(роман)

Бир адамды өлтүрүштү анан ич ара урушушту.
Куран. Бакара сүрөөсү, 17

Сокур менен көрөгөч бирдей эмес.
Куран. Фатыр сүрөөсү, 19

Чыгыш дагы, батыш дагы Аллахга тиешелүү.
Куран. Бакара сүрөөсү, 115

1. Мен өлүкмүн

Азыр мен өлүкмүн, жөн гана бир жансыз денемин, кудуктун түбүндө жаткан сөөкмүн. Жаным чыкканына көп болду, жүрөгүм эчак токтогон, бирок менин башымдан эмне өткөнүн мени өлтүргөн шүмшүк гана билет. Ал жийиркеничтүү, пас неме, мени өлтүргөнүнө толук ишениш үчүн демимди тыңшап, тамырымды кармап көрдү, анан кабыргага бир тепти да, кудукка сүйрөп барып, ылдый ыргытып жиберди. Мурун эле таш менен талкалаган баш сөөгүм кулап баратып ого бетер майдаланып кетти, жүзүм, чекем, жаагым эзилип жок болду; сөөктөрүм сынып, оозум канга толду.

Төрт күндөн бери үйгө кайтпай мында жатам, бала-бакырам мени издеп жатса керек. Кызым ыйлай берип шайы ооду го, бакчанын дарбазасын тиктеп тургандыр; баары сыртты карай берип көздөрү тешилсе керек. 

Чын эле эшикте күтүп турушабы, аны да билбейм. Балким, көнүп да калышкандыр. Атаганат дүнүйө! Адам бул жакта турса да артында калган жашоо мурдагыдай эле уланып жатат деген сезим келе берет экен да. Мен төрөлгөнгө чейин артымда чексиз убакыт бар эле. Мен өлгөндөн кийин да түгөнгүс убакыт бар! Тирүү кезимде муну ойлочу эмесмин; жарык ичинде, эки караңгы доордун ортосунда жашап өтүп кете берчүмүн.

Бактылуу элем, чын эле бактылуу болгонумду эми түшүнүп жатам: падышабыздын көркөм өнөрканасында эң мыкты зергердик шөкөттөмөлөрдү мен жасачумун, менчелик колунан көөрү төгүлгөн башка чебер уста жок эле. Сырттан жасаган иштеримден ай сайын тогуз жүз акча табар элем. Мунун баарын ойлосом өлүмдүн азабы ого бетер жанымды чыдатпай барат. 

Мен жалаң гана кооздоп, сайма түшүрчүмүн; барактардын четин жасалгалап, алкак ичине түстөрдү, жалбырактарды, бутактарды, гүлдөрдү, куштарды тартчумун: ийри-буйру кытайча булуттар, бири-бирине аралашкан жалбырактар, түстүү токойлор жана алардын ичинде жашынган кийиктер, кемелер, падышалар, дарактар, сарайлар, аттар, аңчылар… Мурда кээде табактын ичине, кээде күзгүнүн артына, кашыктын ичине, кээде Босфор жээгиндеги бир аксарайдын же үйдүн шыптарына, кээде сандыктын үстүнө да сүрөт тартар элем… Акыркы жылдары болсо китеп барактарына гана иштеп калдым, анткени падышабыз саймалуу китептерге жакшы акы төлөй баштаган. Өлүм менен бетме-бет келгенде акчанын жашоодо эч кандай мааниси жок экенин түшүндүм деп айта албайм. Адам тирүү болбосо да акчанын маанисин сезет экен.

Азыр менин ушул абалымда үнүмдү угуп, кереметти көрүп, эмне деп ойлоп жатканыңарды билип эле турам. “Тирүү кезиңде канча акча тапканыңды айтпай эле кой. Бизге ал жакта эмнени көрүп жатканыңды айт. Өлүмдөн кийин эмне бар? Жаның кайда? Бейиш менен тозок кандай экен? Ал жактан эмнелерди көрүп жатасың? Өлүм кандай нерсе экен, жаның ооруп жатабы?” Туура, тирүү кезде пенде баласы наркы дүйнөдө эмне болуп жатканына абдан кызыгат. Ушул кызыгуусунан улам канга боёлгон согуш талааларында өлүктөрдүн арасынан тирүү калган бирөөнү издеп жүргөн адам тууралуу жомокту да уксаңар керек… Акыры, ошондой бир жарадар жоокерди көрөм деп жүргөндө, аны Темирдин жоокерлери душман деп ойлоп, кылыч менен экиге бөлүп салышкан экен. Ал болсо аркы дүйнөдө адам экиге бөлүнөт экен деп ойлоптур.

Андай нерсе жок. Тескерисинче, тирүү кезинде денеси экиге бөлүнгөн жандар ал жакта кайра биригет десем да болот. Бирок динсиздердин, каапырлардын, шайтанга азгырылгандардын айткандарынан айырмаланып, акырет бар, буга да болсо шүгүр. Менин ушул жактан силерге үн катканым ошонун далили. Мен өлдүм, бирок жок болуп кеткен жокмун. Ошентсе да Куранда айтылган, астынан дарыялар агып турган алтын-күмүш сарайларга, мөмөсүнөн шагы ийилген бактарга, сулуу үр кыздарына туш келген жокмун, аны ачык айтышым керек. Вакыа сүрөөсүндө айтылган бакыраң көз үр кыздарынын сүрөтүн канча жолу ырахат менен тартканым эсимде. Ошондой эле Ибн Араби сыяктуу кыялкеч адамдар сүрөттөгөн, сүттөн, шараптан, таттуу суудан жана балдан турган төрт дарыяны да көргөн жокмун. Бирок бул сөздөрүм менен динге ишенген адамдарды да күмөн ойго түрткүм келбейт: бул менин өзгөчө абалымдан улам экенин айтып коюшум керек. Наркы дүйнө тууралуу аздыр-көптүр билими бар ар бир момун мендей бейпилдик таппай жүргөн жан Бейиштин дарыяларын көрө албай турганын жакшы түшүнөт.

Кыскасы, көркөм өнөрканада усталар Зариф Эфенди катары тааныган мен өлдүм, бирок сөөгүм көмүлбөй калды. Ошондуктан жаным сөөгүмдөн биротоло кете албай жатат. Бейишпи, тозокпу – тагдырым кандай болсо, жаным ошол жакка жетиши үчүн денем ыплас күнөөлөрүнөн арылышы керек. Бирок бул өзгөчө абалым жан дүйнөмдү азапка салып үрөйүмдү учуруп жатат. Баш сөөгүмдүн талкаланып жатканы, денемдин муздак сууда чирип баратканы сезилбейт, бирок жаным денемден ажырай албай кыйналганын терең азап менен сезем. Бүт аалам менин ичимде куушурулуп, тарып бараткандай.

Бул куушурулган сезимди мен өлүп бараткандагы ажайып бир чалкыган сезим менен гана салыштыра алам. Башыма күтүүсүз таш тийгенинен, ал пас киши мени өлтүргүсү келгенин дароо эле түшүнгөм, бирок өлтүрө алат деп ишенген жокмун да. Үмүтүм ушунчалык көп экен, ушуга чейин байкабаптырмын. Тирүүлүккө манжаларым, тырмактарым, аны тиштеген тиштерим менен бүт жармаштым. Башыма тийген соккулардын азабын айтып эми силерди кыйнабай эле коеюн.

Өлүм жакындап калганын түшүнгөндө ичимди укмуш бир чалкыган сезим каптады. Ал жакка өтүшүм ошол кеңдик менен болду: бул жакка келишим да түшүңдө өзүңдүн уктап жатканыңды көргөндөй жумшак өттү. Акырында тиги киши өлтүргүчтүн кар менен баткакка булганган бут кийимин көрдүм. Көзүмдү уктап жаткандай жумдум да, таттуу бир арыш менен тирүүлүктөн кете бердим.

Азыркы кайгым, тиштеримдин кан толгон оозума төгүлүп жатканы эмес, жүзүмдүн таанылгыс болуп эзилгени да эмес, кудуктун түбүндө калганым да эмес; мени тирүү деп ойлоп жатышканы болду. Мени жакшы көргөндөр мени дагы эле бир жерде куру убара менен жүрөт же кайсы бир башка аялдын артынан кетти деп ойлогону жанымды андан бетер кыйнайт. Биринчи кезекте денемди табышсын, жаназа окуп көмүшсүн! Андан да маанилүүсү – менин жанымды кыйган неме табылсын! Ал табылмайынча, мени эң кооз мүрзөгө көмүшсө да жаным жай албай, көрүмдө оодарылып жата береримди билип койгула. Мени өлтүргөн немени тапкыла, ошондо мен силерге наркы дүйнөдө көргөндөрүмдү бирден айтып берем! Бирок аны тапкандан кийин темир аттиш менен кыйнап, далай сөөктөрүн, айрыкча төш сөөктөрүн акырын сындыргыла; анан анын жийиркеничтүү майлуу чачтарын атайын темир шиштер менен баш терисинен бирден сууруп, бакырта жулгула!

Мени өлтүргөн киши ким? Эмне үчүн мени күтүүсүздөн өлтүрдү? Ушуларды ойлогула. Дүйнөдө ар кандай киши өлтүргүч акмактар толтура деп ойлоп жатасыңарбы? Анда силерге эскертип коёюн: менин өлүмүмдүн артында динибизге, салтыбызга, дүйнө таанымыбызга каршы жийиркеничтүү кутум бар. Көзүңөрдү ачкыла! Исламдын душмандары мени эмне үчүн өлтүргөнүн, бир күнү силерди да эмне үчүн өлтүрүшү мүмкүн экенин билип алгыла. Улуу дааватчы Эрзурумдук Нусрет Хожанын айткан сөздөрү бирден чыгып жатат. Башыбызга келгендерди китепке жазган күндө да аны калемдин эң мыкты чеберлери сүрөттөп бере албайт. Куран сыяктуу, туура эмес түшүнбөгүлө, бул китептин күчү да анын сүрөттөлгүс касиетинде жатат. Муну түшүнгөнүңөрдөн күмөнүм бар.

Карагылачы, мен да шакирт кезимде тээ тереңден келген, алыскы үндөрдөн коркуп, көңүл бурбай, шылдың кылчумун. Акыры тагдырым ушул кудуктун түбү болду! Бул силердин да башыңарга келиши мүмкүн — сак болгула. Эми мен толук чирип кетсем, сасыган сөөгүмдүн жытынан таап алышар деген үмүтүм гана калды. Анан да, мени өлтүргөн неме табылганда ага бир калыс киши көргүлүктү көргөзүп атканын элестеткенде үмүтүм жандана түшөт.

(уландысы бар)

Түрк тилинен которгон Толук Бек Байзак

Орхан Памук: “Менин Атым Кырмызы” (1) алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(Рахат Аманованын «Кудайберди» аңгемесиндеги гуманизм)

Кыргыз прозасында согуштан кийинки айыл турмушу өзгөчө орун ээлейт. Бул мезгил адабиятта көбүнчө элдин оор эмгеги, жетим-жесирлердин көбөйүшү жана адамдык мээримдин сыноодон өткөн учурлары аркылуу сүрөттөлөт. Рахат Аманованын жакында чыккан «Кудайберди» атуу аңгемеси дал ушул тарыхый жана моралдык кырдаалды жетим баланын тагдыры аркылуу ачып берген көркөм чыгарма катары көңүл бурууга татыктуу.

Чыгарманын окуясы бригадир Кудайбердинин чөп ороктон кайтып келе жаткан элди карап отуруп өткөн турмушун эскерген учурунан башталат. Бул эпизод чыгарманын экспозициясын түзүп, согуштан кийинки айыл турмушунун атмосферасын түзөт. Элдин чарчап-чаалыгып келе жатканы менен жүздөрүндө жылуу маанайдын болушун дагы жеңиш алып келген үмүттүн белгиси катары карасак болот. Автор ушул майда бирок  маанилүү психологиялык детал аркылуу согуштан кийинки коомдун ички абалын ишенимдүү бере алган.

Аңгеменин композициясы эскерүү ыкмасы менен курулган. Башкы каармандын эсине түшкөн окуялар аркылуу өткөн мезгилдин көрүнүштөрү ачылат. Жеңиш кабары келген учурду сүрөттөгөн эпизод чыгарманын эң жандуу жана эмоционалдык күчү жогору бөлүктөрүнүн бири болуп саналат. Райборбордогу элдин толкуну, адамдардын бири-бирин кучактап ыйлаганы, ар кайсы тилде кубанычтуу сөздөрдүн айтылышы менен автор тарыхый учурдун психологиясын ийгиликтүү жандандыра алган. Жеңиш кабары адамдар үчүн жөн гана саясий жаңылык эмес, алардын тагдырын өзгөрткөн улуу окуя катары берилет.

Ал эми чыгарманын негизги драмалык өзөгү жетим бала Жолчунун тагдыры менен байланышкан. Баланын жоголушу жана аны карышкырлар курчап турган жерде табуу эпизоду аңгемени кульминациялык чекитине чыгарат. Бул жердеги тай казандын астына кирип аман калуу окуясы жөн гана сюжеттик чечим эмес, символдук мааниге ээ. Анткени казан кыргыз турмушунда ырыскынын, тиричиликтин белгиси. Ошондуктан жетим баланын дал ошол казандын астынан аман табылышы жалпы элдин ырыскысы жетимди сактап калгандай таасир калтырат.

Кудайбердинин образы – чыгарманын негизги моралдык борбору. Ал турмуштун оор сыноолорун башынан өткөргөн адам: уулунан айрылган, согушта жарадар болгон, жалгыздыкты көргөн. Бирок бул трагедиялар аны таш боор кылган жок, тескерисинче, адамдык мээримин күчөткөн. Жетим Жолчуну бала кылып алмакчы болгону анын ички дүйнөсүнүн бийиктигин көрсөтөт. Бул жерде автор кандык туугандык эмес, адамдык жоопкерчиликтин жогору турарын эң сонун сүрөттөгөн.

Жолчунун образы – согуш жетимдеринин жалпыланган символу. Өгөй таененин муздак мамилеси менен Кудайбердинин мээримдүү мамилеси бири-бирине карама-каршы коюлуп, чыгарманын нравалык мазмунун тереңдетет.

Аңгемеде айыл эли жамааттык каарман катары көрүнөт. Эл жетим баланын кор болуп жатканын көрүп унчукпай калбайт. Акыры Жолчуну Кудайбердинин колуна өткөрүп берген чечим – жамааттык адилеттиктин салтанаты. Бул көрүнүш менен автор кыргыз коомундагы жамааттык жоопкерчилик салтын көркөм деңгээлде чагылдыра билген.

Көркөм тил жагынан да аңгеме жандуу сүрөттөлгөн. Автор каармандардын сүйлөгөнүн, интонациясын, эмоциясын диалогдор аркылуу жеткирген. Психологиялык деталдар – көздүн жашарышы, үн кардыгышы, демигүү – окуянын эмоционалдык күчүн арттырат. Бул деталдар каармандардын ички дүйнөсүн ишенимдүү ачууга жардам берет.

Ошол эле учурда чыгарманын айрым алсыз жактарын да белгилөөгө болот. Кээ бир эпизоддор, айрыкча Жеңиш кабары жөнүндө эскерүү бөлүгү, композициялык жактан бир аз узак берилип кеткендей сезилет. Бул бөлүк өзүнчө көркөм мааниге ээ болгону менен негизги сюжеттик линиядан бир аз алыстап кеткендей сыяктуу. Ошондой эле айрым жерлерде автордук баяндоодо публицистикалык интонация күчөп кеткен.

Бирок бул мүчүлүштүктөр чыгарманын жалпы көркөм баалуулугун төмөндөтпөйт. Аңгеменин негизги күчү анын гуманисттик мазмунунда жатат. Жетим баланын тагдыры аркылуу автор адамдык боорукерликтин күчүн жана коомдук жоопкерчиликтин маанисин көрсөтө алган.

Чыгарманын финалы символикалык мааниге ээ. Жолчунун чоңоюп, билим алып, Кудайбердиев болуп баккан атасынын фамилиясын алышы, бул жөн гана юридикалык өзгөрүү эмес. Бул – руханий мураскорлуктун белгиси. Кудайберди кан аркылуу тукум калтырууну эмес, адамдыкты мурас калтырган Атанын деңгээлине өтөт.

Жыйынтыктап айтканда, автор жөнөкөй окуя аркылуу чоң моралдык ойду, адамды адам кылган нерсе анын жүрөгүндөгү мээрим экенин, таасирдүү көркөм чечим менен көрсөтө алган. Андыктан талантуу жазуучу катары такшалып келаткан Рахат айымга чыгармачылыктагы ийгиликтерди гана каалап кетмекчибиз.

Адамгерчилик жеңген тагдыр алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Деңиз, деңиз, мелмилдеген, чалкыган,
алып учтуң жүрөгүмдү балкыган.
Жан сыгылып чыда албай кеткенде,
ар убакта өзүң көздөй талпынам.

Талпынам да шамал сымал айдаган,
толкун болуп толкунуңа айланам.
Чардагыңды, балыгыңды тыңшаймын,
мен өзүмө келгичекти кайрадан.

Деңиз, деңиз, мелмилдеген сан кылым,
мен да сендей толкуп таштым, чалкыдым.
Далай жолу аскаларга урунуп,
далай жолу бу жашоодо жалкыдым.

Сага барып апат кылдым жылдарды,
сага барып азат кылдым ырларды.
Сенде көрдүм тереңдикти, закымды,
сенден алдым толкунданып турганды.

Жан дүйнөмдү жаш баладай термеген,
бакыт даамын таттым далай сен менен,
эч ким билбейт деңиздигин деңиздин,
бир да жолу деңиз болуп көрбөгөн.

Деңиз, деңиз, каным дагы деңиздей,
жаным дагы жуурулушкан эгиздей,
толкундардын күүсү турса жүрөктө,
мына ошондо телегейим тегиздей.
Деңиз, деңиз, жаным менин деңиздей.

Босфор. 2023.

Деңиз алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Касиеттүү поэзия, кандай гана кор болдуң!
Мынча неге тебелешти баркыңды.
Сөз баалабас наадандарга кордолдуң,
ар убакта чыгарышкан тарпыңды.
Жасалмалуу акын атка конгондор,
сыйлык, ургаал, атак даңкка тойгондор,
поэзия – заңгыраган зал дешип,
байлыктуунун этегине эрмешип,
короздонгон коомду издеп көнгөндөр,
сылык сыпаа, мода үчүн өлгөндөр…
Машаяктар жаагыңарды жапкыла!
Бир чындык жок сөзүңөрдө сайраган.
Поэзия – салон да эмес, зал да эмес,
тандалмалуу жамаатыңар чардаган,
согон окшоп салаттагы даамдаган.
Поэзия – ушундай бир үйгө окшош,
кенен, эркин кире билген бардыгы,
сыйынганды, ойлоно алган, сезе алган,
жан аттууга такыр болбос тардыгы.
Бул ыйык үй дал ушундай керемет,
кабыл алган ким барса да кудайлап,
чарыкчан да же болбосо жыңайлак.

Сатмар. 1847-ж.

Которгон Толук Бек Байзак

Шандор Петефи: “Поэзия” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Көгүш, буурул кечелерди жамынып,
балыкчылар кыңылдашат ырларды.
Өткөн кеткен өрт жылдарды сагынып,
Өткөндөргө өкүнбөгөн ким калды.

Өкүнбөскө айла барбы чырагым,
жанга жакын жалгыздыгым жөлөгүм.
Бирок азыр бир абалда турамын,
аалабаган жылуу сөздөн бөлөгүн.

Бир сүйүүдөн, жылуу сөздөн ашырып,
андан башка эмне берет элеңер?
Таңдан кечке тагдырларды ташынып,
чарчап бүттү Босфордогу кемелер.

Буурул, көгүш кечелерди жамынып,
күтүп турам бир үмүттүн кемесин.
Көчмөн гана түшүнө алат камыгып,
бир көчмөндүн узак жолун, белесин…

Босфор. 2023.

Босфор кайрыктары алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Касиеттүү поэзия, кандай гана кор болдуң!
Мынча неге тебелешти баркыңды.
Сөз баалабас наадандарга кордолдуң,
ар убакта чыгарышкан тарпыңды.
Жасалмалуу аалым атка конгондор,
сыйлык, ургаал, атак даңкка тойгондор,
поэзия – заңгыраган зал дешип,
байлыктуунун этегине эрмешип,
короздонгон коомду издеп көнгөндөр,
сылык сыпаа, мода үчүн өлгөндөр…
Машаяктар жаагыңарды жапкыла!
Бир чындык жок сөзүңөрдө сайраган.
Поэзия – салон да эмес, зал да эмес,
тандалмалуу жамаатыңар чардаган,
согон окшоп салаттагы даамдаган.
Поэзия – ушундай бир үйгө окшош,
кенен, эркин кире билген бардыгы,
сыйынганды, ойлоно алган, сезе алган,
жан аттууга такыр болбос тардыгы.
Бул ыйык үй дал ушундай керемет,
кабыл алган ким барса да кудайлап,
чарыкчан да же болбосо жыңайлак.

Шандор Петефи: “Поэзия” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Баарынан мага эң керек –
Сүйүү жана эркиндик!

Сүйүү үчүн керек болсо
өлүмгө да барамын.
А сүйүүнү эркиндикке
курмандыкка чаламын.

Шандор Петефи: “Сүйүү жана Эркиндик” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Көздөн учкан көк жээк болсоң,
Деңиз болдум, төгүлдүм…
Сага жеткен толкундарды,
Сүйүүсү де Теңирдин.

Толкундарга мээрим төксөң,
Бутуңан өөп кулаган,
Маани берчү бу жашоомо,
Махабатты сураган…

Арзуу толгон арман көмдүм,
Түпкүрүнө көңүлдүн,
Сенсиз өткөн ушул жылдар,
Өксүгүндөй өмүрдүн.

Көздөн учкан көк жээк болуп,
Жетпөөчүдөй көрүндүң.
Бара албасам толкун болуп,
Жеңгени ошол өлүмдүн…

2016-ж.

Көздөн учкан көк жээк болсоң… алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Алыскы улуу тоолор арасында
Дайралар, даркан талаа салаасында
Жылдарды жылкылардай айдап өттүм
Жарыгым жан дүйнөнүн санаасында.

Жаштык кез алып учуп алда кандай
Туйлатып азоолорду кармагандай
Бир гана чарчагансыйм чакырымдар
Жылдарды укурукта кармай албай.

Ургулап канча убакыт күйүп жанды,
Үзүм эт көкүрөктүн тушундагы,
Буудандай буулуктурат алигиче
Бул өмүр укуруктун учундагы.

Көрүшү канжыгада, азат сүйгөн,
Берендей суукка тоңуп, күнгө күйгөн,
Кай жерге барып эми токтоор экен
Көөрүктөй күүлдөгөн көчмөн дүйнөм.

2015-ж., ноябрь

Көчмөн дүйнөм алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Жылаңач кышты күткөн дарактарым,
Мен дагы силер өсчү тараптамын.
Жазыксыз биз аяган бариктерди,
Карачы, шамал айдап баратканын…

Биз дагы тирүүлүктө көбүн жоктоп,
Көктөйбүз, чачылабыз силерге окшоп.
А бирок калк катары тонолбоско,
Каршылык көрсөтүүдөн башка жол жок.

Кордолгон сулуу сымал менин жергем,
Жан окшоп зөөкүрлөрдөн запкы көргөн…
Туудай болсок дечү элем элим кармаар,
Суудай болсок дечү элем өмүр берген.

Кайырсыз канча күндү барактадым,
Көөдөндөн кетире албай жарат тагын,
Акчанын, арсыздыктын кулу болдук,
Кечиргин бизди тапкан Жаратканым!

А силер табияттын кулусуңар,
Жылаңач жазды күткөн дарактарым…

1989-ж.

Жылаңач кышты күткөн дарактарым… алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.