Нурлан Калыбековдун “Ыраазымын” ыр китебине сын пикир

Акындар өзүнүн жан дүйнөсү, табияты, мүнөзү, кыял-жоругу, кыскасы, ички ой-туйгулары, сырлары жөнүндө ашкере айтпаганы менен ырларынан байкалбай койбойт. Ушул тапта илим менен технологиянын өнүккөн, ааламдашуунун зуулдаган заманында жакшы ыр жаратыш да оор. ЖИ жардамы менен күн сайын эмес, саат сайын ыр, кара сөз жазгандар көбөйдү. Бул өтө коркунучтуу тенденция. Окурман журтунун таза ырга, чыныгы поэзияга, турмуштагыдай прозага болгон суроо-талабын жок кылуунун жолу, табитин талкалоонун аргасы. Адам менен технологиянын айрыкча шык, таланттын учкуну барлардын жарышы, атаандаштыгы, оңой оокатты аз-маз өзгөртө коюп, менчиктеп алуунун далалаты ким кимди ай-талаада калтырары азырынча белгисиз… Пенде өз табиятына жараша оңой оокатка тап бериш жагынан алдыга киши чыгарбайт.

Социолог-психолог изилдөөчүлөрдүн маалыматына караганда, акын (статус) табиятынын беш-алты категориясы аныкталган. Бизде азырынча ал тууралуу сөз боло элек…

Эл оозунда дервиш акын, жинди акын, бийликтин акыны, соодагер акын, кутурган акын, күнкарама акын, тантык акын, тамашакөй акын, эрке акын, эптемей акын, атына эле акын ж.б. бир канча аталыштары ооз жүзүндө айтылган менен майнаптуу илимий изилдөөлөр жок.

Акындар атам замандан бери өздөрүн кудайга теңеп, кудай менен алым-сабак айтышып, сырдашып-муңдашып, ал тургай кесир сүйлөп тыңсынгандары, теңата болгондору да жок эмес. Мунун себебин кандайдыр бир касиеттүү күч дээрине сеппесе, оозуна салбаса, дилине куйбаса, тилине куялуштурбаса ырды кайдан жаратмак деген ишеним күч. Ошол таризден караганда акын Нурлан Калыбековдун басмадан жаңыдан чыккан “Ыраазымын” деген ыр жыйнагынын маани-маңызы да, мазмун-идеясы да “Ыраазымын Кудурет, нурларыңдан шимирип, тазаландым таза жуулган айнектей” деп, жаратканга жакындаган, анын амири менен өзүн пендечиликтин майда-барат, акыр-чикир, көр-жеринен толук бошонгон, көкүрөгү нурга, жүрөгү сүйүүгө, башы тунук ойлорго толгон, жаңы жашоо баштаган, жаңы чөйрөдөн өзүн-өзү издеп таап кубанган акындын портретин, акындын бейнесин көрүүгө болот. Акындын дил агарткан, жан дүйнө тазарткан башкы миссиясы ушунда. Китептин башынан аягына чейин өзүнүн дух-рух абалын чагылдырганга, жан дүйнөсүндөгү өзгөрүш-бурулушту ыр саптары аркылуу жеткиргенге далалат жасаганы жөндөн-жөн эмес.

“Кутурган” акындардын бири Нурлан Калыбеков китеп артынан китеп чыгарып, мурунку ырларынын эсебинен жаңы жыйнагынын көлөмүн калыңдаткан акындардын тизмесине кирбейт. Акыркы жылдары мурунку-кийинки муундун арасында илгерки убактагы ырларын кошуп, өзүнө жаккан бир канчасын китептен китепке “айылчылатканды” жакшы көргөн тенденция күч алды. Эч ким талдабайт, эч ким сындабайт, кол чапкан, лайк басканга “семиргендер” көбөйдү. 

Н. Калыбеков изденүүдөн, түйшөлүүдөн, жакшы ыр үчүн өзүн отко-чокко таштагандан качпаган дервиш дүйнөлүү калемгер. Бир карасаң, кой оозунан чөп алалбаган момун, бир карасаң, албуут дүйнөсүн жыйалбаган бороон-чапкындуу акын. Акындын поэзиясы салттуу формада жазылганы менен маани-маңызы, ойлору, берейин деген идеясы жаңыча, ыр саптарындагы жаңычылдык, ыр тизмегиндеги абстрактуу ассоциациялар, кызыктай ойлор окурманын, угарманын акыл-ойду аңтар-теңтер кылган “кармашка” камап таштайт… 

Эгер жаңылышпасам, өмүрдүн авантюралуу өтүшү жөнүндө “энергия заблуждения” – “адашуу энергиясы” деп атаган орустун улуу сөз чебери Лев Толстойдун мындай айтканы бар. Дегеле адам, айрыкча акын, жазуучу, ойчул адам түз жол менен кеткен болбойт. Урунуп-беринип, жаңылып-жазып жашаш керек, ошонун өзү күч-кубат, энергия берет деген. Аның сыңарындай Н. Калыбековдун жаңылып-жазылганы жөнүндө кабарым жок, бирок өзүн-өзү таануу, өзүн-өзү ачуу, өзүн-өзү сындоо, өзүн бурчка такап жазалоо жагынан башкалардан айырмаланып турат. 

Китепти ачарыңыз менен “Акыйкат” деп атаган ырын окуйсуз. Дал ошол ыр акындын акыйкатты табууга болгон далалаты эмес, чындыкты өзүнөн издөө машакаты десек болчудай. Анткени акыйкаттык абсолюттук мүнөздөгү түшүнүк, ар кимдин, ар бирибиздин өз чындыгыбыз бар. Ошонун жүзүн бурмалабай, бети-башын боёбой, көз-кашына кашташ койбой, ариет-намысты, уят-абийирди жараткандын калыбында кармап кала алабызбы? Кеп ушунда.

Келиңиз, кептин оролун кеңейткенден мурда, акынды угалы:

Мен өзүңдү тааныш үчүн,
табыш үчүн, ачыш үчүн өзүмдөн,
мен өзүмдү керек болду жоготуум.
сен тууралуу не бир сырдуу,
сыйкырдуу жомокторду айтылган,
тыйуу, чектөө мыйзамдарды
кулак-мээмден өчүрүп,
ишенимди көкүрөктөн
керек болду бошотуум.

Адам баласына чындыкка тике кароо, намыс-абийирине балта чаппоо, өз-өзүнө чыккынчылык кылбаш оозу менен айтканга караганда жасашы, шартка жараша ыңгайлашышы кандай оор, кандай кыйын!? Кеменгер ойчул Ч. Айтматов: “Адам баласына күн сайын адам болуш кыйын” деген кеби ушундан улам айтылган. Акын акыйкатты өзү жашаган чөйрөдөн издегиси келгени үчүн, акыйкатка жетүү үчүн, ал нерседен тартынбайт – күрөшөт, эч нерседен коркпойт – жогото турганы жок, керек болсо дүйнөнү аңтар-теңтер кылган төмөнкү саптарга байлап таштайт:

Өзүмдү-өзүм кесип, кыркып, балталап,
өзүм эккен уруктарды,
олтургузган көчөттөрдү четинен
бирден жулуп таштадым.
Чытырман-жыш токойлорду өрттөдүм,
көк майсаңдуу талааларды саргайтып,
кар-жамгырды жаадырбай,
дайраларды соолутуп,
жан-жагымды чөлгө айланттым, кактадым.

Сөздүн кудуретин, ойдун күчүн караңыз, эгерде ыр саптарында ушунчалык жалындаган ой менен таасирдүү, курч, образдуу сөздөрдүн духу болбогондо жомок сыяктуу сезилмек. Адам өмүр көчүндө кайра-кайра тарбияланып, окуп билимин өркүндөткөндөн жаман болгон эмес. Ал эми өзүн өзгөртүү, жаңылануу, руханий жактан тазаруу, жан дүйнөсүндө бурулуш жасоо, ички төңкөрүштүн ысык-суугуна чыдоо – бул, бери болгондо, эрдик, нары болгондо, апендилик… Баарыбыздын колубуздан келе турган иш эмес.

Автор ырында өз акыйкатын “улуп-уңшуп, өңгүрөп, алы куруп шалдырап, кулак укпас, көз көрбөс, ээн жерде…” турган кезинде тапты! Көрсө экөө бирин-бири издеп, көпчүлүктүн арасынан таба албай, акындык илхамдын апогейине келгенде кездешип олтурушат.

Өзүмдү-өзүм оболу,
жоготконум болгон экен керемет,
текке кетип өмүр менен убакыт,
жүрмөк экем дагы эле
быкшып, күйүп-жаналбай. [“Акыйкат”3-4-бет. ]

Изденүү – акын үчүн жеңил эмес, ал талант менен мээнеттин жан кейиткен, жан сыздаткан кармашынан, маңдай тер менен кан-жандын айыгышкан күрөшүнөн кийин жаралат. Автор жаңы китебиндеги ырлардын формасына жаңылык киргизди дегенден алыспыз, ыр саптарын жаңы идея менен жаңы ойлорго шыкап-шөкөттөп, өзүнүн жаңыча көз карашын, жаңыча бүтүмүн жасап, индивидуалдуу мүнөзүн ачкан. Н. Калыбеков акындар айтып-ырдап жүргөн көрүнүштүн (окуя, факты, обьект ж.б.) жаңы кырларын, түркүн түсүн, өңү-башын, келбет-ырайын башкача аспектиде ачканга жөндөмдүү, интерпретацияны чеберчилик менен чегине жеткире алган кашкөй акын. Албетте, поэзиясында ыр жазуу манерасын, жекече стилин, жекече мамилесин, кыскасын айтканда, индивидуалдуу жүзүн көрсөтө алган акын өзүнүн индивидуалдуу портретин тартары да талашсыз. Ырларынын уйкашы жөнүндө айтсак, боз үйдүн жасалгасына, кооздугуна, ыңгайлуулугуна эмнелер зарыл болсо, дал ошол элементтерин кынтыксыз кынаган, колунан көөрү төгүлгөн ууздай, өз ишин сүйүп жасаган уста сымал… Белгилүү сынчы С.Жигитов: “Уйкаш бир учурда ырды уйкаштырган жана көркүнө чыгарган зор күч болсо, бир учурда жезди жылтыратып көрсөткөн алтындын буусуна барабар” деп баа берген. Жөнөкөй затты, мисалы, кадимки металлды (алюминий, калай, жез ж.б) алтындын буусуна кармаса, нукурасы, тазасы кайсынысы деп баш катырган сымал, уйкаштыгы ушунчалык кынтыксыз, ушунчалык тегиз, сөз айкаштары жупташкан-куюлушкан ырлар чачтан көп. Бирок аларда кыпындай, тырмактын агындай поэтикалык ой, поэтикалык касиет жок. Том-том ыр жыйнагынан саналуу эле поэзиянын талабына жооп берген, поэтикалык призмасы даана байкалган, поэтикалык фигураларга бай ырларды таба аласыз, калгандары уйкаш жагынан алдына ат салдырбаган сырты жылтырак, ичи калтырак жарым-жан ырлар. Учурдагы жарыкка чыгып жаткан ыр жыйнактарын лупа менен астейдил карап чыгыш керек… Көлөм үчүн, томдуктар үчүн күрөш күч алды.

Ал эми акындын ырларынын техникалык курамы аздектеп өргөн беш көкүл кыздын чачындай ритм, рифма, строфа, ыр саптары, уйкаштык, муун өлчөмдөрү, көркөм сөз каражаттарынын байлыгы, орундуу иштеген чеберчилигине кине коё албайсың.

Жыйнак, негизинен, “лирикалык мендин” миң түркүн жан дүйнө абалын чагылдырып, диалектиканын мыйзамындагыдай Жер, Ай, Күн, Аалам, Планета, Табият менен Адамдын ажырагыс биримдигин, тилектештигин, өз ара карым-катнашын алардын ортосундагы органикалык байланышты ырга салат. Ал кандай байланыш эле?

Төбөм асман, астым жер…
Ак, кара, боз топурактан жаралгам,
чындыгында,
чылкый эле нурдан бүткөн жан элем.
Ыңгайлашып кара жердин бетине,
топурактан кийим тигип кийип алгам.
Жаралганда эң оболу Жараткан,
аны менен мен да кошо жаралгам. [9-бет. ]

Өзүн терең тааныган пенде Адам деген заттын улуулугун, теңдешсиз күчүн моюнга алат. Ошон үчүн “Кереметтүү зор касиет, зор күчтү, мен өзүмдөн көрө алдым” деп ишенимдүү ырдайт. Турмушунун күнгөй-тескейи, ак-карасы, жакшы-жаманы, мүдө-максаты, жашоодогу жаратуучу, куруучу, калкалоочу күч катары даңазаланганы менен сүйүү-мээрим, аруулуктун үрөнүн сепкенге милдеттүү экенин эскертет. 

Адамдар арасында илгери убакта, азыр деле касыйда окуган молдолорго дем салдыргандар бар. Демдин таасири, касиети жөнүндө айтып да жүрүшөт. Бул псхикалык жана моралдык-этикалык жекече маселе. Ал эми акындар демди кимден, кайдан алышат? Аларды ыр жаздырган, илхамын ойготкон, оозуна ыр саптарын тизмектештирген эмчи-домчулар барбы?

Кере жутуп абаны,
көпкө турдум үйлөнгөн шар өңдөнүп.
От бүрккөндөй ажыдаар,
ичимдеги акыр-чикирлерди бүт,
сыртка бүркүп таштадым.
Көздү-сөздү, каргыштарды айтылган,
баш-шыйрактай куйкаладым очокко,
өзүмдү анан жеңил сезе баштадым! [“Дем”27-бет. ]

Ички дүйнөсүндөгү “ач кенедей жабышып, канды соргон ээлүү, муздак жандардан, котур ташы койнундагы ниети бузук дос-жардан, Ээлеп алып дүйнөмдү жашагандар көп экен, жөн жашабай мите курттай жешиптир…” деп, канча убакыттар бою жанын эзип-кыйнап келген кара тумандуу дүрбөлөң-убайымдан, жаман ой-санаадан кантип кутулуп, жеңилдегенин-тазарганын айтып берет. Акындын ырындагы көркөм сөз каражаттары жаңы эмес, мурда-кийин поэзияда колдонулуп жүргөн сөз айкаштары. Бир гана “ээлүү, муздак жандарды” өтө элестүү, образдуу, таасын көз алдыңызга келген мамлекеттеги жемкорлукту гүлдөткөн, өлкөнү кудуретсиздикке батырган бийликтеги (чөөлөрдөй, карышкырдай, ит, мышыктай, келемиштей, кузгундардай…) адамдардын жүзү, образы, типтери көз алдыга тартылат. 

Биз акындын чыгармачылыгынын эволюциясы жөнүндө эч нерсе айта албайбыз. Бизден мурунку талдоого алгандар, ырларын анализдеген сынчы-адабиятчылар айтышы мүмкүн. Ырлардын жазылыш тарыхы же таржымалы автордун жеке тагдырына, адепкисинде социалдык-нравалык, саясий-коомдук факторлорго тикеден-тике байланышат же кандайдадыр бир тиешеси болбой койбойт.

Нурлан Калыбековдун поэзиядагы сапары ак-карасы аралашкан, будуң чаңдуу, оомал-төкмөл заманынан алыстай албады. Качып да кеткенге болбойт болчу. Эгемендүүлүгүн алган мамлекеттин тагдыры кандай болсо, анын жеке тагдыры андан ашып түшпөдү. Арийне акындар өзү жашаган коомдон четтеп кете албасынын сан-миң себептери бар. Алар жашоого элдин атынан сүйлөп, айтыш үчүн келет. Бир жаман жери, убагында (1990-жылдан 2021-жылга чейин кыргыз эли беш-алты коомдук-саясий төңкөрүштү, кандуу жылдарды башынан кечирди) “темирди кызуусунда сок” демекчи, болгону азганактай акындар (үч-төртөө) айткан менен алардын үнү угулбады, үнү жетпеди. Чогулуп айтканда, акын-жазуучулар, интеллигенция, демократияны туу туткандар бириккенде, массалык мүнөзгө айланганда, балким башкача болот беле?..

Өттү жылдар, алар менен
кошо тарттым азапты,
карайладык жол таба албай,
күн кечирдик мазактуу.
Чөөлөрдөй кыйкырыштык,
карышкырдай улудук,
курсак тойбой, карек тойбой,
жүрөк тойбой курудук.

Ит, мышыктай, келемиштей,
кузгундардай туш-туштан,
так талаштык, бак талаштык
сезген жокпуз куттуу учкан.
Топураган топ ичинде чындык өлөт,
кут конбойт,
мен ушуну билдим акыр:
кут конгон журт-жут болбойт! [“Түлөөдө” 18-бет.]

Тарыхта болуп өткөн окуя же фактылар изсиз калбайт, анын чын-төгүнү, суу кошулганы-кошулбаганы иргелет, реалдуу өтмүшү эртеби-кечпи айтылат, изилденет, анализденет. 

Дүйнөлүк поэзияда тарыхый мааниге ээ болгон окуяларды кагазга түшүрүп, элге биринчилерден болуп жеткирген көркөм сөз ээлери-акындар болгон. Орус элинин улуу акын кызы А. Акматова «Реквием» поэмасын лирикалык циклге айландырууну каалаганына карабастан, алгачкы саптарын 1934-жылы жазып, аны бир канча жолу оңдоп-түзөп, атын өзгөртүп, эки главасын 1934-1935-жылдары бүтүргөн. Акын өзү бир канча жолу кол жазмасын өрттөп жиберген. Ошого карабастан, аталган поэмасы алгачкы жолу чет өлкөлүк басылмаларда Мюнхенде басылып чыккан. Анна Акматова Ежовщинанын каардуу жылдарында Ленинграддын түрмѳлѳрүндѳ уулуна тамак-аш бериш үчүн 17-19 сааттай кезек күтүп, ошол эле убакта «Реквием» поэмасын беш жыл бою жазган.

Оронбодум алтын, күмүш, шайыга,
Оор кезеңде ооздук менен суу ичтим.
Элим менен бирге болдум дайыма,
Эл уу ичсе, мен да кошо уу ичтим.

*   *   *

Он жети ай мени сенделттиң,
Оорумсуң, оюм, санаамсың.
Бутун да өптүм желдеттин,
Баламсың балам, баламсың.

Түрүүлѳй басты жин-арам,
Түйүнүн турам чечелбай.
Кимиси жырткыч, ким адам,
Ѳлүмдү күттүм кетелбай.

(Которгон: Ш. Дүйшеев)

А. Акматова жалгыз уулу Лев Гумилёвдун азабын ашкере тарткан, ошол мезгилдин саясий тузагы, бийликтин энесине эскертип турган ишараты, оозун ачтырбоонун шылтоосу (анткени ал чындыкты ырдаган, адилеттүүлүктү жактаган күчтүү акын болгон) Гумилёвго окшогондордун канчасы жазага тартылган. Күнөөлүү, күнөөсү жогу канча? Байкуш орус энелеринин көз жашы акындын уулунун кайгысын эмес, жалпы аял-энелердин жүрөк кайгысын, муңун, үмүт-тилегин кошо тарттырып, түрмөдөгү ажал менен арбашкан адамдардын (уулу же күйөөсү, же бир тууганы, жакынынын) соңку мүнөттөгү аянычтуу тагдырын, өлбөс-өчпөс «Реквиемдин» жаралышын шарттады.

Акын Н. Калыбеков аталган ыр жыйнагында жеке өзүнүн (амбициялуу акынбы?) жан дүйнөсүндөгү бурулушту, өзгөрүүнү тагыраак айтканда, тазаланууну жазган жок. Өткөн мезгилдин жаман-жакшысынан, оор-жеңилинен, каар-кегинен, азап-мүшкүлүнөн, акараат-жазмышынан сабак алып, жыйынтык чыгарып, эл-журтту, окурмандарын дегеле коомду руханий тазаланууга үндөйт.

Кап курсактын камын көрүп ичип-жеп,
уктап келип, уктап кете бербестен
ойгонгон оң жашоодо.

[“Аты-жөнүм”12-13-беттер ]

Болот-болбойт деп олтуруп не таптык,
тобокелчил тоо томкорот, кыр ашат.
Ыргылжыңдар, жолубузду не жаптык,
кана, эмгегиң? – эртең бизден сурашат.

*   *   *

Кана достум кеттик, көтөр желекти,
бут тоскондор калсын артта чаңга оонап.
Өмүр бизге бир берилген белектир,
эртең эле ажал келет жан доолап.

[“Мен өзүмө, өзүм гана ишенем” 55-бет ]

Акындын жыйнагында кайра-кайра кайталанган саптар да жок эмес. ”Адам деген аты барлар, заты жоктор, жер үстүндө, жер астында көп экен…” [12]; “Байланбаймын өмүргө да өлүмгө, ачуусуна, таттуусуна” [21]; “Шашып кайда барат элем, шашып таман тешилди” [23] деген тизмектер ойду күчөтүү же маанини тереңдетүү үчүн эмес, кадыресе эле ойлордун кайра-кайра кайталанышы болуп калган. Дагы бир нерсе, акын өзү “Башым маң…” деп атаган поэмасында китептин башынан аягына чейин ырларда айтылган ойлордун жыйындысы сыяктуу сезилет. 

Азыр мына жин-перилер
дүйнөсүндө жашаймын –
караңгы да сасык да…
Өңү-түсү, кебетеси-кепшири
коркунучтуу алардын,
мен дагы ошолордун биримин. [“Башым маң…”95-бет. ]

– деген каармандын (“Көлөкөсү Кудайдын”) диалогун түшүнүктүү, ачык-айкын, абсалюттук мүнөзүн реалдуу белгисине карап же илимий негизде тастыкталган образын тереңдетип иштеп чыкса болчудай.

Н. Калыбеков учурдагы индивид акындардын баш сабында турат. Жыйнагындагы көпчүлүк ырларынын өз таржымалы, объектиси, айтайын деген ою жана бүтүмү бар. Анын “Эмнегедир сагына беремин, чексиздикти, түпсүздүктү ар дайым” деген сабынын бир мандеми бар. Адатта акындар ойдун туткунунда жүрүшөт. Алардын жүрөгүнө тынчтык бербеген ойлор басса-турса жадынан кетпейт. Уктаса түшүнө кирет. Уйку-соонун арасында ыр жазгандары бар. Ал – кыйноо, жакшы ыр жазуу түйшүгү, мыкты поэзиянын үлгүсүн жаратуу убарагерчилиги…

Бул дүйнөгө келген белем жаңылыш,
өздөштүрө албай келем турмушту.
Кудай менен ортобузда таарыныч
Болгон окшойт, жеген окшойм зор мушту.

Сүргүндө окшойм, асман соту соттогон,
азабымды жедим абдан тойгончо,
Периштелер барбы мени жоктогон,
аяның бер, түк унутуп койгончо… [“Сагыныч” 29-бет.]

Жогорудагы саптар акындын жан дүйнөсүн кыскан, түйшөлткөн, мыжыккан ойлордун кагылышуусунан жаралган. Рух агартуу-тазаруу айтканга оңой, бирок анын кыйноосуна, тынымсыз күрөшүнө, анын бармакка сайылган ийнедей ачуу уусуна туруштук берүү кыйын. Бир туруп демденип-эрдемсинип кайраттанган, бир туруп шаабайы сууп, колу-буту шалдырап турган абалды башынан кечирген адам менен күнүмдүк жашоосуна каниет кылгандын айырмасы чоң.

Неге, эрте коштоштум,
шапар тепкен күндөр менен дуулдаган?
Андан көрө тал-теректин шуулдаган,
үнүн угуп жашагым бар талаада. [“Сыр” 51-бет.]

Жалгыздык тубаса акындар үчүн мүнөздүү көрүнүш. Поэзиянын жоопкерчилиги, талабы менен азабы, ыр жүрөктүү акындарды аргасыз баш ийдирген жол. Табият менен эриш-аркак, жаратылыш менен коюн-колтук аралашып, аалам сырын ачканга куштарлар үчүн жашоо образы, ыр жазгандар үчүн өзүнчө бакыт. 

Хайку жапон поэзиясындагы салттуу жанр. «5 – 7 – 5» ыр саптары менен түзүлүп, үч саптан жана он жети муундан куралат. Бул жанрдын жаралуу тарыхы XVI кылымдын аягы, XVII кылымдын башына таандык. Мындайча айтканда, беш-алты кылымдан бери чанылбай, жоголбой, көөнөрбөй келаткан жанр. Хайку жанрында ыр жазган белгилүү жапон акындарынын башында Мацуо Басё, Кобояси Исса, Ёса Бусон жана башкалар турат. Жапондор булардын мектебин, хайкучулардын жолун уланткан шакирттерин кандай урматташат.

Эмнеге алар талаалап, эл кыдырып, жер кезип, дервиш сыяктуу тентип кетип, пендечиликтин жыргал-кууралынан баш тартышкан? 

Мацуо Басё – жапондордун эң таланттуу акындарынын бири, ыр жазуу боюнча адабият теоретиги, анын шакирттери жапон поэзиясынын көрүнүктүү өкүлдөрүнүн өзүнчө муунун түзөт. Ал – орто жашаган самурай үй-бүлөсүндө жарык дүйнөгө келген. Хайку үч сап ырлар жанрында жазган, ойлорду көркөм туюндуруунун кыска жана нуска жолуна алгачкы из салган карлыгач акын. Өмүрүнүн көп жылдарын жер кыдырып, эл кезип, саякаттоо менен өткөргөн, нукура өз стилинде, өзүнүн манерасында жазган акындардын адабий мектебин калыптандырган.

Өз мезгилинде атак-даңкына, аброюна, хайку жанрына алгачкы из салган, атактуу акын болгонуна карабастан, өмүрү бүтүндөй жакырчылыкта өткөн. Чыныгы философ-буддист катары өзүнүн материалдык абалына эч качан көңүл бөлгөн эмес, материалдык байлыкка таптакыр кызыкпаган. Колунда бар шакирти салып берген, ыр дүйнөсүндө белгилүү «Банан өжүрөсү» күйүп кеткен соң, он жылдай бүткүл Жапон аймагын жөө кыдырып, өмүрүн жолоочу (дервиш) жашоодо өткөргөн. 1694-жылы шакирттери менен жер кезип жүргөндө, Осакада каза болгон.

Дагы бир кытайлык атактуу акындардын ичинен Тао Юань-миндин (Тао Цянь) өмүр жолуна көз чаптырыңыз. Анын ата-теги түпкүлүгүндө башкаруучулардын үй-бүлөсүнөн чыккан, ата-энеси анчалык чоң эмес мансапка ээ болгон. Жыйырма тогуз жашында иштей баштайт да, кырк бир жашында кичирээк бир аймактын башкаруучусу даражасына жетет. Капыстан эле күтүлбөгөндөй чечимге келип, кыйналып араң жеткен мансап-даражасын таштап, ээн-эркин болгонду эңсеп, эл кыдырып, ыр жазууга өтөт. Кырк төрт жашында капылет кырсык тооруйт. Үй-жайы алоолонгон өрттөн күйүп, эч бир буюм-тайымы калбай, ээн талаада жалгыз калат. Өзү башынан өткөргөн өмүрүнүн дүрбөлөңдүү учурларын, көз карашын поэзиясында өзүнүн акындык личносттун ар тараптан реалдуу чагылдырган. Эркиндик, өз алдынчалык, көз карандысыздык анын бийик туткан идеалы болгон. Адам деген ар дайым, ар качан эркин болууга тийиш деп түшүнгөн.

Аның сыңарындай таланттуу акын Н. Калыбеков акындык кредону бийик туткан, ырларына жасалмасыз, жоопкерчилик менен караган, көңүл түпкүрүндөгү ыр сабын этияттап, бапестеп, кастарлап жазган такыба акындардын категориясына кирет. Ыр анын өмүр-дүйнөсү менен кошоктошуп, жуурулушуп калган үчүн минтип сырын төгүп отурбайбы:

Шаракташып, шар суу менен шаң аккан
өзөн бойлоп оюн-күлкү салгым бар.
Күндү тосуп таң эрте, кайра кечте узатып,
Ай шооласын жамынып,
жылдыздарга сыр айтып
алачыкта, жалгыз жашап алгым бар.

Эмнегедир көпчүлүк акындар ыр жазган учурун, күндү, айдын числосун, жылын жазганга кызыга беришпейт. Нурланда да ырларынын кайсы күнү, канчанынчы числодо жазылганы берилген эмес. Акындардын чыгармачылыгынын эволюциялык өсүп-өнүгүшүндө, адабий процесстеги жекече ордун аныктоодо мезгил-убакыт чоң мааниге ээ. Бул дүйнөлүк практикада өзгөчө ролду ойнойт, албетте ырды эмес, пырды жазгандар үчүн эмес, классиканы, шедеврди жараткандар үчүн маанилүү.

“Кээде дуулайм, кээде куурайм, кашаң дагы, күлүк дагы аттаймын…” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Автордон: Макала менин кайненем 93 жаштагы Дүйшеева Идаяттын айтуусу боюнча жазылды. Идаяттын таятасы Дайыр менен Салижан Жигитовдун чоң атасы Муса бир тууган болушкан.

Кайсы бир теле берүүдө журналист Салижан агайдан минтип сураган:

– Сиздин арманыңыз жок болсо керек?

– Арманы жок киши болобу? Апам өлдү, атам өлдү, бир тууган агам сууга чөгүп өлдү. Эки бирдей карындашым өлдү, бул арман эмей эмне?… Арманы жок киши болчу беле?..

Ырас, бу жалганда арманы жок кишини табалбайсың, бирок Салижан Жигитовдун “Элегия” деген классикалык ырынын бир өңүтү, тереңдеги кыртышы өзү туулуп-өскөн айылы Көлдүктө жатат.

Кыргыз поэзиясында дегеле дүйнөлүк шедеврлердин арасында ар тараптуу артыкчылыгы менен баасын алып келаткан, кайсы муун болбосун кайрылууга, кайра-кайра окуп, обондуу ырга салууга аргасыз кылган, сырдуулугу, муңдуулугу, терең ойлуулугу же болбосо лиризмдин күчтүүлүгүбү, жүрөккө жакынбы, айтор, магниттей өзүнө тарткан “мендик” лириканын жалпылык мүнөзгө ээ болушунун тамыры каякта, текстке обьект болуп берген детал, сүртүм ,образ, мазмун-маңыз сыяктуу ыр курулушунун элементтери кайдан чыкканы- тарыхый фактыларга үңүлүп кароого мажбурлайт.

Көлдүк айылы жөнүндө ар кандай уламыштар айтылат. Илгери-илгери өткөн замандарда Көлдүк айылы көздүн жоосун алган чалкыган көл болуптур. Көк кашка тунук суусунда жан-жаныбардын баары, кош канаттуунун кылы, куш-өрдөктүн түрү чардап жатчу экен. Туш-тараптан Көлгө сугун арткандар көбөйүптүр, айрыкча калмактар кайсы маалда аңдып кирип келери белгисиз, көлгө көз артканын, басып алсак деген арам тилегин койбоптур… Көлдүн өзү не деген сулуулук да, жака-белинде жашаган кыргыздын турмушу жаз-жай мезгилинде бейиштегидей, кышындасы чоң үйдү тигип, кереге таңууну таңып, экөөнүн аралыгына тулаң чөптөн төшөп, ортого кемеге (очок казып, түндүктөн түтүн буулатып) туулганы асып, тамак-ашын бышырган. Үйдү сыртынан ак кийизди жаап, түгөл ороп, төрдө чал-кемпир, босогодо уул-келини жашай беришкен. Жаз-жайдагы үйдү жеңил деп, унаага таңып, алыскы-алыскы жайлоого көчүп кетишкен. Абышка кемпири менен көл жээгинде кымыз ичип, эт жеп чардап жатышкан.

Ошондо кыргыздын эң чоң душманы калмактар болуптур. Каардуу калмактар түнү уурданып келип, туулганы оодара тээп, түндүгүн түшүрө чапканда, алеки заматта боз үйүн атка таңып, бала-чакасын учкаштырып, бийик-бийик тоо тарапка из жашырып кеткенге аргасыз болгон кыргыз. Болбосом, капилет кол салган душмандын жүрөгүн үзө чаап, күлүн көккө сапырып, аркыркы жоокери калганча артынан сая түшүп, канжыгага башын байлап, тебетейин асманга ыргытып, жеңишине манчыркаган кыргыз. Ошентип, баскынчыны бирде жеңип, баскынчыдан бирде жеңилип, ата конушун душманга тарттырбаган сан миң күндөр өтүп, Көлдүк атын сактап келиптир…

Кийин арадан канча мезгилдер өткөндө, кырчылдашкан кыргындан калган тарыхый фактылар: калмактар колдонгон көзө, кумура жана башка идиш-аяктар, аялдардын алтын, күмүштөн жасалган зер буюмдары, тагынчактары табылган. Мезгил эмнелерди бузбайт, өзгөртпөйт, жаңылабайт, жаңыртпайт, дейсиз… Доорлор алмашкан сайын, бара-бара Көл тартылып, акырын соолуп, келбетинин көркү кетип, көркөмү тунарып, акыркы тамчысы бууга айланганда, эл отурукташа баштаптыр…

Өзгөн районундагы азыркы Көлдүк айылы совет бийлигинин мезгилинде үч колхоздон турган. Алар “Эпкиндүү”, “Кызыл Октябрь” жана “Тоо Дыйкан” чарбалары.

Муса уулу Жигит “Кызыл Октябрь” колхозунда башкарма болгон. Колхоздун уй, кой, жылкы фермалары багылган, элдин дээрлик бардыгы мал чарбасы менен тиричилик өткөргөн. Турмуш оор, бир жагынан оокат-ашка тойбогон ачарчылык, экинчи жагынан кендирди кескен кедейчилик торуп турган. Колхоздун мүлкүн адамдын башынан бийик койгон капсалаңдуу мезгилге карабай, Жигит элди, ага ишенип, керелиден кечке колхоз деп, тишинин кирин соргон айылдаштарын ачкачылыктан сактап калууну ойлогон.

Жигит узун бойлуу, ыраң-башы көзгө толумдуу, олбурлуу, бетинде саал-саал чаары (илгери чыкма-кызамык чыгып, айыккан) бар, оозун ачса, сөзү тап берген чечен, баам-парасаттуу, акылдуу киши эле.

Совет маалында элдин баары сабатсыздыкка каршы күрөштү колдоп, кубаттаган эмес. Балдарын окууга жибербей, ала качып, жашырып, ар кайсы шылтоолорду айтып, моюн толгогондор чекеден чыккан. Мугалимди мокочодой көргөндөр толтура болгон. Айрыкча кыз баланы окуутууну трагедия катары көргөн айылдыктар мугалимдер менен мушташканга чейин барган.

Атын минип алып, айылма-айыл, үймө-үй кыдырып, балдарды окууга чогултуп жүргөндө, мындай деп көп айтчу.

– Окугула, балдарыңарды окууга жибергиле. Билим алгыла, заман өзгөрөт, окуу менен тиричилик кыласыңар. Окуу, билим жеңет, билимдүү озот. Азыр бекер, акысыз окутуп жатат. Кийин окууну өзүң менен барабар пулга сатып аласың…

Көсөм киши азыркы заманды билгендей айтыптыр… Өзү сабатсыз, кол койгондон башканы билбесе да, элди окууга үндөөдөн, эшикме-эшик жүрүп, окуунун маанисин, келечегин түшүндүрүүдөн чарчабады…

Жигит райис болгонуна карабай, жетим-жесирге, жарды-жалчыга (райкомдон коркуп-үркпөй эле) өтө боорукер, кайрымдуулугунан жазбаган, ачык кол эле. Элди чогултуп, ачык айтып, оокат-аштан кыйналгандарга, жетим-жесирге ачкадан өлүп калбасын деп, колхоздун коюнан кезек-кезек менен бердирген.

Анын жубайы Самидин кызы Майрамбү орто бойлуу, ак саргыл, жакшына өң (Салижан апасына окшош) мээримдүү, орозгерин туу туткан камбыл аял болгон. Эшигине ким бирдеме сурап келсе, аянбай берген. Кийими жокко кийим, наны жокко нан берип, куру кол чыгарган эмес. Нанды шумдук жапкан. Тандырдан үзгөндө жыты буруксуп, коңшу-колоңдүн каңылжарын кытыгылап тамшандырган. Ысык, былпылдаган нанды сындырганда, аарынын уясындай көзөнөкчөлөр быжырап, балдар колдон колго талашып,үйүнө жетпей түгөнгөн күндөрү көп. Айыл-апанын, тууган-уруктун барын бардай, жогун жоктой, кеч-карчын тегиздеп, колунда барына өйдө, колунда жокту төмөн санабаган калыс, ток пейилдиги менен кадыр-баркка эгедер болуп, эринин мартабасын ашырган.

Жигиттин даанышман көрөгөчтүгү адамдардын өң-түс, пейил-куюна карап, келечегин айтып бермей адаты, палчылыгы дейбизби, наати интуициясынын күчтүүлүгү болуш керек… Ата балага сынчы дегендей, балдарынын кичинесинде эле көзү ачыктык кылып айткан экен.

– Салижаным акын болот, чечен болот, сынчы болот!

– Мамазарим болсо өз тирилигин кылдараткан, балдарын баккан киши болот! 

Жигиттин үй бүлөсү мурда Көлдүк айылынын үстүңкү тарабындагы Алай Булак деген коктуда жашашкан. Согуш жылдары өөнгө түшүп, үй салып, бак тигишет. Тоодо илгертеден коргон дегенди билген эмес. Эгин-тегинди мал-кал тебелеп кетпесин деген ойдо каша кармаган. Эки тарабы тең далылуу дөбө-дөңсөлөр менен курчалган коктудагы кут төгүлгөн айылдын жаратылышын сүрөттөп берүүгө тилим чабалдык кылат. Жазы баш бала мүнөз, жайы салкын, аптаптын булоосун кайтарган мээлүүндүгүн айтыңыз, күзү берекелүү мейманга салынган дасторкондой жайнайт. Кышы ак карга чүмкөнүп, айлана-теребел шоокумсуз тынчтыкка мемирейт. Чар тараптагы тоо чокусундагы көк муздар күн желесине айнектей чагылып, тоолор, жаңгактуу токойлор, катуу суукта тундурагыдай тоңгон, жеңил кышта музу азыраак чылпактаган Көлдүктүн суусу көөлгүй жымжырттыкка көшүлөт . Оо… бир убактагы атан төөдөй өркөчтүү дарыя азыр дымып, тартылып, жээги солуп, каржайып карылыкка моюн сунган карыядай алдан тайып, бошошкон кези…

Жигит тамын айландыра теректин көчөтүн отуругузуп жатканда, керелиден кечке оюндан башка менен иши жок Мамазаир менен Салижан чыбыктарды ат кылып минип алып, ал коктудан бу коктуга чапкылап,оюндун кызыгына батып, балалыктын кирсиз асманында ээлигип-элирип, Турмуш көчү кайсы бир күнү токтоп, Айрылуу деген азаанын даамын таттырарын, Өмүр менен Өлүмдүн символикалуу гимнине айланган “Элегиянын” кантип жараларын элес алдыбы?..

А кезде мен бактылуу бир баламын,
эртели-кеч күлкү-оюн уулаганым,
уйку ичине чөмүлүп кетер элем
угуп жатып теректин шуулаганын.

Өмүрдү бир тынымга токтотуп калаар күч барбы?.. Акын ырында эң кымбат адамы – Энесинин акыркы мүнөтүн элестүү, таасирдүү тартып берди… Жөпжөнөй, кирчимел, териге жакын сөздөр менен… Көп жыл төшөктө жатып, төрт бала таап, төрт балапанынын балалыгына тойбой, чоңоюп-эр жеткенин көрбөй, кыздарынын тал-талдап чачын өрбөй, келин кезектен кызыгынан эми эле өткөндө, жаш жаны “жалп”деп өчтү. Энеден айрылуунун азабын энесин жоготкондор жакшы билет.

Жубайы Майрамбү илең-салаң ооруп жүрүп, жабышкан кеселден төшөк жазданып, көпкө жатып (илгеркилердин айтымында – ничке касалдан, көрсө, рак оорусунан) Салижан Жигитов он жашка чыкканда көз жумат. Көп өтпөй, балдарга баш-көз болсун деген ниетте жашы кырк беш, элүүлөр чамасындагы Уулбү деген аялга үйлөнөт.Уүлбү балдарга жакшы караган, үй тиричилигине бүйрө, эмгекчил, боорукер эне катары сыйга татыганы бекеринен эмес.

1950-жылы атасы Жигит оорудан оо дүйнөгө узаганда, Салижан он төрт жаштагы улан эле. Ата-энесинин көзү өткөндөн кийин турмуштан кыйналды. Согуш бүткөндөн кийин дароо эле элдин турмушу оңолгон эмес. Кыйынчылык, оор күндөр, өксүк балалыгынын айынан Көлдүк айылындагы Кызыл-Октярь орто мектебиндеги окуусун таштап, Фрунзедеги №5 мектепке келип окуйт.

Мурда Көлдүктүн баш жагында, Тоо-Дыйкан айылы тарапка жакын, тээ алыстан эле ай-ааламды жаңырткан, күркүрөп аккан Шаркыратма болор эле. Сүрүнө жараша түрү айбаттуу, табышмак сырына жарашкан касиети бар дешчү жергиликтүүлөр… Зоокалуу аскар ташты жарып, күүлөнүп, аптыгып чамынган суу, жерге жеткенде жети айланып тегеренип-тегеренип теминсе, айбатынан жүрөктүн үшү кетчү. Балыктар жөн эле сууда жайнап, секирип кирип-чыгып, колго деле уруна калчу. 

Салижан Жигитовдун бир тууган агасы Мамазаир балык уулаганды жанындай жакшы көрчү. Мектепте мугалим болуп иштеп, бош убактысында дарыя жээгинде суу бойлоп эле жүргөн. Күндөрдүн биринде Шаркыратманын суусуна “аманалы” деген дарыны ыргытса, суу асманга көтөрүлүп, кайра түшкөндө балыктар жерге жайнап калса керек деген ойдо, дарыны ыргытып жибергенде, чочуган-алдастаган суу алай-дүлөйдөй асманга эки эсе көтөрүлүп, жээгиндеги кишини кошо ооп тартып кетет. 

Үч күн бою тынбай издешет. Үч күн суй жыгылышат. Үч күн үч жылга татыгансыйт. Эски кишилердин айтымында Шаркыратма илгери-илгери мазар болгон имиш. Сакмамат деген киши ай сайын бир тоок алып келип, союп, кан чыгаргандан кийин үйүнө алып кетчү экен. Аксакалдар өз ара кеңешишет.

– Кан чыгарсак кантет?

Култайдын кызы кара Гүлү ( Жаныбек казынын жигити Омор паңсаттын бир тууган карындашы) эне:

– Жөн отур, кемпир шор сурап калыптыр деп, сөз кылат деп, тыйып коет.

Туугандары эчкини мууздап, сууга канын куйганда, маркумдун сөөгү сууга калкып чыгып калат… Ичине суу толуп көөп, чаначтай шишиген сөөктү көптөшүп суудан алып чыгып, дароо жерге беришет…

Маркум агам, сен дайым оюмдасың.
Сен экөөбүз, кайраным, коюндашып
уктап жатсак теректер ойготчу эле
таң атканда угумдуу шыбырлашып,
там артынан жагымдуу шуулдашып.

Маркумдун артында бир уул, үч кызы калат. Эки карындашы Турна менен Мундуз бала-чакалуу болуп, үй-жай күтүп, аты жаман оорунун айынан биринин артынан бири жарыкчылык менен кош айтышат.

“Элегия” эмнеси менен көңүлгө кетпес из калтырат да, кайсы касиети менен өлбөс-өчпөс атакка ээ болуп калды? Сөзгө сараң, сөзгө такыба, сөздү абайлап, сөздү терип-тепчип, ой-маңызынын энергетикасына кактап отуруп жазыганын автор өзү деле моюнга алат. Жөнөкөй, турмушта такай колдонуп жүргөн сөздөргө, кадыресе карапайым сөз айкаштарына бир өмүрдү сыйдырып, бир өмүрдөгү жакын адамдарынын (апасы, атасы, агасы, карындаштарынын) образдарын өз-өзүнчө кынап, алардын ордун баса белгилеп, орду толгус кайгыдан кайышып калбай, философиялык көз караштагы, даанышман, гумандуу маңызга бай, уюткулуу ойдун корун иргеп, окуган кишинин жүрөгүнө мык менен оюп жазгандай таасир калтырат. 

Бактысыз күн капыс келди, бат келди,
Агам өлдү. Туура отуз бир жашта өлдү.
Ачуу күйүт ичимди өртөп эңшерди,
Ыкыбалым шарт төгүлдү, бөксөрдү.

Ийип турган булак көзү бүтөлдү,
Тийип турган аптап өчүп, түн келди.
Башка эл үчүн кайдыгер бир киши өлдү.
А мен үчүн өзүнчө бир дүйнө өлдү.

Салижан Жигитов көзүнүн тирүүсүндө киндик каны тамган айылына көп каттаган. Эмгек өргүүсүнө чыкканда, айылга келип, ит кабат деп, колуна бир чыбыкты көтөрүп алып, бүт туугандарын үймө-үй кыдырган. Ушундай жөнөкөй, адамгерчиликтүү, жупуну мүнөзүнөн аты алыска кетип, элге таанылганына карабай, туугандарына, айылындагыларга ”акынмын, жазуучумун” деп бир ооз көптүрүп мактанып,” баланчанын баласын, түкүнчөнүн кызын окуттум, ишке киргиздим” (араптардын уул кыздарынын көбүн окутуп, тааныган-тааныбаган канча кишилерге жардам берген) деп айтпаган экен. – Жакшысыңарбы, тынчсыңарбы, бир кабар алып коеюн- дедим дечү сыпайы гана…

Туугандарынын сыйына карабай, нандан ооз тийип, жүз көрүшүп, учурашкандан кийин чыбыгын көтөргөн бойдон, үйүн көздөй кетчү…

“Шуу үшкүрүп, ыйлагым келет менин…” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.