил, көрктүү, формасы боюнча таза жана сүйкүмдүүлүгү боюнча тереңдей сезилет. Рёдзинхисё жыйнагынан алынган эйкёку ырларынын сөздөрү да сүйкүмдүүлүккө толгон.

Байыркылардын оозунан баары кандай сонун угулчу, ал тургай кокустан чыгып кеткен сөздөр да!

14

Кичинекей саякат да адамды сергитип, көңүлүн ачат. Кайда барбаңыз, көз жоосун алган кооздуктарга күбө болосуз. Жөө басып, айланаңызды байкап карасаңыз, жөнөкөй айылдарда да, тоо койнундагы кыштактарда да таң калыштуу нерселерди кезиктиресиз. Шаарда жүргөндө көңүл бурбаган майда-чүйдө нерселер да саякатта өзгөчө мааниге ээ болот. Балким, борборго кат жазып: “Керектүү иштерди унутпа”, – деп эскертесиз. Бул да өзүнчө бир кызык.

Саякатта баары көңүлдү бурат: жөнөкөй буюмдар да жагымдуу көрүнүп, таланттуу адамдар адаттагыдан да сулуу сезилет.

Ошондой эле, элден жашырынып, ибадатканага же ыйык жерге кирүү да кызыктуу окуяларга бай болушу мүмкүн…

15

Кагура бийи көркөмдүүлүгү жана кызыктуулугу менен айырмаланат. Музыкалык коштоодо флейта менен хичирикинин үнү өзгөчө жагымдуу. Бирок бива менен жапон арфасынын коштоосунда аткарылган бийди да көрүүнү эңсейм.

16

Тоодогу храмда обочолонуп, Буддага кызмат кылуу – жан дүйнөңдү тазартып, көңүлүңдү сергиткен, эч качан тажатпаган ыйык иш.

17

Кээ бир адамдын жөнөкөйлүгү, байлыктан алыс жашоосу, дүнүйөкорлукка азгырылбаганы чынында эле таң калтырат. Илгертен бери эле акылмандардын арасында байлар аз болгон. Кытайда Сюй Ю деген киши жашап өткөн. Анын эч кандай мүлкү жок болчу, жада калса сууну да алаканы менен иччү. Бир киши ага ашкабактан жасалган аяк алып келип берет, бирок Сюй Ю шамалга ызылдап, тынчын алгандыктан аны ыргытып жиберет да, кайрадан сууну алаканы менен иче баштайт. Карачы, анын жан дүйнөсү кандай гана таза болгон! Сон Чен кыштын суугунда төшөгү жок, бир боо саманга жатчу. Кытай эли бул окуяны укмуштуудай деп эсептеп, урпактарына мурас катары айтып келишкен. Бирок биздин арабызда мындай окуялар тууралуу сөз да кылышпайт.

18

Жыл мезгилдеринин ар бири өзүнчө сыйкырга бөлөнгөн. Күздүн кооздугун баары эле баалап, анын өзгөчө жагымдуулугу бар экенин айтышат. Бул чындык, бирок менин оюмча, биздин сезимдерибизди эң терең козгогон – жаз мезгили.

Жаздын өзгөчө бир сапаты – канаттуулардын сайраганы. Тосмолордун жанында, жумшак тийген күндүн нурунун таасиринде чөптөр өнүп чыга баштаганда, жаз акырындык менен өз табиятын ачып берет: тумандар каптап, жамгыр аралаш шамал согуп, гүлдөрдү шашылыш түрдө гүлүн ачууга мажбурлайт. Жаңы жалбырактар пайда болгонго чейин, гүлдөр кыйынчылыктан башка эч нерсе көрбөйт окшойт.

Апельсин гүлүнүн атактуу жыты гана эмес, кара өрүктүн жыты да өткөндү эске салып, аны сүйүү менен эскертет. Тоо розаларынын кооздугу жана вистериянын өзгөрүп турушу да көптөгөн унутулгус байлыктарды эстетет. Бир жолу мага айтышкандай, Будданын жуунуу фестивалында жана Камо храмындагы майрамдарда, “бутактарда жаңы жалбырактар жайнап ачылганда, дүйнөнүн сүйкүмдүүлүгү күчтүүрөөк сезилип, адамдын сүйүүсү ого бетер кемчиликсиз болуп калат”. Чынында эле ошондой.

Ал эми карнизге ирис сайып, көчөт өнгөндө, же бөдөнө үнү чыккан бешинчи айда (май айында), жүрөгүң жибип, элжиребей тура аласыңбы!

Алтынчы айда жупуну алачыктын жанында ак жарык чыгарып жылтылдаган ашкабак-ыштыктын жана оттун түтүнү – чымын-чиркейлерден коргой турган көрүнүш – көз жоосун алат. Алтынчы айдын коюнунда да кандайдыр бир кооздук бар.

Ал эми жетинчи айдын кечтери кандай сонун! Күз келип, түндөр суук тартып, жапайы каздар кыйкырып учуп жылуу жер издеп кайта баштаганда, бадалдын астыңкы жалбырактары өңүн өзгөрткөндө, өзгөчө оор жумуштар башталат: шалы жыйноо, кырмандарда эгин бастыруу… Бороондун эртеси да ырахат тартуулайт.

Эгер маекти улантсак, мунун баары “Генжи жомогунда” жана “Жаздык китебинде” эбак эле баяндалганын, бирок кайра-кайра айтпай коюуга мүмкүн эместигин көрөбүз. Ойлогонуңду айтпай жүрө берген, курсагыңды бошотпой жүрө бергенге барабар. Калемиңе баш ийип, ушул бош оюнга берилип жазып чык да, анан баарын тытып ыргыт, ошондо эл кыйналганыңды көрбөйт.

Кыштын кабары келип, күздүн аяктай баштаган мезгили да жаман эмес. Көлмө боюндагы жерге түшкөн кочкул кызыл жалбырактар, жер бетин кыроо басып, аяздай аппак аткан таң, агын суудан чыккан буулар сыйкырдуу. Жыл аяктап, ар ким өз иши менен алек болгон учур да теңдешсиз ажарлуу.

Жыйырмасынан кийинки асман көңүлсүз, муздак, ачык ай, кызыксыз жана эч ким суктанбаган учур. Буддалардын атын коюу же лотостун алдына элчинин кириши сыяктуу салтанаттар сыйкырдуу жана кереметтүү. Бул убакта тойлордун, сарай ырым-жырымдарынын гүлдөп турган кези, алардын арасында келе жаткан жаз камын жеп, тынчсыздануулар менен байланышкан тынымсыз жумуштар абдан маанилүү!

Жаңы жыл түнү – бул өзгөчө учур. Адамдар көчөлөрдө жарыктарды жагып, бири-биринин үйлөрүнө кирип-чыгып, майрамдык маанайда чуркурап жүрүшөт. Түн бою созулган бул ызы-чуу, шаңдуу үндөр таң атканда акырындык менен басылып, тынчтык орнойт. Эски жыл менен коштошуу ар дайым бир аз кайгылуу сезимдерди калтырат.

Азыркы учурда борбордо “өлүктөрдүн түнү” же “рухтар майрамы” сыяктуу салттарды белгилешпейт. Бирок, чыгыш аймактарында бул салттар дагы деле жашап келе жатканы кубандырат.

Жаңы жылдын таңында асман мурунку күндөргө караганда башкача көрүнөт. Жаңы жылдык балатылар менен кооздолгон борбордук көчө адамдарга жагымдуу, кубанычтуу сезимдерди тартуулайт. Бул да бир сыйкырдуу көрүнүш.

19

Белгилүү бир дервиш, аты эсимде жок, бир жолу мындай деп айткан: “Дүйнөдөн алыс, өз алдынча жашаган адамга мезгилдин гана өзгөрүшү таасир этет.” Чынында эле, бул сөздө терең маани бар.

20

Айга көз чаптыруу жан дүйнөгө тынчтык тартуулайт. Бири айдын сулуулугуна баа берсе, экинчиси: “Эң терең сырдуулук шүүдүрүмдө жатат”, – дейт. Чындыгында, ар бир нерсенин өзүнө таандык сыйкыры бар, ал адамдын кабылдоосуна жана учурдун өзгөчөлүгүнө жараша өзгөрүп турат.

Ай менен гүлдөрдөн да адамды көбүрөөк толкуткан нерсе – шамалдын деми. Ал эми шаркырап аккан тунук суунун көрүнүшү жылдын кайсы мезгили болбосун көз жоосун алат. Төмөнкү ыр саптарын окуганда да дал ушундай сезимдерге чулганам:

Юань менен Сян тынымсыз,
Чыгышты көздөй агышат.
Кайгыга баткан адамга,
Кайдигер салкын карашат.
Суу жээгинде жалгызмын,
Ойлорум суудай агылат.
Кечээги бакыт кайда деп,
Издесем кайдан табылат.

Цзи Кан да табият койнундагы бейпилдикти жогору баалап: “Тоолорду аралап, өрөөндөрдү кезип, балыктар менен канаттууларды көрүп жүрөгүм жай табат. Таза суулар, жашыл чөптөр жана адамдардан алыс жайгашкан жаратылыш гана мени сооротот”, – деп айткан.

21

Мен үчүн байыркы дүйнө баалуу. Заманбап адеп-ахлак бара-бара начарлап бараткандай. Дасыккан устанын колунан чыккан жыгач буюмдар да байыркы формалары үчүн гана жагымдуу. Байыркы заманда кагазга жазылган сөздөр таң калыштуу болчу. Бирок оозеки сөз барган сайын начарлап баратат. Илгеркилер “арабаны көтөр” (курыма мотагейо), “чырактын отун чоңойт” (хи какагейо) дешсе, азыр “көтөр” (моте агейо), “чоңойт” (каки агейо) деп эле айтышат. Башчы кызматкерлерине “малайлар, тизилгиле!” (ниндзю тате) деп айтышы керек болчу, бирок алар “факелди күйгүз!” (Тачиакаши Широку Сейо) деп буйрушат. Улуу урматтуу “Бүткүл Багынуучу Мыйзамдын Сутрасын түшүндүрүү” аземин уккан жерди эле алалычы. Ал мурда “Эң бийик ой жүгүртүүлөрдүн алачыгы” (Гоко-но-ро) деп аталчу, азыр болсо жөн гана “ой жүрүтүүчүлөрдүн алачыгы” деп аталат. “Өкүнүчтүү,” – деди бир карыя.

22

Кылымдар бою айтылып келген уламыштардан айырмаланып, “Тогуз дарбазалуунун” даңкы өчпөй, жанып турат. Анын ыйык, ааламдан тышкаркы сызыктары көздүн жоосун алат. “Шүүдүрүмдүү терем”, “Тамактануучу жай”, ажайып залдар жана дарбазалар – бул аталыштардын өзү эле бир сырдуу поэзия!

Жөнөкөй эле үйдө да “капкактар”, “кичинекей көпүрө”, “жылма каалга” сыяктуу сөздөр кулакка жагымдуу жаңырса, анда “Тогуз дарбазалуунун” кооздугу канчалык таасирдүү болду экен!

23

“Түнгө карата жатуучу жайды даярдагыла!” деген буйруктар кереметтүү бир сыйкыр сыяктуу. Уктоочу бөлмөдөн “Чырактарды! Тез!” деген үн угулганда, бул да таң калыштуудай сезилет. Жогорку даражалуу төрөлөрдү кызмат ордунан тышкары жерде, текебер чиновниктердин жүздөрүн көрүү – бул да кызыктуу көрүнүш. Алар суук түнгө карабай, таңга чейин ар кайсы жайларда уктап жатышканы күлкүлүү эмеспи!

“Ак сарайдагы айымдар залындагы коңгуроолордун добушу жагымдуу жана кубанычтуу”, – деп айткан биринчи министр Гокудайдзи.

Тегиз жердеги Храмда принцессалар пайда болгондо, алардын көрүнүшү сөз менен жеткис кооздукка бөлөнөт.

“Будда”, “сутра” деген сөздөрдөн качып, алар “борбордогу адам” же “түстүү кагаз” деп айтышканы, чындыгында эле күлкүлүү.

Кооз ибадатканаларынан кетүү – бул кайгылуу учур. Миңдеген жылдык токойлордун көрүнүшү, “жакут тосмо”, сакаки ыйык дарагына илинген кездемелер – алар канчалык кооз! 

Айрыкча Исэ, Камо, Касуга, Хэйя, Сумиёси, Мива, Кибунэ, Ёсида, Охарано, Мацуно-о, Умэ-но мия ибадатканаларынын кооздугу көздү уялтат.

24

Адамдын сезимдеринин алсыздыгы, алар кантип өчүп, соолуп калганы жөнүндө ой жүгүрткөндө, бир аз шамалдан да чыдай албай күбүлүп түшкөн гүлдүн жалбырактары сыяктуу, жоготуунун ачуусунан да ашкан кайгы каптайт. Бул жөн гана кеткен адам менен коштошуу эмес, тереңирээк угулган ар бир сөз эс-тутумда түбөлүккө кала турган башка дүйнөгө өтүү экендигин түшүнүү. Ошондуктан, таза ак түстүн булганышы мүмкүн деп кайгыргандар, бир жолдун көптөгөн жолго бөлүнүп жатканын көрүп кейигендер болгон.

«Экс-император Хорикаванын доорундагы жүз ыр» жыйнагында ушул ойду чагылдырган саптар бар:

Жүрөк тарткан эски, тааныш жол менен
Басып келдим, сени эстеп кайрадан.
Жакын болгон сүйүктүүмдүн үйү бул,
Элесиңди издеп турам алыстан.
Терезеден күткөн нурлуу көздөрүң
Эми жоктой, үй да муздап, бош калган.
Каралбаган тосмо турат кыйшайып,
Илгичтери муңдуу ырдайт дат баскан.
Өткөн күндүн элесиндей фиалкалар бакчада,
Камыш басып, желге башы силкилдеп,
Бакыт, кайгы бирге өскөндөй сезилет.

25

Мамлекетти өткөрүп берүү аземинде кылыч, жакут жана күзгү тапшырылып жатканын көрүп, сөз менен жеткире алгыс кайгы каптайт. Ошол жазда тактыдан баш тарткан монах-император мындай ырларды жазган дешет:

Саррай элине…
Жалбырактарды тазалап,
Жолду ачалы.
Гүлдөр кайра өсөт,
Бакча кайра жашарат…
Бул түйшүк – убактылуу…
Кайра жаңы таң атат.

Адамдар жаңы башкаруунун түйшүгүнө чөмүлүшөт, ал эми мурдагы императорго эч бир зыяратчы келбейт. Сыягы, адамдын чыныгы табияты ушундай көрүнөт.

26

Жалпы элдик аза күтүү жылынан өткөн кайгылуу нерсе жок. Жерге тике коюлган тактайлары, үстүнөн камыш пардалары жана кенеп боолору илинип турган, идиш-аяктары кооздолбогон жөнөкөй “Кайгы үйүнөн” баштап, сарай кызматкерлеринин кийимдерине, кылычтарына жана курларына чейин баары жагымсыз таасир калтырат.

27

Жумшак ойлорго чөмүлгөндө, кайтып келбеген нерселер сагындырат. Үйдө баары тынчып калгандан кийин, узак кечинде өзүңдү алаксытуу үчүн эски буюмдарды иретке келтирип, кагаздын кесиндилерин жулуп ыргытасың. “Эмне үчүн муну сактап жүрөм?” – деп ойлойсуң. Анан күтүлбөгөн жерден алардын арасынан бул дүйнөдөн өтүп кеткендердин шашылыш жазган жазууларын же чиймелерин табасың. Ошондо ошол учур эске келет. Жада калса тирүү адамдан жазылган, бирок көптөн бери жазылган кат болсо да, аны кайсы учурда жана кайсы жылы жазганын эстеп көрүү кандай жагымдуу!

Жансыз, бирок көптөн бери өзгөрбөй турган кадимки идиш-аяктар да терең толкунданууну жаратат.

28

Адам өлгөндөн кийинки мезгилден өткөн кайгылуу учур жок. “Караңгылыктын ортосунда” туугандар тоолорго чогулуп, тар, ыңгайсыз алачыкта маркумга арналган ырым-жырымдарды аткарышат. Бул оор жүк. Күндөр укмуштуудай тез өтөт. Акыркы күнү чыныгы сезимдер да, баарлашуу да жок. Ар ким өз буюмдарын алып, ар тарапка тарашат.

Үйгө кайткандан кийин аларды жаңы кайгы күтөт. “Тигини кылба, муну кылба, – дешет алар, – мындан кач”. Бул эмнеден келип чыкпасын, менин оюмча, мындай учурларда адамдардын жүрөгү кандай гана жаман абалда болот!

Айлар, жылдар өтөт, бирок аларды унуткан жоксуң. Бирок алар: “Маркум күндөн-күнгө алыстап баратат” дешет. Ошондуктан, баарына карабастан, ал кайгылуу учурлардагыдай ойлор да жок. Эл майда-чүйдө нерселер жөнүндө сүйлөшүп, бири-бири менен тамашалашып жүрүшөт.

Маркумдун сөөгү коюлган тоолор унутулуп калат. Белгиленген күндө таазим этүүгө келгендер көп өтпөй, мүрзөнүн үстүн жашыл мох басып, дарактардын жалбырактары каптап калганын көрүшөт. Бул жерде кечки бороондон жана түнкү айдан башка эч ким конок болбойт. Маркумду эскере турган адам болсо жакшы. Бирок ал адамдар да көп өтпөй өлүп калышат. Анда маркумду уккандарынан гана билген урпактар аза күтөбү?

Ошондуктан, эгерде сөөктүн үстүндө эскерүү кызматтары аткарылса да, анын ким болгонун, аты ким экенин эч ким билбейт. Сезимтал жаны бар адам гана бул жерде өсүп жаткан жазгы чөптөргө кайгылуу көз менен карайт. Акыры бороондун астында онтогон карагай да кылымды күтпөстөн, отунга жарылат; эски мүрзөнү айдап, талаага айлантып салышат, ошондуктан андан эч кандай из да калбайт. Бул кандай гана кайгылуу!

29

Бир күнү эртең менен, сыртты аппак кар каптап турганда, бир адамга маанилүү бир нерсени билдиришим керек болду. Адаттагыдай эле кат жаздым, бирок анда кар жааганы тууралуу бир да ооз сөз айтпадым.

“Табитиң таптакыр жок экен, – деп жооп берди ал мага. – Ушунчалык кооз кар жаап турса, бир ооз сөз айтпаган адамды кантип түшүнсө болот? Жүрөгүңдүн сезимсиздиги абдан кейиштүү.”

Анын бул сөзү мага абдан күлкүлүү болгон. Азыр ал адам жок, ошондуктан мен ошол майда окуяны дайыма эстейм.

30

Тогузунчу айдын жыйырмасында бир досумдун чакыруусу менен таңдын алгачкы нуруна бөлөнгөн айдын жарыгында сейилдеп жүрдүк. Сейилдеп отуруп, бул жерде мурда жашаган бир аял эсиме түштү. Ошондо жардамчымды ээрчитип, анын үйүнө жөнөдүм.

Кароосуз калган бакча шүүдүрүмдүн берметине оролуп, чөптөрдөн назик жыпар жыт аңкып турду. Адамдардан жашынып, өз дүйнөсүндө жашаган ал аялдын элеси мени терең ойлорго жетелеп кетти.

Досум көп өтпөй кайтып келди, бирок мен ойлорумдун кучагында калып, турган жеримден үйгө узакка көз салып турдум. Бир маалда эшик акырын ачылып, үй ээси айдын сулуулугуна суктанып тургандай сезилди.

Эгер ал ошол замат эшикти жаап, көздөн кайым болгондо, жүрөгүмдө өкүнүч пайда болмок. Бирок ал баарын байкап турганымды билген эмес. Мындай кооптонуулар дайыма шек саноолордон жаралат эмеспи.

Кийинчерээк ал аялдын каза болуп калганын укканымда, жүрөгүм зырп этти.

31

Жаман кол жазмасы бар адам да каалаган адамына кат жаза алат. Кол жазмасы начардыгын шылтоо кылып, башкаларга кат жаздыруу туура эмес.

32

Бир адам мага мындай окуяны айтып берди: “Эгерде сүйүктүү аялыңдан көпкө алыс жүрсөң, ал сага нааразы болуп жатат го деп ойлонуп, ага кайдыгер мамиле кылганың үчүн өзүңдү күнөөлүү сезесиң. Ошондо андан мындай кат келсе, аябай кубанып калат экенсиң: “Сенде ашыкча жардамчы жокпу? Мага бирөө жетишпей жатат”. Аялдын мындай мүнөзү абдан жагымдуу эмеспи!” Чынында эле, ушундай.

33

Кээде эң жакын досуң күтүүсүздөн өзгөрүп, сенден уяла башташы мүмкүн. Мындай учурда кээ бирөөлөр: “Эми анын эмне кереги бар?” деп ойлошот. Бирок мага мындай адам чыныгы, мыкты адамдай сезилет. Анткени, анча жакын эмес адам да, эгер анын ички дүйнөсүн бир аз ачсаң, абдан сулуу көрүнүшү мүмкүн.

34

Даңк менен байлыкты тынымсыз кууп, өмүр бою өзүңдү кыйноого салуу – акылсыздык. Байлык өзү эле балээлерди чакырып, тынчсызданууларды жаратат. Өлгөндөн кийин ал акча менен эч нерсеге жетишпейсиң, ал адамдарга түйшүк гана алып келет. Алтын, асыл таштар, кооз арабалар – мунун баары акылдуу адам үчүн керексиз. Акылдуу адам алтынды тоолорго чачып, асыл таштарды туңгуюкка ыргытат.

Эң акмак – байлыкка азгырылган адам. Көрүстөнгө өзүң менен кошо ала кетпеген ысымыңдын дүйнөдө узакка сакталышын каалоо – бекер. Жогорку даражалуу же тектүү болгондук үчүн эле адам көрүнүктүү боло бербейт. Кээде акыркы акмак да, эгер тектүү үй-бүлөдө туулса же тагдыр ага ырайым кылса, бийик даражаларга жетип, байлыкка ээ болот. Ал эми көрүнүктүү окумуштуулар, даанышмандар төмөнкү кызматтарда калып, ийгиликсиз жашап өтүшөт.

Экинчи орундагы акылсыздык – бийик даражаларды жана мансаптуу кызматтарды эңсөө. Акыл-эсибиз менен калтыра турган даңк жөнүндө ойлонуп көрөлү. “Даңкты сүйүү” деген эмне? Бул адамдар арасында таанымал болгонуна кубануу. Бирок макталгандар да, жамандалгандар да өлөт, аларды уккандар да кетет. Анда кимдир бирөөдөн уялуунун же кимдир бирөөгө белгилүү болуунун эмне кереги бар? Мактоо – жамандоонун кошумча булагы.

Өлгөндөн кийинки даңк да пайдасыз. Ага умтулуу – үчүнчү акылсыздык. Акылмандыкка жетүүнү каалагандарга айта кетчү нерсе: акылмандык пайда болгон жерде калп, таланттар дүйнөдө ызы-чууну көбөйтөт. Адамдардын айтканын угуу, үйрөнгөндү билүү – чыныгы акылмандык эмес. Анда эмнени акылмандык деп атоого болот? Чыныгы адамда акылмандык да, жакшылык да, кадыр-барк да, ысым да жок. Аны ким билет, ким айтып берет? Ал өзүнүн жакшылыгын да, акылсыздыгын да жашырат. Анткени ага акылмандык менен акылсыздыктын, пайда менен зыяндын ортосундагы чек жок. Капага батып, даңкка жана байлыкка умтулгандар жогоруда аталган акмактар сыяктуу. Дүйнөдөгү баардык нерсе – эч нерсеге татыбайт.

35

Бир жолу акылман Хонэнге бир киши кайрылып:

– Будда Амитабхага сыйына баштасам, уйкум келип, сыйынууну токтотуп коём. Бул көйгөйдү кантип жеңсем болот? – деп сурады.

Ыйык адам ага:

– Ойгонгондо сыйын, – деп жооп берди.

Бул жооп урматтоого татыктуу.

Дагы бир жолу акылман Хонэн мындай деген:

– Эгер бейишке барам деп ойлосоң, барасың; бара албайм деп ойлосоң, бара албайсың.

Бул сөздөр да таасирдүү.

Андан соң ал:

– Күмөн санасаң да, сыйына бер – ошондо бейишке чыгасың, – деп кошумчалады.

Бул сөздөр да терең сый-урматка татыктуу.

36

Инаба провинциясында бир такыба кишинин сулуу кызы болгон. Ага көптөгөн жигиттер жуучу түшкөн. Бирок бул кыз бир гана каштан менен тамактанчу жана күрүчтүн бардык түрүн жактырчу эмес. “Мындай кызыктай адам турмушка чыга албайт”, – дешчү ата-энеси жана кызын күйөөгө беришкен эмес.

37

Бешинчи айдын бешинчи күнү камо жарышына келгенибизде, арабабыздын алдындагы топтошкон эл бизге көрүүгө тоскоол болду. Ошондуктан баарыбыз арабадан түшүп, тосмонун четине умтулдук, бирок ал жерде өзгөчө көп эл топтолуп, алардын арасынан өтүүгө мүмкүн эмес болчу. Ошол учурда бир кечил сандал дарагына чыгып, бутакка отуруп жарышты көрө баштады. Бутактарды бекем кармап отурса да, ал бир нече жолу үргүлөп кетти. Бирок кулап кете жаздаганда ойгонуп жатты. Муну көргөндөр шылдыңдап: “Кандай акмак! Ушунчалык ичке бутакта отуруп, коркпой уктап жатат!” – дешти.

Ошондо мага бир ой келди да, дароо айттым: “Биздин өлүмүбүз каалаган убакта келиши мүмкүн, туурабы? Биз муну унутуп, убактыбызды оюн-зоок менен өткөрүп жатабыз. Эң чоң, баарынан өткөн акмакчылык – ушул!”

“Чындыгында ошондой, бул эң жаман акмакчылык”, – деп жооп беришти алдыда тургандар. Анан алар жол бошотуп, мени: “Сураныч, бул жакка өтүңүз!” – деп чакырышты.

Чынында, мындай ой кимдин болбосун башына келиши мүмкүн. Бирок мен аны ошол учурга карата айттым, жана бул сөздөр адамдардын жүрөгүн козгоду окшойт. Адам таш же дарак эмес, ошондуктан ал учурдагы таасирге алдырбай койбойт.

38

Кеч жаздын бир сонун күнү аба ырайы тынч жана жагымдуу эле. Мен бир бай сарайдын жанынан өтүп бара жаткам. Карыган дарактардын кооз аллеясы, короодо жайнаган гүлдөр мени өзүнө тартып, мен дарбазадан ичкери кирип кеттим.

Үйдүн түштүк тарабындагы терезелердин пардалары толугу менен ачык эле, ал жерде тынчтык өкүм сүрүп турду. Чыгыш тарабындагы эшик кенен ачык болчу. Бамбук парданын арасынан карасам, сырткы келбети жагымдуу, жыйырма жаштардагы бир жигитти көрдүм. Ал ыңгайлуу, бирок ошол эле учурда жарашыктуу абалда отуруп, столдун үстүндө жайылган китепти окуу менен алек болчу. Бул ким болду экен?

39

Орой токулган бамбук каалга ачылып, абдан жаш жигит чыкты. Айдын жарыгында кийимдин өңү жакшы көрүнбөсө да, эң мыкты аңчылык кийими жана коюу кочкул кызыл шалвары менен ал аристократ адамдай сезилди.

Жигит кызматчы бала менен шүүдүрүмдүү, талаанын аралап өткөн узун, тар жолдо, бүт дүйнөсү менен берилип чоордо абдан чебер ойноп бара жатты. А мен болсо бул обочо жерде аны угуп, суктана турган эч ким жок экенин ойлоп, анын артынан акырын тыңшап ээрчип бараттым.

Ойноп бүткөн соң, жигит тоонун этегинде жайгашкан храмдын дарбазасына кирди. Ал жерде сидзинин үстүндө турган араба көрүнүп турган; бул борбордон келгендиги көрүнүп турду. Буга кызыгып, кызматчыдан сурадым.

«Принц бул жерден кеткинче, храмда кызмат өткөрүлөт», – деп жооп берди ал.

Негизги храмга барган сайын кызматчылар биринин артынан бири келип жатышты. Бир маалда түнкү салкын жел кайдан-жайдан жыпар жыт алып келгендей болду. Бул жерде ээн, тоолуу айыл болсо да, уктоочу бөлмөдөн храмга алып баруучу галереяда сейилдеп жүргөн айымдар, тоодон соккон желди өздөрүнүн кийимдеринин жыпар жыттары менен толтуруп жатышты.

40

Жайкалган күзгү талаа көп шүүдүрүмгө толуп, курт-кумурскалар бир нерсеге даттанып жатышты. Токтобой аккан суу шылдырайт. Мага борбордун асманына караганда булуттардын жылышы бул жерде тездей сезилди; ай бирде ачык, бирде караңгы болуп, баары ушунчалык туруксуз эле…

41

Падыша сарайынын экинчи даражалуу кызматкеринин улуу агасы Кинъёнун – епископ Рёгаку ачуулуу адам болгон. Анын храмынын жанында чоң эноки дарагы өсүп тургандыктан, Рёгаку Эноки-но-содзё – Эноки епископу деген атка конгон. “Мага мындай ат ылайыктуу эмес”, – деп чечип, ал даракты кыйып салууга буйрук берет. Бирок дарактан дүмүр калгандыктан, эми епископту Кирикуи-но-содзё – Дүмүр епискобу деп атай башташкан. Анда ачууланып, дүмүрдү казып алып, ыргытууга буйрук берген. Бирок бул жасалгандан кийин, дүмүрдүн ордуна суу толгон чоң чуңкур пайда болгондуктан, епископту Хорикэ-но-содзё – Көлмө епископу деп атай башташкан.

42 

Жанаяманын айланасында Гото-но-хоин деген улуу даражалуу кечил жашачу. Ал “Каракчы” деген аты менен белгилүү болгон. Бул ысымды ал каракчылардын көптөгөн кол салууларынан улам алган.

43

Бир жолу Киёмидзу храмына сыйынууга бараткан адам жолдо карыя кечил аял менен жолугуп калат. Жол бою кемпир “Апчхи! Апчхи!” деп чүчкүрө берет.

“Урматтуу эне, эмнеге улам чүчкүрүп жатасыз?” – деп сурайт анын жолдошу.

Кечил эч нерсе дебейт, бирок чүчкүрө берди. Акыры, суроолордон тажап, мындай деп жооп берди: “Тьфу сен! Адам чүчкүрсө, анын артынан “апчхи” деп кайталап, дуба окубаса, ал өлүп калышы мүмкүн дешет. Мен кичинекей кезимде баккан жаш мырзам Хиэи тоосундагы монастырда кызмат кылып жүрөт. Азыр ал чүчкүрүп жаткан жокпу деп ойлоп жатам, ошондуктан “Апчхи! Апчхи!” деп жатам.”

Сейрек кездешүүчү байланыш, туурабы?

(уландысы бар)

Которгон Абийрбек Абыкаев

Кэнко-Хоси Ёсида: “Зериккенде жазылган ой толгоолор” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

– Ооба, бул, албетте, чындык, – деди карыя пан Карас. – Өткөн жашооңду изилдеп отуруп, анда канчалаган башка жашоолор үчүн материал бар экенин түшүнөсүң. Бир күнү, тагдырбы же табияттын мыйзамыбы, сен ошол жашоолордун бирин тандап аласың да, аны аягына чейин улантасың. Бирок эң өкүнүчтүүсү, башка, мүмкүн болгон жашоолор таптакыр жоголбойт. Кээде алардан, кесилген бут сыяктуу, ооруну сезесиң.

Он жашымда марка чогулта баштадым. Атам муну жактырган жок, ал муну окуумдан алаксытат деп ойлогон. Бирок менин Лойзик Чепелка деген досум бар эле, экөөбүз филателиянын кумарына берилдик. Лойзик шарманшиктин баласы болчу. Үрпөйгөн чымчыктай тармал чачын өйдө тараган, мурдунун үстүн сепкич баскан бала эле. Мен аны балдар жолдошун чын дилинен кандай жакшы көрө алышса, мен дал ошондой жакшы көрчүмүн. Билесиздерби, мен карыямын, аялым, балдарым бар, бирок айтайын – эч бир сезим достук сыяктуу таттуу болбойт. Бирок мындай достукка адам жаш кезинде гана жөндөмдүү. Кийинчерээк ал мүнөзү бир аз катаал тартып калат да, өзү жөнүндө көбүрөөк ойлой баштайт. Мындай достук таза кубанычтан, суктануудан, жашоо күчүнүн молдугунан жана анын чексиздигинен жаралат. Сенде ал ушунчалык көп болгондуктан, аны кимдир бирөөгө бергиң келет.

Менин атам нотариус, жергиликтүү ак сөөктөрдүн башчысы, абдан сыйлуу жана катаал мырза эле; ал эми мен болсо бүт дилим менен Лойзикке байландым, анын атасы аракеч шарманшик, апасы болсо кордук көргөн кир жуугуч аял эле, мен бул Лойзикке ыйыктай мамиле кылып, ал менден шамдагай, бактылуу, өз алдынча жана чыдамдуу, мурдун сепкил баскан жана сол колу менен таш ыргыта алгандыгы үчүн аны ыйык тутуп, сүйчүмүн – жалпысынан, мен андагы канчалык көп нерселерди сүйгөнүмдү эстей албайм; бирок бул менин жашоомдогу эң чоң сүйүү болчу.

Ошентип, Лойзик марка чогулта баштаганымда менин сырымдын сактоочусу болуп калды. Бир жерде кимдир бирөө коллекциялоону эркектер гана түшүнөт деди эле, бул чындык; менде ата-бабалардан калган инстинкт бар деп ойлойм, ал өткөн мезгилдерден бери сакталып калган, ошол убакта эркектер душмандардын баштарын, олжого алынган куралдарды, аюунун терилерин, бугунун мүйүздөрүн жана жалпысынан олжого түшкөн нерселердин баарын чогултчу. Бирок маркалар коллекциясы – бул жөн гана мүлк эмес, бул – түбөлүк укмуштуу окуя; сен Бутан, Боливия же Түштүк Африканын Батыш Мысы сыяктуу алыскы өлкөлөрдүн чегине кирип жаткандайсың; жөн гана сен бул башка жерлер менен кандайдыр бир жеке, интимдик байланышты түзөсүң. Жалпысынан, маркаларды чогултууда саякат жана деңиз саякатчылыгынын кумарлануусу бар, кыскача айтканда, эркектерге мүнөздүү саякаттоо каалоосу. Бул байыркы крест жортуулдары сыяктуу…

Мен мурдараак айткандай, атама бул жаккан эмес; аталар, адатта, уулдары өзүлөрү кызыкпаган нерселер менен алектенишин жактырышпайт – мен, мырзалар, өзүм да уулдарыма ушундай эле мамиле кылдым. Ата болуу – жалпысынан кандайдыр бир аралаш сезим; анда чоң сүйүү бар, бирок кандайдыр бир калыстык, ишенбөөчүлүк, душмандык аралаш жүргөнсүйт – муну кантип айтарымды билбейм; балдарыңарды канчалык көп сүйсөңөр, ошончолук бул башка сезим күчтүү болот. Кыскача айтканда, мен марка коллекциям менен атама билинбеш үчүн чатырга жашырышым керек болчу; чатырда ун салган эски үкөк турчу, биз эки чычкан сыяктуу ага кирип, бири-бирибизге маркаларды көрсөтчүбүз: кара, бул Нидерланд, бул Египет, бул жерде Swerige, башкача айтканда Швеция. Жана биздин кенчтерибизди жашырууга аргасыз болгонубузда кандайдыр бир күнөөлүүдөй сулуулук бар эле. Ал эми бул маркаларды алуу дагы бир укмуштуу окуя болчу; мен тааныш жана бейтааныш үй-бүлөлөргө барып, эски каттардагы маркаларды сурап жүрчүмүн. 

Эң бактылуу сааттарды кээ бир үйлөрдө, эски документтер толгон кутулары сакталып турган чатырларда, полдо отуруп алып, чаң баскан кагаздардын купюраларын издеп, менде али жок бир нусканы таап алган кездерде өткөргөн элем – көрүп турганыңыздай, акылсыздыгымдан улам, мен эки окшош нусканы чогултчу эмесмин; жана эгерде мен эски Ломбардияны же Германиянын кичинекей княздыктарынын же эркин шаарларынын бирин тапсам – мен чындап эле азаптуу кубанычты сезчүмүн – анткени ар бир чексиз бакыт таттуу ооруну берет. Ал эми Лойзик мени көчөдө күтүп турчу, мен акыры чыкканда, мен дарбазадан эле ага шыбырап: «Лойза, Лойзик, ал жерде бир Ганновер бар болчу!» – «Алдыңбы?» – «Ооба!» Ошентип, биз олжо менен үйгө, жашынчу жайга чуркап жөнөчүбүз.

Биздин шаарда жут, бязь, ситец кездемелердин жана башка пахтадан жасалган майда-барат буюмдардын төмөнкү сортторун чыгарган текстиль фабрикасы болгон, мунун баары жер шарынын кара өңдүү элдери үчүн чыгарылчу. Мага фабрикаларга барып, кагаз себеттеринен маркаларды издөөгө уруксат берилген; бул жерде менин эң бай аңчылык жерлерим болчу: бул жерден мен Сиам менен Түштүк Африканы, Кытайды, Либерияны, Ооганстанды, Борнеону, Бразилияны, Жаңы Зеландияны, Индияны, Конгону таптым – бул аталыштар сизге дагы эле сырдуу жана каалаган нерседей угулабы билбейм. Мырзам, Straits Settlements маркасын болсо да тапканым чоң кубаныч, укмуштуудай кубаныч. Же – Корея, Непал! Жаңы Гвинея! Сьерра-Леоне! Мадагаскар! Угуңуз, мындай толкунданууну мергенчи, кенч издөөчү же археолог өздөрүнүн казууларынын арасында гана түшүнө алат. Издөө жана табуу – бул адамга жашоо бере ала турган эң чоң чыңалуу жана канааттануу. Ар бир адам бир нерсени издеши керек – эгер марка болбосо, анда – чындыкты же папоротниктин сыйкырдуу түсүн, же таш жебенин учу жана урналарды.

Ооба, Лойзик менен дос болуп, марка чогулткан жылдар бул менин жашоомдун эң сонун жылдары болчу. Бирок мен кызылча менен ооруп калдым, Лойзикке мага кирүүгө уруксат беришкен жок, бирок ал биздин коридордо туруп, мага угуза ышкырып турчу. Кайсы бир жолу мени жакшы карабай калышты окшойт; кыскасы, мен төшөктөн турдум да – чатырга чогултуп алган маркаларымды карап келүү үчүн чуркадым. Мен ошончолук алсырап калган элем, үкөктүн капкагын ачуу да кыйын болду. Бирок үкөк бош экен; маркалар салынган куту жоголуптур.

Менин ошол учурдагы абалымды сүрөттөп бере албайм. Балким, мен ошол жерде муз сыяктуу катып калгандырмын, ыйлай алган да эмесмин, тамагым буулуп калган. Биринчиден, маркаларды, менин эң чоң кубанычымды жоготуу коркунучтуу болчу; бирок андан дагы коркунучтуусу, менин ооруганымдан пайдаланып, аларды менин жалгыз досум Лойзик уурдап кеткен деген ой болчу. Бул коркунуч, көңүл калуу, чексиз кайгы, азап тартуу – билесизби, баланын сезимдеринин канчалык күчтүү болгондугу таң калыштуу. Мен чатырдан кантип түшкөнүмдү эстей албайм; мен кайрадан барып төшөгүмө жаттым, ысытмадан башым айланып, жеңилдеген учурларда дайыма ойлонуп жаттым, ойлонуп жаттым… Атама да, таежеме да эч нерсе айткан жокмун – апам ал кезде өлүп калган эле; алар мени таптакыр түшүнбөйт деп билчүмүн, бул мени алардан кандайдыр бир жол менен алыстатты – ошондон кийин мен аларга эч качан жылуу балалык сүйүүмдү арнаган эмесмин. Лойзиктин чыккынчылыгы мага дээрлик өлүмгө тете сокку болду; бул адамга болгон биринчи жана эң коркунучтуу көңүл кайттыгым эле. Жарды, дедим мен өзүмө, Лойзик – жарды, ошондуктан уурдайт; сен кедей менен дос болгонуң үчүн ушундай болду. Бул менин мүнөзүмдү катаалдантты; ошондон бери мен адамдарды жакшы ажырата баштадым – мен социалдык күнөөсүздүк абалымды жоготтум; бирок анда мен ал соккунун канчалык терең болгонун жана мендеги канчалык көп нерселер кыйроого учураганын түшүнгөн эмесмин.

Соккудан алган жарааттарым айыккан соң, маркаларымдын коллекциясын жоготуу кайгысын да жеңдим. Лойзик ошол арада жаңы жолдошторду тапканын көргөндө гана жүрөгүм бир аз ачышып калды; бирок, ал көпкө чейин көрүшпөгөндүктөн бир аз уялып мага чуркап келгенде, мен ага кургак жана бойго жеткен адамдай: «Бар, мен сени менен мындан кийин сүйлөшпейм!» – дедим. Лойзик кызарып, дароо жооп берген жок: «Болуптур!» Ошондон бери ал пролетарлык каардануу менен мени жек көрө баштады.

Пан Паулюс айткандай дал ушул окуя менин бүт жашоомо, менин жашоодогу тандоомо таасир эткен. Менин дүйнөм, эгер ушундай деп айтууга мүмкүн болсо, булганды, мен адамдарга ишенбей калдым; аларды жек көрүүнү жана жерип-жектөөнү үйрөндүм. Досум болгон жок; жана мен чоңойгон сайын, мен эч кимге муктаж эмесмин жана эч кимди кечирбеймин деп текеберлене баштадым. Анан эч ким мени сүйбөгөнүн байкай баштадым, өзүм да сүйүүнү жана бардык сентименталдуулуктарды жектей баштадым.

 Ошентип, мен текебер, амбициялуу, педанттык – бир сөз менен айтканда, туура адам болуп чыктым; мен баш ийгендерге жаман, ырайымсыз мамиле кылдым, сүйүүсүз турмушка курдум, балдарымды коркутуу жана үрөй учуруу менен тарбияладым жана тырышчаактыгым жана милдеттүүлүгүм менен чоң ийгиликтерге жетиштим. Бул менин жашоом болчу, бүт жашоом; мен милдеттеримден башка эч нерсеге көңүл бурчу эмесмин. Мен өлгөндө, гезиттер мен кандай сиңирген эмгекчи жана үлгүлүү адам болгонумду жазып чыгышат. Бирок эгер адамдар мунун баарында канчалык жалгыздык, ишенбөөчүлүк жана катуулук бар экенин билишсе…

Үч жыл мурун аялым каза болду. Мен өзүмө да, башкаларга да мойнума алган жокмун, бирок бул мага өтө оор кайгы болду; жана сагынычтан ата-энемдин калган үй-бүлөлүк реликвияларын карай баштадым: сүрөттөр, каттар, менин эски дептерлерим… Тартипти катуу сактаганды жакшы көргөн атам булардын баарын кантип камкордук менен сактап койгонун көргөндө тамагым буулуп калды; ал, сыягы, мени баары бир сүйчү окшойт. Бул нерселер менен чатырда бүт шкаф толтурулган болчу; жана бир кутунун түбүнөн, атамдын мөөрү басылган кутуну таптым; мен аны ачтым – анда мен элүү жыл мурун чогулткан, баягы мен жоготкон маркалардын коллекциясы жаткан.

Жашырбайм – көзүмө жаш алдым, жана мен бул кутуну бөлмөмө кенч сыяктуу алып келдим. Ошондо иш кандай болгонун түшүндүм. Демек, мен ооруп жатканда, кимдир бирөө менин коллекциямды таап алган, атам окуудан артка калбасын деп аны тартып алган. Ал муну кылбашы керек эле; бирок бул жерде да анын катуу камкордугу жана сүйүүсү көрүндү; эмнегедир билбейм, мен аны да, өзүмдү да аядым.

Анан ой келди: демек, Лойзик бул маркаларды уурдаган эмес. Кудайым, мен ага канчалык адилетсиз болгонмун. Бул сепкилдүү жана үрпөк чач көчө баласынын жүзү көз алдымда тартылды – кудай билет, ал эмне болду, дагы деле тирүүбү!

Ах, ушулардын баарын эстегенде аябай уялдым. Болгону адилетсиз шектенүүдөн жалгыз жолдошумду жоготуп алыптырмын – ушундан улам мен балалыгымды жоготтум. Кедейлерди жек көрө баштадым, текебердик менен жүрдүм – ошондуктан мен эч кимге жакындаган жокмун. Ушул себептен улам мен почта маркаларын жек көрүүсүз жана жийиркеничсиз карай алган жокмун жана эч качан сүйлөшкөн кызыма, кийин аялыма кат жазган эмесмин, сезимдерди билдирүүдөн жогору турганымды жашыргам; жана аялым мындан азап тартты. Ошондуктан мен ушунчалык ырайымсыз жана түнт болдум. Ушундан улам, ушундан гана мен ушундай карьераны жасап, милдеттеримди үлгүлүү аткарганмын…

– Мен бүт жашоомду карап чыктым, күтүлбөгөн жерден ал бош жана маанисиз болуп чыкты. Мен таптакыр башкача жашай алмакмын – деп ойлодум. Эгер бул болбогондо, – менде ар кандай окуяларга ушунчалык ысык сүйүү, ушунчалык кумар жана асылдык, фантазия жана ишеним, ушунчалык таң калыштуу жана күчтүү таланттар бар эле. Кудайым, мен таптакыр башка адам болмокмун – саякатчы, актёр же аскер! 

Мен адамдарды сүйүп, алар менен бирге ичип, аларды түшүнүп, дагы эмнелерди гана кылмак эмесмин! Менде кандайдыр бир муз эрип жаткандай болду. Мен улам бир марканы карай бердим. Алар баары ушул жерде – Ломбардия, Куба, Сиам, Ганновер, Никарагуа, Филиппиндер – мен ошол кезде баргым келген жана эми көрбөй турган бардык өлкөлөр. Ар бир маркада боло турган жана болбогон нерсенин бир бөлүгү камтылган. Мен алар менен түн бою отурдум жана жашоомду соттодум. Мен бул кандайдыр бир бөтөн, жасалма, бейтарап жашоо экенин көрдүм, ал эми менин чыныгы жашоом эч качан ишке ашкан эмес… – Пан Карас колун шилтеди. – Эмне боло аларымды жана Лойзикке канчалык адилетсиз болгонумду ойлогондо…

Бул сөздү угуп, патер Вовес абдан кайгырып, жашып кетти, – балким, ал дагы өз жашоосунан бир нерсени эстегендир.

– Пан Карас, – деди ал толкунданып, – бул жөнүндө ойлонбоңуз, – эч кандай пайдасы жок, эми бир нерсени оңдоого да, жашоону кайрадан баштоого мүмкүн эмес…

– Мүмкүн эмес, – деп Карас бир аз кызарып, үн чыгарып койду. – Бирок билесизби, жок дегенде, – жок дегенде, мен марка чогултууну кайрадан баштадым!

Которгон Абийрбек АБЫКАЕВ

Карел Чапек: “Маркалардын коллекциясы” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Акыркы жылдары Нода Санкити Жаңы жылдын биринчи күнүнүн кечинен баштап, үчүнчү январдын таңына чейин Токионун бир кооз мейманканасында жалгыз өткөрүүнү адатка айландырып алган. Мейманкананын аты кадыр-барктуу угулчу, бирок Санкити аны “Элестер” мейманканасы деп атап алган.

“Атам өзүнүн элестерин көргөнү кетти”, – дечү анын уулу менен кызы Жаңы жыл менен куттуктаганы келген конокторго. Коноктор муну Санкитинин кайда экенин жашыруу үчүн айтылган бир тамаша катары кабыл алышчу. Кээ бирлери болсо: “Бул майрамды өткөрүүгө абдан жагымдуу сонун жер болсо керек”, – дешчү.

Бирок, Санкитинин жакындары бул мейманканада ага чын эле элестер келерин элестете да алышчу эмес.

Жыл сайын Санкити “Кар бөлмөсү” деп атап алган бөлмөгө жайгашчу. Чынында, бул бөлмөнүн башка бөлмөлөрдөй эле, катар номуру бар эле; аны “Кар бөлмөсү” деп Санкити өзү атап алган.

Мейманканага келгенден көп өтпөй эле Санкити пардаларды тартып, төшөккө жатчу да, көздөрүн жумуп алчу. Ушундай абалда эки-үч саат жатчу. Бул, жыл бою чогулган чарчоосу менен чыңалуусун жазыш үчүн жасалгандай көрүнчү. Бирок чыңалуусу бир аз басылгандан кийин, денесинде жаңы бир чарчоо пайда болчу.

Салкити мунун кандай болоорун билчү, ошондуктан чарчоонун күчөп турган учурун күтчү. Моюну сезбей, кол-бутун кыймылдата албай калганда – ошондо элестер ага келе баштачу.

Караңгылыкта, анын жабык кабактарынын алдында жарыктын бийлеген таруудай майда бүртүкчөлөрү пайда болот. Бүртүкчөлөр тунук эле, сырты күңүрт алтын сыяктуу жалтырап турчу. Алтын түс акка айланып жаркырай баштаганда, жарык бүртүкчөлөрдүн учуу багыты жайлап, бир калыпка түшүп, кар жаай баштачу. Кар бүртүкчөлөрү кайдадыр бир алыста жаай турган.

Бул Санкитиге таандык кар эле. Санкити кааласа жаачу. Көздөрү жабык тургандагы көзгө сайса көрүнгүс караңгылыктын ичинен кар ага жакындап келчү. Анан кар бүртүкчөлөрү чоңоюп, пион гүлдөрүнө окшошо баштачу. Кар бүртүкчөлөрү чоңоюп, жайыраак жаай баштаганда Санкити ушул унчукпас пион кардын арасында эрип кетчү.

Эми көздөрүн ачса болот эле.

Салкити көзүн ачканда бөлмөнүн дубалын кар басып калар эле. Жумулган кабактарынын арасынан ал карды гана көрчү; азыр дубал турган жерде, анын алдында карлуу пейзаж ачылчу.

Жалбырактары түшүп калган беш-алты дарак өскөн кең талаага кар лапылдап жаап турат. Жааган кар жерди да, чөптү да басып калган. Үй да, дарак да жок. Ал талаада суук жана жалгыздык өкүм сүрүп турду, бирок жылуу төшөгүндө жаткан Санкичи муну сезген жок. 

Кышкы пейзаж бар эле, өзү жок. “Кайда барам, кимди көрөм?” – деп өзүнө суроо салды Санкичи, бул суроо жаап жаткан кардын эрки менен пайда болгон.

Эл жок ээн талаа – асмандан жааган кар. Анан бул талаа эрип, тоолорго айланды. Тоонун чокулары анын көз алдында көтөрүлүп, алардын этегинде кичинекей дарыя көрүндү. Дарыя ордунда акпай токтоп калгансыйт, бирок чындыгында суулар шоокумсуз, жай агып жаткан. Муну тоонун боорунан дарыяга түшкөн тоголоктошкон кардын агып баратканы тастыктап турду. Кар жээктеги ташка урунуп, эрип кетти. Аңгыча, кристаллдай жалтыраган тоонун чокусунда Салкитинин атасы пайда болду. Анын колунда Санкити бар эле. Ал үч-төрт жашта болчу.

“Ата, этият бол – аска абдан бийик, таштар – курч. Буттарың тытылды го?”

Салкити элүү төрт жашта эле. Мейманкана бөлмөсүнүн төшөгүндө жатып, атасы менен сүйлөшүп жатты. Кар жаап жатты.

Асманга көтөрүлгөн, тикчийген курч кристаллдар таманын тилип жатты. Санкитинин эскертүүсүн уккан атасы оңдонуп, этияттап басууга аракет кылды, ошондо дагы бир кар бөлүгү аскадан кулап, дарыяга учуп түштү. Атасы Санкитини мурдагыдан да бекем кучактады.

“Бул кар деле дарыяны басып кала албаганы кызык”, – деди атасы. Атасынын башын, ийиндерин, Санкитини кучактаган колдорун ак кар басыптыр.

Ошол кезде дубалдагы кар дарыяны бойлой жогору жылды. Эми кар тоодогу Көлдүн үстүнө жаап турду. Бирок андан чыккан суу өтө эле чоң эле. Батыш жээктен алыстаган сайын ак кар пиондору боз түскө өтүп, булутка айланып кетти. Аркы өйүздөгү жээк анча байкалган жок.

Санкити кээ бир кар бүртүкчөлөрү сууга жетип, анда эрип кеткенин көрдү. Аңгыча ал экинчи жээктеги бир кыймылды байкады. Аны көздөй бозоргон асманда бир нерсе сүзүп келе жаткан. Бул канаттуулардын тобу эле. Канаттуулардын аппак болгон чоң канаттары бар экен. Канаттары кардан өсүп чыккандай. Канаттуулар Санкитинин көз алдынан учуп өтүп кетишти, бирок кагылган канаттарынын добушу угулган жок. Канаттары жайылган, бирок эч кандай үн жок. Же бул канаттууларды кар алып келатабы?

Санкити канаттууларды санап көрүүгө аракет кылды. Канча? Жетиби? Он бирби? Санкити аларды санап чыга албаганына кейибеди. Тескерисинче, ал кубанды. “Булар кайсы канаттуулар? Канча?”

“Мен эч кандай канаттуу эмесмин. Канаттарымдагыларды көрбөйсүңбү?”

“Эми түшүнүктүү болду”, – деп жооп берди Санкити.

Кардан учуп чыккан канаттуулардын канаттарында Санкитини сүйгөн аялдар отурушкан. Алардын кимиси Санкити менен сүйлөштү эле?

Кар жараткан элес Санкитиге өзүн сүйгөн адамдарды каалаган учурунда чакырууга мүмкүнчүлүк берчү.

Жаңы жылдын биринчи күнүнүн кечинен үчүнчү январдын таңына чейин Санкити “Элестер” мейманканасынын “Кар бөлмөсүндө” жатты. Пардалар – тартылган, тамакты бөлмөгө алып келишет. Ал келгенден бери төшөктөн тура элек. Ал бул жерге өзүн сүйгөн адамдарды көрүш үчүн келген.

1964

Которгон Абийрбек АБЫКАЕВ

Ясунари Кавабата: “Кар” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Кытайлыктарды жана аялдарды түшүнүү кыйын. Мен эки-үч жыл бою кичинекей жаңгактай болгон пил сөөгүн сабырдуулук менен кырып, жонуп отурушкан кытайлыктарды көргөм. Бул формасыз сыныктан кытай майда бычактарды, кыргычтарды колдонуп, таң калыштуу чеберчиликтин жана сабырдуулуктун үлгүсүн көрсөтүп, шумдуктай кемени жаратышат. Кемеде бардык аркандар, парустар, тийиштүү сандагы кишилер бар. Моряктар апийимдин уругунан да кичине, аркандар ушунчалык ичке болгондуктан, алардан жада калса көлөкө да түшпөйт. Бирок мунун баары түккө татыбаган, болбогон нерселер… Мындай кеме менен кичине болсо да саякатка чыга албасыңды айтпаганда да, кеме ушунчалык морт жана назик болгондуктан, алакандын бир эле жеңил мыкчуусу акмак кытайдын оор эмгегин жок кылат.

Аялдын жалганы да мага көбүнчө көлөмү жаңгактын кабыгынан жасалган кытай кемесин эске салат – кандай чыдамдуулук, амалкөйлүк – анан мунун баары таптакыр максатсыз, натыйжасыз, жөн гана тийип койсоң бул кымбат курулуш заматта кыйрап жок болот.

*   *   *

Пьеса окуу түн ортосунда, саат 12де болот деп белгиленген.

Мен бир аз эрте келип, бош убакытымды сигара чегип, үй ээси, адвокат Лязгов менен сүйлөшүп олтурдум. Көп өтпөй биз олтурган кабинетке, бир саат мурда театрда биздин жалпы таанышыбыз Таня Черножукованын жанында отурганын көзүм чалып калган Лязговдун кызыл жүздүү, шайыр аялы учуп кирди.

– Бул эмнеси, – деп чочуп кетти Лязговдун аялы. – Он экиге жакындап калды, ал эми көрүүчүлөр жокпу?!

– Келишет, – деди Лязгов. – Өзүң каяктан келдиң, Симочка?

– Мен… Тарскийдин эжеси менен Бассейнаядагы муз тебүүчү аянтчага бардым.

Мен жай, этияттык менен креслодо бурулуп, Серафима Петровнанын жүзүнө карадым. Эмнеге ал жалган айтты? Бул эмнени билдирет? Мен ойлонуп калдым.

Эмнеге ал жалган айтты? Бул жерде ойношу менен болду деп ойлоо кыйын… Ал театрда бүт убактысын Таня Черножукова менен өткөрдү жана театрдан келген убакытты карасак, түз эле үйүнө келгендей. Демек, ал же театрда болгонун, же Таня Черножукова менен жолугушуусун жашырып жаткандай.

Ошол замат Лязгов менин көзүмчө эки-үч жолу аялына Черножукова менен сейрек жолугушуну суранганын эстедим, анын айтымында, бул акылсыз, текебер келесоо, аял анын аялына жаман таасирин тийгизет имиш… Ошондо мен таң калдым: аялдын жалган айтуусуна кандайдыр бир майда-чүйдө, эч нерсеге арзыбаган нерсе себеп болушу мүмкүн экен…

*   *   *

Бир аздан кийин студент Конякин келди. Биз менен учурашкандан кийин, ал Лязговдун аялына бурулуп сурап калды:

– Бүгүнкү театрдагы оюн… Кызыктуу болдубу? Серафима Петровна таң калгандай ийнин куушуруп койду:

– Эмне үчүн бул тууралуу мени билет деп ойлойуз? Мен театрга барган жокмун.

– Кантип барган жоксуз? Мен Черножуковдорго кирип чыккам – Татьяна Викторовна сиз менен театрга кетти деп айтышкан.

Серафима Петровна башын жерге салып, тизесиндеги юбкасынын бырышын колу менен сылап, жылмайып койду:

– Ага мен күнөөлүү эмесмин, Таня ушунчалык акылсыз болбосо; ал үйдөн чыгып баратканда, башкачараак шылтоо айта алмак…

Лязгов, кызыга карап, аялына көз жүгүрттү.

– Эмне үчүн ал жалган айтышы керек эле?

– Сен түшүнгөн жоксуңбу? Балким, өзүнүн акынына кеткендир!

Студент Конякин дароо Серафима Петровнага бурулду:

– Акынгабы? Гагаровгобу? Бирок бул мүмкүн эмес! Гагаров жакында Москвага кеткен, мен аны өзүм узатып баргам.

Серафима Петровна макул болбогондой башын чайкап, туңгуюкка секирген кишидей кейип айтты:

– А ал баары бир бул жерде!

– Түшүнбөйм… – студент Конякин ийнин куушуруп койду. – Биз Гагаров экөөбүз доспуз, ал, эгер кайтып келсе, эң биринчи мага кабар бермек.

– Ал жашынып жүргөнсүйт, – бут кийиминин учу менен килемди тыкылдатып, маалымдады Серафима Петровна. – Аны аңдып жүрүшөт.

Акыркы сүйлөм, албетте, Гагаров жөнүндөгү жагымсыз сүйлөшүүнү токтотуу үчүн эле айтылган. Бирок студент Конякин тынчсыздана баштады.

– Аңдып жүрүшөт??! Кимдер аңдып жүрөт?

– Ким болмок эле, тыңчылар да.

– Уруксат этиңиз, Серафима Петровна… Сиз кызыктай сүйлөп жатасыз: Гагаров революционер эмес, анан ал эч качан саясат менен алектенбесе, эмне үчүн тыңчылар аны аңдып жүрүшү керек?!

Серафима Петровна студентти жаман көздөрү менен карап, кургап кеткен эриндерин жалап алды да, тактап айтты:

– Мурда алектенбесе, азыр алектенет. Бирок эмне эле баарыбыз Гагаров, Гагаров… Мырзалар, чай ичкиңиздер келеби?

*   *   *

Аңгыча дагы бир конок келди – гезит рецензенти Блюхин.

– Аяз күчүндө, – деди ал алакандарын ушалап, – бирок жакшы! Сөөктөн өткөн суук. Мен азыр эки сааттай коньки тээп келдим. Бассейнаядагы муз аянты керемет.

– Менин аялым да азыр эле ошол жактан келди, – деди стакандан чай ууртап ичип олтурган Лязгов. – Ал жерден жолуктуңарбы?

– Эмне дейсиз?! – Блюхин таң калды. – Мен ал жерде керелдин кечке коньки тээп жүрдүм, бирок сизди, Серафима Петровна, көрбөдүм.

Серафима Петровна жылмайып койду.

– Бирок мен ал жерде болгом. Марья Александровна Шемшурина менен.

– Таң калыштуу… Мен сизди да, аны да көргөн жокмун. Муз аянтчасы кичинекей эле эмеспи, ал жердегилердин баары алаканга салгандай көрүнүп турат, кантип көрбөй калдым экен, таң калыштуу.

– Биз көбүнчө отурдук… музыканын жанында, – деди Серафима Петровна. – Менин конькимдин бекиткен буроосу бошоп кеткен эле.

– Аа, ошондойбу! Көрсөтүңүз, оңдоп берейин! Мен мындай нерселерге устамын. Ал кайсы жерде?

Серафима Петровна буту менен килемди тынсыздана тыкылдатты.

– Мен аны слесарга бергем.

– Кайсы слесарга бердиң, түнүчүндө, – деди Лязгов.

Серафима Петровна ачуулана кетти.

– Бердим да! Эмнеге такыйсың? Шашылыш иштер көп болгондуктан ачык экен. Мен бердим. Слесардын аты Матвей.

*   *   *

Акыры, кагазга оролуп, лента байланган пьесасын көтөргөн көптөн күткөн драматург Селиванский келди.

– Кечигип калганыма кечирим сурайм, – деп саламдашты ал. – Улуу аялзаты тоскоолдук кылды.

– Драматургга суроо-талап чоң, – Лязгов жылмайып койду. – Сага ким тоскоолдук кылды?

– Шемшурина, Марья Александровна. Ага пьесаны окуп бердим.

Лязгов кол чаап жиберди.

– Калп айттың, драматург калп айттың! Драматург өзүнүн сүйүү окуяларын жашырып жатат! Эч кандай Шемшуринага сен пьеса окуй алмак эмессиң!

– Кантип окуган жокмун? – деп, чогулгандарды түшүнбөгөн, шектүү көздөрү менен карап, кыйкырды Селиванский. – Окудум! Так ошонун өзүнө окудум.

– Ха-ха! – Лязгов күлдү. – Айтчы, Симочка, ал сага колундагы далили менен кармалды: Шемшурина сени менен муз аянтчасында болчу да, туурабы.

– Ооба, ал мени менен болчу, – Серафима Петровна башын ийкеп, баарыбызды муздак көздөрү менен карады.

– Качан?! Мен тогуз жарымдан он экиге чейин анын үйүндө отуруп, “Комета” деген пьесамды окуп бердим.

– Сиз бирдемени чаташтырып жатасыз, – Серафима Петровна ийнин куушуруп койду.

– Эмне? Эмнени чаташтырышым мүмкүн? Саатты чаташтырышым мүмкүнбү, Шемшуринаны кимдир бирөө менен чаташтырышым мүмкүнбү, же өзүмдүн пьесамды календарь мененби?! Кантип чаташтырам?

– Сиз чай ичкиңиз келеби? – деди Серафима Петровна.

– Жок, тактап алалы: Шемшурина сиз менен кайсы убакта болду эле?

– Он–он бирдер чамасында. Драматург колдорун шилтеп жиберди.

– Анда куттуктайм: дал ошол убакта мен ага үйдө пьеса окуп берип жаткам.

Серафима Петровна тикендүү кашын көтөрдү.

– Ошондойбу? Балким, дүйнөдө эки Шемшурина бардыр? Же мен бейтааныш айымды Марья Александровна деп ойлодумбу? Же, балким, мен муз аянтчасында кечээ болгондурмун?.. Ха-ха!..

– Эч нерсе түшүнбөйм! – Селиванский таң калды.

– Ошол да, – Серафима Петровна күлдү. – Ошол да! Ах, Селиванский, Селиванский…

Селиванский ийнин куушуруп, кол жазманы ача баштады.

Биз конок бөлмөгө өтүп бара жатканда, мен бир мүнөткө кабинетте калып, Серафима Петровнага кол жаңсап токтотуп алып, аны менен жалгыз калдым.

– Сиз бүгүн муз аянтчасында болдуңуз беле? – дедим мен кайдыгерлик менен.

– Ооба. Шемшурина менен.

– А мен сизди бүгүн театрда көрдүм. Таня Черножукова менен.

Ал кызарып кетти.

– Мүмкүн эмес. Анда мен калп айтып жатамбы?

– Албетте, калп айттыңыз. Мен сени даана эле көргөм.

– Сиз мени кимдир бирөө менен чаташтырдыңыз…

– Жок. Сиз жалган айта албайсыз, көп адамдарды аралаштырып, кармалып калаарда, биринин артынан бир жалганды үйүп жатасыз… Эмнеге күйөөңүзгө муз аянтчасы жөнүндө калп айттыңыз?

Анын буту килемди тыкылдатты.

– Ал мен Таня менен жолугушканымды жактырбайт.

– А мен азыр барып, баарына сизди театрда Таня менен көргөнүмдү айтам.

Ал менин колумдан бекем кармап, коркуп, титиреген эриндери менен:

– Сиз муну кылбайсыз!

– Эмнеге кылбайм? … Кылам!

– Сүйкүмдүүм, сиз жакшы адамсыз… Сиз айтпайсыз да… туурабы? Айтпайсыз, туурабы?

– Айтам.

Ал эки колун менин ийиниме арта салып, бекем кучактап, өпкүлөп жиберди, да акырын шыбырады:

– Эми айтпайсызбы? 

*   *   *

Драма окулгандан кийин – кечки тамак келди.

Серафима Петровна менден көзүн ала качып, күйөөсүнүн жанында жүрдү.

Сүйлөшүүнүн ортосунда ал күйөөсүнөн сурады:

– А сен бүгүн кечинде кайда болдуң? Саат үчтөн кийин үйдө болгон жоксуң.

Мен кызыгуу менен анын жообун күтүп жаттым. Лязгов экөөбүз кабинетте олтурганда, бул күндү кандай өткөргөнүн: Одессадан ага тааныш француз айым, кафешантан ырчысы келип, аны менен Контандын кабинетинде түшкү тамакта бирге болушканын; түштөн кийин автомобиль менен шаар аралап, анан “Гранд-Отелге” барышканын, кечинде аны “Буффка” алып барып, ал жерде калтырганын жашырбай айтып берген эле.

– Сен кайда болдуң бүгүн?

Лязгов аялына бурулуп, бир нече секунд ойлонуп, жооп берди:

– Мен Кантандын кабинетинде болдум. Одессадан келген бир кардар, француз, анын аялы, анан мен, түшкү тамакты чогуу ичтик. Андан соң Усачевдин иши боюнча ишенимдүү адамымдыкына бардым, анын автомобили менен жүрдүк – ал абдан бай аял – мүлктү камакка алуудан бошотуу иши боюнча. Андан кийин мен “Гранд-Отелде” бир фермер менен болдум, ал эми кечинде таанышым менен көрүшүү үчүн “Буффка” бир мүнөткө кирип чыктым. Болгону ушул. Мен ичимден жылмайып, ойлоп койдум: “Баракелде. Мына жалган айтсаң ушундай айт!” 

Которгон Абийрбек АБЫКАЕВ

Аркадий Аверченко: “Калп” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(жомок)

Кар жумшак жана жеңил эле. Ал түбөлүк океандай болгон түнкү асманды аралап, жылдыздардын күмүш сыяктуу жаркыроолорун чагылдырып турду. Кардан жаңы нерсенин назик жана кандайдыр бир түшүнүксүз, бирок жагымдуу жыты чыгып жатты.

Бул апрель айы эле, ал кыш тууралуу эч нерсе билчү эмес. Кар түн ичинде жаады. Таңга жуук, ойгоно сала, чыгыш тараптагы асмандын жарымында каалгый сүзүп, барган сайын бийиктеп келе жаткан чоң кызыл шарды көрдү.

– Бул эмне? – деп таң калган кар кыйкырып жиберди.

– Бул күн, – деп жооп берди түнкү чырак илинген карт мамы.

– Күн! – деп кайталады апрель кары, кубанганынан алтындын учкундарындай жаркырап. – Кандай кооз! Кандай сонун! Кандай жарык! – деп суктанды кар.

– Бери карай, мага сүзүп кел, – деп чакырды апрель кары күндү.

– Кеңкелес кар, – деп күңкүлдөдү карт чырак мамысы. Ал ушунчалык карыган эле, канча жашта экенин унутуп да калган, ошондуктан өзүн эң акылдуу деп эсептечү. Карт мамы ар дайым күңкүлдөп, ачууланып, баарына акыл үйрөтчү. 

– Күн сени эритип, кир көлчүккө айлантат, – деди мамы наристедей ишенчээк апрель карына.

– Андай болушу мүмкүн эмес! – деп кыйкырды капа болгон кар. – Күн ушунчалык сулуу! Ал эч качан жаман боло албайт!

– Көрө жатарсың, – деп күңкүлдөдү карт мамы.

Күн барган сайын бийиктеп баратты. Нуру мүнөт сайын ысык тие баштады. Ал эми күнгө ашык болуп калган кар эрип баратканын сезди.

– Оо, Кудайым! – деп кыйкырды ал, көзүнө жаш алып.

Бирок кар буга сулуу күндү күнөөлөгөн жок. Ал сүйүүдөн эрип баратам деп ойлоду.

Ошол учурда кеч кирип, түн кирди. Күн жашынып калды, ал эми кар аягына чейин эриген жок.

Ал көзгө сайса көрөнгүс караңгылыкта жатты, карайган асманды карап. Ал жерде күмүш ай, балык сууда сүзгөндөй сүзүп жүрдү. Ал муздак жана бардыгына кайдыгер эле.

Жок, ал күндү алмаштыра албады. Апрель кары кайгырып жатты.

– Мен эми күндү көрө албаймбы?! – деп үмүтсүздүккө алдырган кар.

– Унчукпачы, – деп күңкүлдөдү карт мамы, – уктап жаткандарга тоскоол болбо.

Карт мамыда чырак жок болчу, ал мурда эле талкаланып калган, ошондуктан эч кандай жарык жок эле.

– Күн, күн, – деди жаны тынбаган апрель кары, – кайдасың? Жооп бер!

– Үнүңдү басчы, акыры! – деп чындап ачууланды карт мамы. – Таң атканда көрөсүң күндү.

– Чын эле элеби?! – деп кубанды кар.

– Балким, акыркы жолу, – деди карт мамы шылдыңдагансып.

– Мейли, – деди апрель кары. – Эрип кетсем мейли! Бирок мен күндү көрөм!

Карт мамы эч нерсе деп жооп берген жок, болгону жийиркенгенсип кычырап койду.

Таң да атты. Күн чыкты. Ал эми кар, карт мамы алдын ала айткандай, эрип кетти.

Бирок керемет болду! Кар өлбөдү, ал кир көлчүккө айланган жок! Ал жазда биринчи чыккан гүлдүн бир түрүнө айланды! Жазгы күндөй жаркыраган сары гүл. Жука сабактагы сары желекчелери алтын оттой жанып турду. Адамдар бул сулуу гүлдү Байчечекей деп аташты.

Азыр деле ар жаз сайын күнгө ашык болгон апрель кары гүлгө айланат. Ал биринчилерден болуп жарыкка умтулат. Жана сулуу күндүн нуру астында сүйүүдөн жанып, күйүп турат – бул Байчечекей!

Которгон Абийрбек Абыкаев

Наталья Антонова: “Апрель кары” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.