(аңгеме)

Телефонумду адаттагыдай эле карап отуруп, күтүүсүздөн Фейсбуктан сенин аты-жөнүңө көзүм түштү. Жүрөгүм бир аз селт этти. «Бул чын эле ошол сенсиңби же жөн гана окшош атпы?» деген суроо тынчымды алды. Акыры, эмне болсо да билип коёюн дедим да, сенин мессенжериңе жаздым.

– Саламатсызбы, сиз Маратсызбы? Чаткалдык?

Бир аздан кийин жооп келди.

– Ооба, мен Маратмын. Сен Жайдарысыңбы? Мен тааныган, чын эле ошолсуңбу, Алайкуулук?

Ал билдирүүнү окуганда, өткөн күндөр көз алдымдан бир ирмемде өтүп кеткендей болду.

– Ооба, менмин, – деп жаздым кыска гана.

– Ден соолугуң кандай, жакшы жүрөсүңбү?

– Өзүң кандайсың, иштериң жакшыбы?

– Кайсы жерде жашап жатасың?

– Мен Оштомун.

– Мм… баары бир Ошто жашайт экенсиң го…

Ал сөздөрдүн артында айтылбай калган ойлор бар болчу.

– Таарынбачы, бул тагдыр, насип да, – деди.

– Ооба, туура айтасың, тагдыр десең, – деп жооп бердим.

Бир аз тыныгуу болду. Анан:

– Азыр сабагым бар эле. Телефон номериңди жазып койсоң, бошогондо сүйлөшөбүз ээ?

– Ии, макул, – деп жаздым.

Ошентип, баягы тааныш ат аркылуу тагдыр дагы бир ирет акырын гана эшик каккандай болду…

Биз ажыраган ошол аптаптуу күн эсимден эч качан кетпейт. Күн ысык болчу, бирок ичим андан да ысык эле. Сенин балдай таттуу сөздөрүңө ишенип, ата-энемди да, бир туугандарымды да ойлобой, сени менен кетүүгө өзүмчө даярданып жүргөн кезим.

Бирок ал – тагдырдын өзү жол бербеген, ишке ашпай калган бир план экенин ошондо түшүнгөн эмесмин. “Чаткал суук болот” деп, калың кийимдердин баарын баштыкка салып алдым. Кедейди көчкөндө көр демекчи, керектүү-керексизди деле сала берип, баштык толуп, оорлоп кеткен. Ошондо мен жаш экем. Эч нерсем жок болсо деле кете бергенге эрким жетпептир. Өзүмдү сактап, камдап жатам деп ойлогом, бирок чынында коркуп жаткам.

Автобекетте турдум. Ош–Чаткал, Каныш-Кыя каттамынын жанында. Жүгүм оор, жүрөгүм андан да оор. Күтүү – эң оор абал экен. Адам күтүп жатып, өзүн-өзү унутат экен.

Бир маалда сен келдиң. Жай басып. Көзүңдө айтылбай калган сөздөр бар эле. Сенин үнүң эмес, көз карашың сүйлөп турду.

– Телеграфка барып, ата-энем менен сүйлөштүм. “Үйлөнбөйсүң. Ал жер алыс. Биз бара албайбыз” деп катуу урушту, – дедиң.

Мен унчукпай турдум. Анан:

– Биздин мамиле эмне болот? Мен сени, сен мени жакшы көрчү элек го… – дедим.

Сен жооп берген жоксуң. Үнсүздүк – эң оор жооп экен.

– “Топурагыңды түйүп беребиз” деп жатышат, – дедиң акырын.

Андан кийин өз сөзүңдү өзүң актагандай:

– Географиялык жактан да алыспыз. Биз башка адамдарбыз, – дедиң.

– Акыры биз кыргызбыз го… башка улут эмеспиз го, – дедим.

Сен ата-энеңдин сөзүн эки кылбай турганыңды айттың да, мени менен коштошуп, автобуска түшүп кеттиң. Сен кеттиң. Мен калдым. Экөөбүз эки башка тарапта эмес, эки башка тагдырда калдык.

“Эки тоонун чөбүн эңсеген кийик ачка өлөт” деген ушу белем? Ошол учурда жүрөгүм уйгу-туйгу болуп, өзүмдү өзүм тааныбай калдым. Кийимдерди эмне үчүн ушунча көтөрүп алдым экен деп ойлодум. Эми бул жүктү көтөрүп, үйгө кантип кайтам?Андагы абалымды азыр сага айткандан заарканып турам. Мен капа болдум. Дел болдум. Нес болдум. Мындай абалды мурда эч качан башымдан өткөргөн эмесмин. Баштыктагы кийимдерди жолго чачып, ыргыткым келди. Бирок ыргытсам да, ичимдеги оор сезимдерден кутула албасымды ошондо түшүндүм…

…Бир маалда көзүмө баары өзгөрүп кеткендей болду. Адамдар мага белден ылдый гана көрүнүп жатты. Буттар. Башсыз буттар. Алар айлана-тегеректен ары-бери тынымсыз басып өтүп жатышты. Бир да жүз жок. Бир да көз жок. Болгону шашкан, багыты жок кадамдар.

Ошол учурда адамдардын башы жоктой сезилди мага. Ой жок, сезим жок, чечим жок. Баары эле бирөөнүн сөзү менен жүрүп, бирөөнүн жолун басып бараткансыйт. Мен да ошол башсыз буттардын арасында турдумбу деп корктум.

Буттар өтүп жатты. Мен болсо кыймылдай албай калдым. Денем ушул жерде, ойлорум башка жакта эле. Адамдын башы эмес, жүрөгү ооруса ушинтип көрүнөт турбайбы дүйнө. Менин көз алдымда башсыз адамдар кетип бара жатышты. Алардын ичинде сен да бар белең – айта албайм. Бирок сен кеткен тарапка кадамдар көбүрөөк агып жаткандай туюлду…

* * *

– Алоо… Салам. Кутман таң.

– Салам… Маанайың жакшыбы?

– Чоң рахмат, баары сонун. Сен баягы бойдон окшойсуң… Мени эчак эле унутуп койгондурсуң деп ойлодум эле?

– Жок, сен ар дайым менин эсимдесиң.

– Чын элеби?

– Ооба чын эле. Мен Ала-Букадан, ата-энем жактырган кызга үйлөнүп, тагдырдын буйругу менен дароо Түркияга – Анкарага кеттим. Магистратураны бүтүрүп, илимдин татаал жолуна түштүм. Ал жакта он жылдай жашадык, эки балабыз ошол жакта жарык дүйнөгө келди. Андан соң Бишкекке кайтып, «Манас» университетинде жети жыл бою мугалим болуп иштедим.

Мен илимдин адамымын, бирок сени бир көз ирмемге да эсимден чыгарган жокмун. Акыры Ошко көчүп келдим. Ошто иштеп жатам, бирок бул жакка көчүп келгенимдин ички себеби башка эле. Ак-Бууранын жээгинде бара жатып, баягы экөөбүздүн аралыбызды издейм… Көрсө, ал аралды түп-орду менен суу каптап кетиптир.

Сулайман-Тоону көргөн сайын сени эстейм. Сени ар дайым эстеп жүрөйүн деп, сенин демиң калган ушул шаарга атайлап көчүп келдим. Сен ар дайым менин эсимдесиң…

– Мм, чоң ыракмат, эсиңден чыгарбасаң эле болду эң оболу.

– Эсимдесиң, кантип унутайын.

– Мен сени менен алгач таанышкан күндү эстеп кеттим, ал дал ушундай болгон, эсиңдеби?

Окуу жайдын залында ар апта сайын уюштурулуп жүргөн дебаттардын бири башталмак. Бул жолку тема – Басмачылар. Тарыхта из калтырган инсандарды эки бөлөк таразага салып, алардын оң жана терс жактарын талдагандар бөлүнгөнбүз.

Биз – алардын ак жүзүн, эрдиктерин айтып жактаган топ болсок, тигил тарап, тескерисинче, алардын катасы менен караңгы жактарын ачыктап, сынга алган топ болчу. Дебат башталары менен эле сенин үнүң көпчүлүктөн бөлүнүп чыгып турду. Ой жүгүртүүң курч, аргументиң так. Мен сүйлөгөн сайын сен сөзүмдүн бир учуна жармашып, өз оюң менен менин ой жибимдин бир учугун үзүп жибергендей сезилдиң. Сенин көз карашыңда бир өрт бардай, ошол өрт менин айткандарымды жалындатып тутанткысы келгенсиди. Мен да жөн отура албадым – сенин ар бир кебиңе жооп узатып, сөзүмдү коргоп, улам-улам кайра көтөрүлүп сүйлөп жаттым.

Кийин ойлоп көрсөм, сен мени атайын “таймашка” тарткан турбайсыңбы. Кызып турган талкуу – чыныгы дебаттын өзөгү экенин билгендигиңден, мени улам козгоп, сөзгө тартып, таймашты жандуу кылууну көздөшүң экен. Ошону кеч түшүнүп, азыр эстесем жылмайып коём…

Залдагы ыңгайсыздык менен толкундануунун ортосунда мен да ордумда сыр бербегендей сактап отурдум, көзүм сага түшүп кетти. Сен ошол сынчылар тобунда турасың. Колуң чөнтөгүңдө, жүзүңдө ишенимдүү, жеңил тамашалуу жылмайып көз кырыңды мага салып өттүң – жүрөгүм бир ирмемге дүр этти.

“Дебат башталат!” – деген куратордун үнү жаңырды.

Мен микрофонду алып, кеп кезегимди тынч, салмактуу айтып жаттым. Бирок сенин көз карашың мага кадала берген сайын сөзүмдүн ыргагы бузулуп, өзүмдү башкача туюндум. Сен кол көтөрдүң.

– “Урматтуу катышуучу, сиз бул жерден бир жаңылыш айтып жатат окшойсуз…”

Үнүң жумшак тартып турса да, мага каршы айтылганда курч угулду. Элдин арасына жеңил күлкү тарап кетти.

Мен чычаладым.

– “Жок, мен так маалымат айтып жатам. Сиз айткан сөз жөн гана жеке пикир”, – деп жооп бердим.

Сен кайра жылмайдың.

Көздөрүңдө – от, тамаша, жана бир кызык кыжырданткан жылуулук сезилип турду.

– “Жеке пикир дейсиңби? Далил менен айтып жатам го. Анда өзүң түшүндүрүп берчи…”, – дедиң.

Тиги топ кол чаап жиберди. Мен унчукпай калбай, дагы сөз алып каршы чыктым.

Экөөбүздүн тирешибиз улам-улам күчөп, залда башка эч ким үн катпай калды. Дебат эмес, эки жүрөктүн жашыруун таймашындай сезилди.

Куратор да жылмайып койду:

– “Буларды өзүнчө дебат кылып бөлүп коюш керек окшойт”, – деп.

Мен уялгандай башымды кыйшайтып, бирок сенден көзүмдү ала албадым.

Сенин көз карашың болсо: “Дагы сүйлө, мага жагып жатат” дегендей эле.

Дебат аяктап, зал бошой баштады. Сен эски тааныштардай жылмайдың да, анан акырын мага жакындап келип.

– “Айтчы, сен кайсы жерде окуйсуң?” – дедиң, үнүң мурункудан да жумшак.

– “Кыргыз-Өзбек университетинде”, – дедим.

Сен бир заматта жылмайып, күлкүңдү катуу чыгарып:

– “Аа, туугандар менен чогуу окуйсуңбу анда?” – деп каткырып күлдүң.

Мен уялып кетип:

– “Эми… антип…”, – деп ыңгайсыз абалда калдым.

– “Ой, жакшы да! Өзбек туугандар, кыргыз туугандар – баары аралашса таттуу окуу болот турбайбы?” – деп дагы тамаша коштуң. Мен да аргасыз тигиле күлүп алдым.

Сенин тамашаңда назик көңүл буруу бар эле. Ушул мүнөттө сен мага жөн эле каршы тараптын мүчөсү эмес, бир башкача жалындуу адамдай көрүнүп кеттиң.

Андан соң сен колуңдагы таза кагазды сунуп:

– “Дарегиңди жазып берчи. Окуган корпусуңду, факультетти… унутуп койбоюн», – дедиң. Мен жаза баштаганда колум титиреп кеткенин өзүм деле байкабай калдым. Сен болсо ар бир тамгамды көз айнек менен карагандай кылдат карап турдуң. Жазып бүткөндө кагазды акырын алып, бүктөп, көйнөгүңдүн төш чөнтөгүнө салдың да:

– “Жакшы. Көрүшкөнчө… жакында”, – дедиң.

Мен сенин көзүңө тигиле карадым.

– “Сен дебатта мени атайын кычыктапсың, ээ?”, – дедим.

Сен кашыңды бир аз көтөрүп, мыйыгың менен жылмайып:

– “Дебат кызыбай калса кызык болбойт да… айрыкча сен турганда”, – дедиң.

Акырын бурулуп, залдан чыгып бара жатып, акыркы ирет артыңды карадың да:

– “Кийинки дебатта дагы мага каршы чык, ээ. Мен сени күтөм”, – деген бойдон бою башымды бир сыдырып карап өттүң да, күлкү аралаш жүзүңдү буруп, көңүлдүү басып кеттиң.

Мен болсо ошол жерде туруп, сенин баскан кадамдарыңды угуп, жүрөгүмдүн кагышын тынчтандыра албай турдум.

Дебат бүткөн, бирок экөөбүздүн сүйлөшүүбүз эми гана башталган болчу…

* * *

Университеттин эски дубалдарынын көлөкөсү жерге түшүп, таңкы салкындыкты кармап турган маалы эле. Сабакта отурам, бирок мугалимдин сөзү жүрөгүмө жете албай, кулак сыртыман өтө бергенсиди. Терезенин сыртында бирөөнү издегенсип, көңүлүм алаксып, аргасыз кайра-кайра сыртка тигилем. Ал жакта сен турасың, көргөн көзүмө ишенбей карап койом, чын эле сен бир тутам гүл кармап бирөөлөрдөн бир нерсени сурап кайрылдың, ийиндердин куушуруп ары басып кетишет, сен көзүң менен кимдир бирөөнү издеп жаттың. Элдин арасынан бөлүнүп көзүмө чолпондой жанып жаттың…

Кайра китепке үңүлгөн болуп коём, бирок жүрөгүмдүн дүкүлдөшү басылбай башкача бир сезим жан дүйнөмдүн тынчын алып жатты. “Тынч отур… сабырыңды сакта…”, – деп бир канча жолу айттым.

Бирок көзүм чыккынчылык кылып, кайра терезеден сени издейт.

Сабак бүтүп, экинчи аудиторияга өттүк. Аудитория алмашты, орун өзгөрдү – бир гана нерсе өзгөргөн жок: оюм, тынчсыздануум, жашыруун үмүтүм – баары сенде эле.

Сабактын ортосунда эшиктин ар бир ачылып-жабылган үнүнө селт этем.

“Балким азыр келет…”

Бирок ошол эле маалда көңүлүмдү тызылдатып өткөн күдүк ой да кептейт:

“Же башка кызга келди бекен?..”

Бул ой жүрөгүмдү курчутуп, ичимди тынчсыздантып турду.

Акыры чыдабай, агайдан суранып эшикке чыктым. Тепкичтин башындагы чоң терезеден сыртка карасам – сен ошол жерде жай, терең ойлуу, бирөөнү күтүп жаткандайсың…

Бирок менин жүрөгүмдө уяңдык менен каалоо тирешип туруп алды.

“Чуркап барып тосуп алсамбы?

Кучактап алсамбы?

Жүрөгүмдүн үнүн айтайынбы?”

“Жок. Эркек балага сыр ачпа. Кыргыз кыздары токтоо болот. Сабырдуу бол”, – дейм өзүмө.

Ошентип, өзүмдүн ички дүйнөм, сыр бербей кайра аудиторияга кайттым.

Экинчи саат да бүттү. Чоң танаписке чыктык. Коридор элге толуп, ызы-чуу, күлкү…

Ал эми менин көзүм – өз алдынча дүйнөдө, сени издеп жүрөт.

Жанымда эч ким байкабагандай, көздүн кыйыгы менен сен тарапты карап бара жаттым.

Бирок сыр билгизбей, башымды башка жакка буруп, өзүмдү токтоо көрсөтүп баратам.

Ичимде болсо жүрөк тентек баладай:

“Тигил жакта … Ал турат. Кара!” – деп түртүп тургансыды.

Бир маалда сен мени дароо көрө калып, жылмайып, алдыма түз басып келдиң.

Колуңда – кызыл жоогазын.

Ал гүлдү сунган учурда дүйнө бир ирмемге токтоп калгандай жан дүйнөм жыргап, дене боюм бөтөнчө балкып турду.

Мен болсо уялып, өзүмдү ыңгайсыз сезип:

– “Ой… качан келип калгансың?” – деп калп чочуп койдум.

Сен болсо баягы жумшак, өзүнө ишенген үн менен:

– “Бая эле келгем. Негедир сен жазган дарек чөнтөктөн түшүп калган окшойт… таппай калдым. Анан ойлодум бара берейинчи, табылып калаар деп… Ошентип сага келе бердим”, – дедиң.

Ошол маалда биз экөөбүз тең уялып турдук.

Ошол уялуунун сабында – ыйбаа бар эле.

Сен сунган жоогазындын жыты экөөбүздүн ортобуздагы жаш, тынчсыз, бирок таза сезимдерди шыбырап тургандай болду. Көрсө ал учур жаштыктын мөл кези тура чиркин! Сен ошондо:

– “Бас, Сулайман-Тоого чыгып келели… сага Оштун кереметин көрсөтөйүн”, – дедиң.

Бул сөзүңдө бир жандуу бир чыныгы сезим бар эле.

Мен болсо жүрөгүмдө бир толкун ойгонуп, ойлонбой:

– “Макул”, – дедим.

Экөөбүз троллейбуска отурдук. Шаардын ысык жели терезеден кирип тынчы жок ойду козгоп, күндүн нуру терезенин айнегине чагылат. Жаздын аптаптуу ысыгы эми гана башталган маал – айлана жашоого толуп турган чак. Троллейбус Токтогул парктын баш жагына келгенде, сен дароо туруп:

– “Түшөбүз!” – дедиң.

Карасам, көздөрүңдө балалык шаң да, жигиттин эрктүүлүгү да бар эле.

Түшө калып, сен мени жай колумдан кармадың. Ошол учурда жылуулук менен ишеним бар эле. Сенин колуң мени өзү менен бир дүйнөгө чакырып жаткандай. Ошентип экөөбүз Ак-Буурага карай бет алдык. Адамдын жүрөгү да өзүнүн бөтөнчө ритмин табат эмеспи. Ак-Буурага жеткенде, сен мага бир көз ирмемге кадала карадың. Айланага көз чаптырып, басыгыбызды уланттык. Ак-Бууранын шарпылдаган шоокуму кулакка сүйкүм жаңырып, жөн гана дайра эмес, өмүрдүн өзү агып жаткандай туюлду. Жаш жүрөктөр да тымызын шыбырап сүйлөшкөндөй. Суунун үстүнөн жеңил жел кесип өтүп, Ырдын пири Рыспайдын симфониясындай тынч, терең, адамдын ички дүйнөсүн ойготкон музыка жаңырып тургандай болду.

Мажүрүм талдардын узун, жерге самсаалап төгүлгөн бутактары шамалга сеңселип, бирөөнү кучактагысы келгендей, ары-бери термелип шуулдагансыды. Ак-Буураны кечип бара жатканда экөөбүздүн колубуз бири-бирин таба койгонсуп, жандүйнөбүз да жетелешип бараткандай. Агымы катуу, шар аккан жерге келгенде бутум суу алдындагы жылма ташка тайып, сууга көмөлөнүп түштүм. Колумдагы гүл чачырап сууга бир далай агып бара жатты. Ошол ирмемде түшүндүм: сууга түшкөн жалгыз гүл эмес эле – экөөбүздүн ичибиздеги бир мээрим, бир туюм да агып, жаңы бир нук издеп кеткендей болду. Али күнүгө дейре агып бара жаткан гүл көз алдымда элестегенде, эх, ошондо эле гүл менен кошо экөөбүздүн сезимдер кошо агып кеткени таасын сездим. Сен чочугандай эмес, чечкиндүү кармап, колуман бек кучактап суудан кечип өттүң. Сен да мага окшоп чылгый суу болуп, кийимиң денеңе жабышып, жигиттин чыныгы сымбатын мурдагыдан да даана көрсөтүп тургансыдың. Ошол ирмемде сен мага Ак-Бууранын күчтүү, өзүндөй келишимдүү, табигый сулуу көрүндүң.

Андан ары биз Сулайман тоосунун чокусуна чыгууга камдандык.

А дегенде биз тоонун этегиндеги үңкүрлөргө өттүк. Биринчи үңкүрдү эл “Өмүр тамчысы” деп коёт экен. Жар боорундагы бодур таштан мөлтүр тамчы созолонуп түшүп турат. Экөөбүз ошол сууну колубузга тосуп ичтик – муздак, бирок оозго жумшак, чыныгы булактын даамы. Жанымда турганданбы, ошол суу жүрөккө да тынчтык куйгандай болду.

Басып барып экинчи бир үңкүргө кирдик – аны “Балалуу болуучу үңкүр” дешет экен.

Төш жагынан шамалдын тынымсыз деми угулат. Сен колуңду ташка сүртүп:

– Байыркы убактан бери эл ушул жерден тилек кылыптыр, – дедиң.

Андан ары биз Сыйгалак ташка бардык. Эл ушул жерде тилек айтат, бел ооруну жазат деп сыймаланып көрүшөт. Алаканыңды жайып:

– Кел, тилек айтайын, – дедиң.

Мен ичимден сага байланышкан тилек айттым. Сен угуп калбасын дедим… бирок жүрөгүмдө бир нерсе бышып жатты.

Кийин Бабурдун үйүнө кирдик. Таш дубалдары салкын, Бабур Бабанын сажда кылып ташка таянган кол издери калганы айтылат. Биз аны сылап көрдүк:

– Бул ташта кылымдардын изи калган, – дедиң. Мен сенин ошол сөзүңдү укканда: “Биздин да из калса ээ бул таштарда?” – деп ойлоп кеттим. Анан биз узун жолду басып тоонун кырын көздөй көтөрүлдүк. Шамал улам катуулап, чачыңды бир жакка учуруп, кайра салмактап турду. Ошол учкан чачыңа күн тийип күрөң түсү даана көрүнүп турду бул чөлкөмдөгү келишкен жигиттин бейнесин көргөзгөнсүп, көзүмө сүйкүм көрүнүп кеттиң. Чокуга чыкканда айлананын көркү алаканга батчудай, кызыгып көргөн тасмадай көз алдымда тартылып турду.

Асмандагы булуттардан өркөчтүү төөлөрдүн кербениндей жылып бара жаткан элесин көрдүк. Түштүк тарабынан – Кичи-Алай тоосу, бою бийик, желкеси көкмөк булуттарды жарып өткөн аскасы асман тирейт. Батыш тарапта – Араван Ноокат тоолору, жумшак толкундуу, күн батканда кызгылтым нурга боёлуп бараткандай сезилет. Түндүк жактан – Фергана кырка тоосу, кары бар, арасында карагайдын жыты жел менен так мурдуңа таза абанын жыты келет. Чыгыш тарапта – Алай жана Алайкуу тоолору, ак чокулары күн нуруна жаркырап, асмандан түндүгүн улап түшкөн ууктарды тиреген эки кызыл кереге сыяктуу керилип, созулуп жатат. Андан ары алыстан – Керме-Тоонун учу кыйырсыз керилип турганын көрөсүң. Ордолуу Ошум, далай кылымды артка таштап, далай мезгилди баштан кечирип, далай адамдардын жүзүн көрдү.

Шаардын ортосун тең бөлүп агып өткөн Ак-Буура суусу күмүш булактары жылт-жылт этип көзгө көркөм көрүнөт. Суунун жээгинде ийилип өскөн мажүрүм талдар жалбырагын жерге самсаалап, ал эми бейтарап, түз өсүп турган мырза теректер шамалга боюн ийбей шадылуу денелерин керген аскерлерден бетер тартиптүү тизилишет. Алыстан көз чаптырып карасам Кара-Суунун кең талаалары сары-жашыл түскө боёлуп, токчулуктун белгисиндей көзгө көркөм көрүнөт. Ойдуңдарда үйлөр бири-бирине кыналышып жолдор узун тилкелерге ийри-буйру бөлүнүп, асман тиреген бийик имараттар жаш кыздардар койкоюп турат. Алыстан караганда чындап эле кумурскалардай эмгекчил, тынымсыз аркы-терки басышкан эл көрүнөт.

Сен мага катар туруп колуңду жайдың. Экөөбүз тоонун кырында шамалга каршы туруп алаканыбызды алдыга создук. Көз ирмемге өзүбүздү “Титаник” кемесиндеги Жек менен Розадай сезип калдык. Сенин колуң мага жеңил тийди. Ошол тийген жылуулук бүт тоолорду, Ак-Буураны, мажүрүм талдарды да артка калтырды – бир гана сенин бар экендигиң эсте калды. Ошондо түшүндүм: бул тоолордун көркүндө, шаардын мелтиреген деңиздей көрүнүшүндө, шамалдын желинде – бардыгында сен экөөбүздүн өңүбүз бар экенин…

…Экөөбүз Сулайман-Тоонун эң бийик чокусуна, шамал бетибизди аймалап, бүтүндөй Ош алаканга салынгандай көрүнгөн жерге чыктык. Ошол жерде, эски таш дубалдын көлөкөсүндө, колуна теспе кармап, ак селдеси маңдайына түшкөн бир дубана абышка отуруптур. Анын көздөрү ушунчалык терең, тиктегенде сенин эле эмес, бүтүндөй тарыхтын сырын окуп жаткандай сезилди.

Биз жанына барып салам бердик. Ал бизди көпкө тиктеп турду да, анан алыстан күмүш жиптей жылтырап агып жаткан Ак-Буурага колун сунуп, жай гана кеп баштады:

– “Карагыла, балдарым… Бул жөн эле суу эмес, аруулук менен курмандыктын дайрасы. Силер бул суунун кантип пайда болгонун билесиңерби?” – деди үнү каркырап.

Биз унчукпай калдык. Абышка алыска, Кичи-Алайдын ак мөңгүлүү чокуларын карап, баягы эски уламышты айта баштады:

– “Илгери, ушул Ош өрөөнүндө Акбуура аттуу жалындаган жигит өткөн. Бир жолу ал Андижандан чоң аламан улактан жеңиш менен келе жатып, астындагы аргымагы ак көбүккө боёлуп, өзү чаңга сугарылып, Оштун базарына кирип келет. Ошондо ал анжир сатып жаткан перидей сулуу Жаскалды көрүп, ат үстүнөн түшө албай нес болот. Кыздын эриндериндеги анжирдин ширеси күн нуруна чагылышып, баатырдын жүрөгүнө түбөлүк от жагат…

Бирок тагдыр аларды сынады. Ошту катуу кургакчылык каптап, эл чаңкап, Жаскал гүлдөй соолуп баратканда, Акбуура чыдай албай Кичи-Алайдын эң бийик чокусуна чыккан. Сүйүктүүсүн куткаруу үчүн аска-зоолорду ийини менен сүрүп, мөңгүнүн астындагы “тирүү сууну” издеген. Акыры зор аска жарылып, суу атылып чыкканда, баатыр өзү оор таштын астында калат. Ал акыркы деми менен: “Ак суу, токтобо! Жаскалга жет! Ошко жет!” – деп кыйкырган экен. Ал эми суу буркан-шаркан албууттанып агып, Ош шаарын жиреп өтүп, андан ары Андижанды аралап жер кезип агып барып, Сыр дарыяга кошулуп касиеттүү арал деңизин түзөт экен…

Ошондон бери Акбууранын таза каны аралашкан бул суу ушунчалык күчтүү, аппак болуп көбүктөнүп, жээктерди “Жаскал! Жаскал!” деп согуп агат. Бул дайра – өлбөс сүйүүнүн эстелиги…”

Дубана абышка ушуну айтты да, көзүн жумду. Шамал анын ак сакалын желбиретип, бизди ошол уламыштын кучагында калтырды.

Мен сага карадым. Сенин көздөрүңдө ошол Жаскалдын мөлтүрөгөн жашындай бир ирмем жылт этти. Биз ошол мүнөттө түшүндүк: биздин Ак-Буураны кечип өткөнүбүз, менин колумдан гүлдүн агып кеткени – баары ошол байыркы баатырдын тилегинин бир жаңырыгы экенин.

Буура Жаскал үчүн жанын берди, ал эми биз… биз бири-бирибиз үчүн өз бактыбыздан кечип, эки башка жээкте калдык. Бирок Ак-Буура экөөбүздүн ортобузда дагы деле агып жатат. Ал биздин жаштыгыбызды, айтылбай калган сырларыбызды жана ошол сууга аккан гүлүбүздү өзүнүн аппак көбүктөрүнө катып, түбөлүккө агып кете берет…

Мен кызыгып: “Аба, ушунча болду эми мажүрүм тал уламышы жөнүндө бир шиңгил айтып бериңизчи”, – деп суранып калдым.

“Илгери, Ак-Буура дайрасы азыркыдан да тунук, Сулайман-Тоо азыркыдан да бийик көрүнгөн заманда, дайранын жээгинде бир терек өсүптүр. Ал терек башкалардан өзгөчө – бою түз, бутактары асманды карап алкынган, жалбырактары күнгө чагылышып, күмүш сымал жаркыраган абдан кооз дарак экен. Ал өзүнүн сулуулугуна мактанып, дайыма асманды карап, жердеги майда гүлдөргө, шылдырап аккан сууга тоготпоо менен карачу экен.

Ошол кезде жээкте бир кедей жигит менен сулуу кыз жашаптыр. Алар бири-бирин ушунчалык катуу сүйүшүп, күн сайын ушул теректин түбүндө жолугушчу экен. Жигит кызга арнап чоор ойноп, кыз болсо анын обонуна бийлеп, теректин көлөкөсүндө бакытка батып турушчу.

Бирок күндөрдүн биринде аёосуз согуш башталып, жигитти алыскы тарапка алып кетишет. Коштошуп жатып жигит: “Сен мени ушул теректин түбүнөн күт. Мен качан кайтпайын, сени ушул жерден табарымды билейин”, – дейт.

Кыз макул болот. Ошол күндөн баштап ал күн сайын теректин түбүнө келип, дайранын агымын тиктеп, жигитин күтө баштайт. Арадан айлар өтөт, жылдар өтөт. Кыздын көз жашы Ак-Бууранын суусуна кошулуп, анын муңдуу үнү шамал менен кошо айланага тарайт. Ал теректен суранат:

– “Оо, бийик терек! Сен асмандасың, алысты көрөсүң. Менин сүйүктүүмдүн карааны көрүнөбү, айтчы?” – деп жалынат.

Бирок терек текебер эле. Ал кыздын муңун уккусу келбей, ого бетер асманга бой сермеп:

– “Менин ишим жок. Мен күндүн нуруна жуунуп, булуттар менен сүйлөшүшүм керек. Сенин көз жашың менин тамырыма тоскоол болуп жатат», – деп жооп берет.

Акыры, бир күнү жигиттин согушта каза болгону тууралуу суук кабар келет. Кыздын жүрөгү чыдабай, дайранын жээгиндеги ошол теректи кучактап, өксүп-өксүп ыйлайт.

Анын көз жашы ушунчалык ысык, кайгысы ушунчалык терең болгондуктан, теректин таш боор жүрөгү биринчи жолу дирилдеп кетет.

Терек өзүнүн текебердиги үчүн уялат. Ал кыздын муңун тең бөлүшүүнү каалап, анын алдында күнөөсүн сезип, асманды караган бутактарын акырындан төмөн түшүрө баштайт. Ал кызды соороткусу келип, бутактары менен анын ийининен кучактап, жерге чейин ийилет. Кыз ошол жерде мажүрүм талга айланып кеткен дешет…

Ошондон бери бул дарак «мажүрүм тал» деп аталып калыптыр. Ал эми анын бутактары ошол күндөн баштап эч качан асманды карабай калган. Ал дайыма сууга тигилип, агып жаткан суудан бир кезде кетип калган жигиттин элесин издейт. Шамал соксо, мажүрүм талдын бутактары Жайдары кыздын чачтарындай желбиреп, өткөн күндөрдүн муңдуу ырын ырдап калат.

Адамдар айтышат: мажүрүм тал – бул сүйүүнүн жана кечирим суроонун символу. Ал өзүнүн текебердиги үчүн жерге чейин ийилип, дагы деле Ак-Бууранын жээгинде кимдир бирөөнү күтүп турат”.

*.*.*

– Ало, кандайсың?

– Жакшы, өзүң кандайсың?

– Билесиңби… Кечинде сен айткандай, баягы биздин жаш кездеги Ошту элестеттим. Анан дароо терезеден шаарга көз салдым. Сенсиз чын эле Оштун көркү жок экен. Эмне эле жетишпей жатат десем… Көрсө, сен жок экенсиң.

– Койчу, чын элеби?

– Ооба… Ошко качан келесиң? Ошту неге сен сагынбай жүрөсүң?..

Мен балалуу, сен бирөөгө бүлөсүң,
Дале таза сага мээрим, мүнөзүм.
Көрөмбү деп көп келемин шаарга,
Ошту неге сен сагынбай жүрөсүң?

Оштон тапкам мага жагып мүнөзүң,
Эстен кетпейт мажүрүм тал, бир өзүң.
Тагдыр сени бир көргөзөр деп келем,
Дайының жок, сен сагынбай жүрөсүң.

Сезим жанып, бактылуу сен өзүң,
Сени издеген өзгөрүлбөйт мүнөзүм.
Бизге күбө Сулайман-Тоо, Ак-Буура…
Ошту неге сен сагынбай жүрөсүң?!

Токтогул Кенжеевдин сөзүнө обон чыгарган Түмөнбай Колдошовдин ыры экөөбүз үчүн жаралгандай ээ.

– Ооба десең.

* * *

– Салам, кандайсың? Сен борбордо турасың да ээ?

– Ооба.

– Мен жакында конференцияга барам, барганда жолугабыз, ээ?

– Ии, мен уялып жатам.

– Кой, уялба. Сен баягы мен көргөндөгүдөй эле нукура бойдон экенсиң. Жашың өткөнү менен, мүнөзүң ошол бойдон калыптыр.

– Ооба, сен дагы ошол бойдон экенсиң.

– “Качан жолугабыз? Кайсы жерден?” – дедиң сен. Бул суроодо бир үмүттүн акыркы деми, бир тагдырдын суранычы бар эле.

– “Азия Моллго келе бер, азыр жетем”, – дедим мен.

Сен шаштың. Ал эми мен убакыттын куугунтугунда калып, өз жашоосуна үлгүрбөй кечиккен жолоочудай сезимде болдум. Турмуш – адамды дайыма аёосуз тандоонун алдына коёт: жеке каалооңдун соңунан кетүүбү же мойнуңдагы жоопкерчиликтин жүгүн көтөрүүбү?

Биз кофе ичип отурдук. Сен мага телефоноңдон жубайыңдын, балдарыңдын сүрөтүн көрсөттүң.

Мен сүрөткө карадым да, заматта денем муздап, жүрөгүм токтоп калгандай болду.

Сүрөттөн мага чоочун аял эмес, менин эң жакын курбум, сырдашым карап турган эле.

Бир кезде экөөбүз сен жөнүндө сааттап сырдашчу элек го… Көрсө, мен алыста жүргөндө, ал менин ордумду эбак эле басып, менин сагынычымды өзүнө насип кылып алган экен.

Ичимде иренжүү аралашкан бир муздак толкун көтөрүлдү. Марат менин өңүм бузулганын көрүп, чочуп кетти.

– Сага эмне болду, Жайдары? Өңүң кубарып кетти го? – деп колумду кармамак болду.

Мен колумду шарт тартып алдым.

– Бул… бул менин курбум го, Марат? Кантип ушул болсун? Кантип…

Марат нес болуп калды. Анын көздөрү чекчейип, оозу ачылып, эмне дээрин билбей дел болду. Ал бул чындыкты менден жашырганбы же өзү да билген эмеспи – ал маанилүү эмес эле. Маанилүүсү – мен ыйык туткан сезимдин таш-талканы чыкканы.

– Жайдары, токточу… Бул тагдыр да. Турмуш ушундай экен… – деди ал акырын, үнү карлыгып.

Мен ошол замат тээ артта калган студенттик күндөрдүн бир үзүмү болучу экөөбүз жолуккан күндөрдү эстедим.

Окуу жайдын эшигинде турган жайкы күндүн жарыгы кандайдыр бир тынч, бирок түшүнүксүз санааны кошо ала келгенсиди. Короодо тигилген роза гүлдөрү – кызыл, аппак, кээси жаңы ачылган, кээси күбүлүп бараткан – адам жүрөгүнүн жашыруун абалындай эле ар түркүн өңдө жымжырт сыр айтып тургандай. Мен ошол гүлдөрдү карап, өзүмдүн ойлорумдан качып, бир азга болсо да эс алып отургам.

Роза гүлү – сыртынан сулуу, бирок сабагында тикени бар. Балким, ошол тикендерди көргүсү келбеген адам гана анын жытын чын дилден жута алаттыр…

Ошол маалда жаныма курбум келип отурду. Ал адаттагыдай эле жеңил күлүп, бирок ичиндеги бир нерсени жашыргандай сүйлөдү:

– Сени көптөн бери Марат күзөтүп жүрөт… Силер бактылуусуңар ээ…

Анын үнүндө суктануу бар эле. Бирок ал суктануунун түбүндө бир көлөкө жатканын мен анда байкаган жокмун. Ал сөзүн улады:

– Анын ата-энесин тааныйм… Үй-бүлөлүк катышы да бар… Бир жолу “келин кылып алабыз” деп да тамашалап коюшкан…

Ал күлдү. Мен да кошо күлдүм. Бирок анын күлкүсү жеңил чыккан жок – бир аз оор, бир аз аргасыздай угулду.

Мен анын көзүнө карадым. Ошондо гана байкадым: анын көзүндө сөзгө батпаган бир нерсе бар экен. Таарынычпы? Өкүнүчпү? Же айтылбай калган сырбы?.. Бирок мен ошол учурда аны чечмелеп отурган жокмун. Адам кээде эң маанилүү нерселерди дал ошол маалда байкабай өтүп кетет эмеспи.

Жайкы шамал розаларды акырын терметип турду. Алардын жыты абага сиңип, жүрөккө билинбей жетип жаткандай. Бирок ошол жыттын ичинде бир аз ачуу нерсе бар эле – тике тикендин жытыбы же адам тагдырынын өзүндөй ачуу чындыктын жытыбы…

Көрсө, кеп башкада тура…

– Жок, Марат, – дедим мен ордумдан туруп. – Мен сени ушунча жыл бою Ак-Бууранын тунук суусундай таза сактап келипмин. Бирок азыр бул сүрөттү көргөндөн кийин… баары булганып кетти.

– Эмне кыл дейсиң эми? – деди ал жалдырап. – Кел, жок дегенде дос бойдон калалы…

Мен башымды чайкадым. Ошол тапта мен үчүн баары айкын эле. Кыргыз кызынын намысы, салты мындайга жол бербейт.

– Дос? Менин курбумдун күйөөсү мененби? Жок, Марат. Мен азыр кетишим керек. Сенин эсиңде баягы тал чыбыктай назик кыз бойдон калгым келет.

Ошондуктан… кош, түбөлүк таза бойдон калайын. Биздин мамилебиз ушул жерден чекит коюлбаса, ал кадимки турмуштун кир катмарларына батып, аягы иренжүү менен бүтөт.

Марат эч нерсе дей албай, колундагы телефонун кармаган бойдон дел болуп туруп калды. Мен Азия Моллдун айнек эшиктеринен чыгып, элдин агымына аралаштым.

Артымды караган жокмун. Бирок ичимде бир жеңилдик бар эле. Мен биздин сүйүүбүздү сактап калдым. Аны күнүмдүк калптардан сактап, түбөлүк тазалыктын аралына катып койдум.

Сыртта Бишкектин кечки шамалы бетиме тийгенде, көзүмдөн бир тамчы жаш кулап, жерге түштү. Ал жаш – өкүнүчтүн эмес, арылуунун жашы эле.

Биздин сүйүүбүз ушул суудай. Ал жээкке чыкпайт, ал бир гана нукта агат. Түбөлүккө… Таза бойдон.

Кош түбөлүк… Менин Ак-Буурага аккан гүлүм.

Ак-Буурага аккан гүл алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Күүгүм махалланын үстүнө бозомук тумандай жайылып келатты. Айланада бир түрлүү бейпилдик өкүм сүрүп, бадам гүлдөрүнүн назик жыты абада калкып турган. Саид ака короодогу эски, сыры кетип бозоро баштаган сөрүдө жалгыз отуруп, ааламдын ушул тынч мүнөттөрүнө суктанып, чай ууртап жаткан эле. Ал ушунчалык назик, ушунчалык керемет дүйнөдө жашап жаткандай сезилчү өзүнө.

Аңгыча ушул тынч жымжырттыкты бузуп, короонун ары жагынан бир нерсе “дүп” этип ыргып түштү. Ал калың, боз кездемеге оролгон, чоңдугу дарбыздай болгон оор түйүн эле. Саид ака ордунан туруп, ага жакындады. Бул дүйнөнүн кокустуктарына таң калгансып, эски жиптин түйүнүн чечип, ичин ачканда… деми ичине катылып, тили байланып калды. Муун-жүүнү бошоп, сөрүнүн кырына отура калды.

Түйүндүн ичи толтура акча эле! Байлам-байлам, калың, кытыраган жаңы купюралар. Өмүрүндө мынчалык көп акчаны бир жерден көрмөк түгүл, түшүнө да кирбеген Саид аканын көзүнө дүйнө заматта айланып кеткендей болду.

– Ой, кожоюн, муздак чай ичесизби же жаңы демдейинби? – Ашкана тараптан колуна ак сүлгү жана чайнек кармаган Халима чыкты. Анын үнүндө аялдык назик кооптонуу бар эле. Телмирип отурган күйөөсүн көрүп, чочуп кетти. – Сизге эмне болду, атасы? Жүзүңүздө кан-сөл жок го?!

Саид ака титиреген колу менен сөрүдөгү түйүндү көрсөттү. Халима чайнекти жерге коё коюп, чуркап келди. Түйүндүн ичиндеги акчаны көргөндө, анын да оозу ачылып, колу менен жүрөгүн басып калды.

– Бу… бул эмне? Каяктан?.. – Халиманын үнү шыбырап, аянычтуу угулду. 

– Асмандан… – деди Саид ака кургаган эринин араң кыймылдатып. – Түз эле асмандан, короонун ары жагынан ыргып түштү.

– Тообо… Кудайым ай! – Халима заматта акчаны кучактап алды. Анын көздөрүндө өмүрүндө көрбөгөн сыйкырдуу бир нерсеге карата кызыгуу жана жакырчылыктан чарчаган аялдын үмүтү аралашып турду. – Бул – Кудайдын бизге кылган боорукердиги! Канча жылдан бери жетишпей жашаганыбызды көрүп, өзү берди! Бул – бакыт, кожоюн!

– Токточу! – Саид ака аялынын колун акырын, бирок чечкиндүү силкип таштады. Ичиндеги коркунуч заматта ойгонгон эле. – Кайдагы бакыт? Асмандан акча жаачу беле? Мунун артында бир кырсык бар. Бул – бирөөнүн акчасы. Адал эмес! Эртең менен муну милицияга же махалла комитетине алып барып берем.

Халиманын көздөрү заматта өзгөрө түштү. Мурунку момун, тил алчаак аялдын ордуна ачкөздүктүн оту жанган башка бирөө тургандай эле:

– Эсиңизден кеттиби?! Милицияга дейсизби? Кайдагы бирөөнүн акчасы экен? Бул биздин короого түштү, демек, биздики! Башкалар ичип-жеп, жыргап жашаса болот, биз өмүр бою ушинтип өтүшүбүз керекпи? Бербейм!

– Алып кел бери!

– Жок, бербейем!

– Бер дейм!

– Жок! Катып коёбуз!

Ошол түнү алардын үйүнөн кут качты. Түн ортосу болсо да, экөөнүн тең көзүнө уйку келген жок. Жарыкты өчүрүп, караңгыда отурушту. Кошунанын ити үрсө да, Саид ака селт этип, терезеден карап: “Билип калышты окшойт, артыбыздан келишти”, – деп калтырап, унчукпай тамеки чегип отурду. Аялы болсо акчаны каякка катышты билбей, үйдүн ар бир бурчун кооптуу көрүп, акыры төшөктөрдүн эң түбүнө катып, үстүнө отуруп алды. Экөө тең байлыктын эмес, жоголо турган бейпилдиктин муңайым кайгысын тартып жатышты.

Эртеси күнү андан да оор болду. Саид ака көчөгө чыкканда кошуналарынын кадимки эле саламдашуусунан, ар бир карашынан шектене баштады. Досу Каримдин: “Жакшы турасыңбы, Саид?” – деген жөнөкөй суроосу да ага: “Акчам бар экенин билип алып, мени аңдып жатат”, – дегендей суук угулду. Адамдарга болгон ишеним, махалланын мурунку тунук бейпилдиги заматта жоголуп, дүйнө коркунучтуу түрмөгө айланды.

Үйдө болсо уруш күчөдү. Халима заматта кымбат баалуу кийимдерди, үйдү жаңылоону, алтын буюмдарды айтып, күйөөсүн “коён жүрөк” деп тилдей баштады. Мурун бир кесим нанды тең бөлүшүп, тынч жашаган жубайлар эми ошол асмандан түшкөн акча үчүн бири-бирин жек көрүп, душмандардай карашып калышкан эле.

Үчүнчү күнү күз айынын кадимки бир түш чээни эле. Дарбаза тарс-турс кагылды.

Саид аканын жүрөгү оозуна тыгылды. Халима заматта кубарып, акча катылган бөлмөгө качты. Дарбазаны ачканда, сыртта махалланын аксакалы жана бир нече милиция кызматкерлери турганын көрдү.

– Саид ака, амансызбы? – деди капитан оор үн менен. – Үч күн мурун сиздердин көчөдө чоң уурулук кылган кылмышкерлер куугунтукка алынган. Алардын бири колго түшөр замат жанындагы акча толгон түйүндү ушул тегеректеги короолордун бирине ыргытып жибергенин моюнуна алды. Сиздердин короого түшкөн жокпу, байкабадыңызбы?

Саид ака терең дем алды. Ошол замат анын үстүнөн тоодой оор жүк кулагандай, ичиндеги кооптонуу шамал айдаган булуттай тарап кетти. Ал жеңил, атүгүл кубанычтуу кадамдар менен басып, үй тарапты карап кыйкырды:

– Халима! Алып чык тиги түйүндү! Мунун ээлери келиптир!

Халима ыйлап, титиреген колдору менен түйүндү алып чыгып, милицияга карматты. Кызматкерлер ыраазычылык билдирип, акчаны далил катары алып жөнөштү.

Алар кеткенден кийин, короодо кайрадан баягы бейпил, назик күүгүм орноду. Саид ака сөрүгө келип отурду. Ал асмандын чексиз көгүлтүрүн карап, ичинен терең дем алды. Жанына жүрөгү тынчып, көздөрү кайрадан мурункудай тунук болуп калган Халима келди. Экөө тең унчуккан жок, бирок экөөнүн тең жүрөгүндө бир гана ой бар эле: асмандан түшкөн акча асмандан түшкөн кар сыяктуу экен – тез келет, бирок заматта жашооңду тоңдуруп, суукта калтырат, анан тез эле эрип жок болот.

Саид ака эски чайнектен чыныга чай куюп, аялына сунду да, муңайым гана жылмайды:

– Кана, Халима, эми тынч отуруп, азыр бир жакшылап ысык чай ичели… Насип кылган, өзүбүздүн адал чайыбыздан. Дүйнөдө баары өтөт, болгону адамдын ички тазалыгы жана жан дүйнөнүн бейпилдиги гана калат. Биз аны сактап калдык, – деди.

Экөө тең ойлуу баштарын шылкыйтып, чайга да табиттери жок отуруп калышты…

Өзбекчеден которгон Жанаргүл Жолдошова

Өткүр Хашимов: “Асмандан түшкөн пул” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Сенин сүйүүң – менин жалгыз шооламдай,
Мен – айланаң, сыза берген соңсуз жол.
Биздин сезим – чагылгандын огундай,
Асман жарып, жерге түшкөн бакыт бол!

Карегиңде – катылган бир галактика,
Кирпиктериң – кирпичтери сепилдин.
Биздин тагдыр – чийилбеген картадан,
Мен өзүңдү издеп жүрүп келгенмин.

Колдоруңдан күндүн нуру чачырап,
Дем алганың – тоонуон соккон илеби.
Сен – океан, мен – жээгиңе атылып,
Оргуштап кайнап аккан гейзермин.

Убакытты тоголоктоп куруттай,
Жылдыздарды октой тизип мончокко.
Биздин сүйүү – жалын эмес, ал – жарык,
Күйүп бүтпөс, айланбаган күл-чокко.

Жүрөктүн геометриясы алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

– Апам кетем деп жатат…

Хуршид жазуу столундагы чиймелерди карап отурган жеринен башын көтөрдү. Аялынын сөзүн кулагы чалганы менен, маңызына жетпегендей нес боло тигилди. Босогодо турган Назира үстүндөгү майрамдык атлас көйнөгүнүн сыртынан тагынган алжапкычына аппак, толук колдорун аарчып жаткан эле.

– Мынча кеч болуп калганда кайда бармак эле?..

– Айтып эле жатам, – деди Назира башын бир жагына кыйшайта, үнүндө кызыктай бир кайдыгерлик ойноп. – Бирок сөзүмдү кулагына да илген жок. Өзүнүкүн гана бербейт.

Хуршид китеп текчесинин бир бурчунда, калың томдордун арасында кыпчылып, убакыттын таш боордугун эскертип тыкылдап жаткан саатты карады. Алты болуп калыптыр. Күүгүм кирип бараткан.

“Вокзалга жетишемби?..” – деп ойлоду да, ишенимсиз үн катты: 

– Мүмкүн… машина менен жеткирип коёрмун?

Назира колдорун дагы эле алжапкычына аарчыган бойдон ийинин куушуруп койду. Ал күйөөсүнүн көзүнө тике караган жок. Хуршид аялынын мүнөзүн беш колдой билчү: эгер ал кирпиктерин төмөн түшүрүп алса – демек, макул эмес, демек, ичинде бир каршылык бар. Назира үчүн кандай болбосун өзүнүкүн бербөө, өз бийлигин жүргүзүү башкы орунда эле. Башында майда-чүйдөдөн башталган мындай таарынычтар акыркы убакта кадимки кансыз согушка айланып бараткан.

– Анан шеф таарынып калбайбы? – деди Назира үнүнө жасалма бир камкордук кошо, бирок кесе айтылган эскертүү менен.

“Албетте, таарынат!” – Хуршид ордунан ишенимсиз козголуп жатып, бүктөлүп калган кымбат баалуу килемдин учуна чалынып кетти. Ичинен заардуу сөгүндү: “Ай, атаңдын көрү ай! Шахтын сарайындай эле кылдыңар… Төшөлгөнү да, илингенги да килем! Дем алганга таза аба калган жок бул үйдө!”

Кире бериште, кичинекей гана, арык чырай Фазилат эне – айылдаштары аны ушундай дешчү – креслонун кырында, өзүн бейтааныш бирөөнүн үйүндө жүргөндөй бүрүшүп отурган эле. Колунда эски түйүнчөгү. Ал көптөн бери эле ушул абалда, уулун тынчсыздандырбай, тагдырдын бир чечимин күткөндөй үнсүз кептелген окшойт.

Апам кантип картайып кеткен! Хуршиддин жүрөгү “зырп” этип алды. Бою чүрүшүп, кичирейип калгандай. Жүндөн токулган кара жоолугунун астындагы жүзүндө бырыш көбөйүп, көзүнүн асты шишип калыптыр – ал ажалдын эмес, азаптын жана дарттын издери эле.

– Апа, жылына бир келесиз, – деди Хуршид күйүп-бышып, – келериңиз менен кайра кетем дейсиз… Жат үйгө келгенсип…

Эне креслодон араң туруп, түйүнчөгүн көкүрөгүнө бекем кысты. Бул түйүнчөктө анын бүтүндөй байлыгы эмес, бүтүндөй мээрими катылган сыяктуу.

– Карындашың Мавлюда жалгыз калды, балам… Аны көпкө таштай албайм.

– Апа! Мавлюда жаш бала эмес да, калыңызчы дагы бир күн!

Хуршид ушинтип жалынганы менен, апасынын чечими таштан катуу экенин, бул үйдөн тезирээк кетүүгө шашып жатканын сезип турду.

– Силердин шаардагы үйүңөргө такыр көнө албай койдум, балам, кечирип кой… Мага бул жер тар, дем жетпей жатат…

“Мына… Апама да бул жерде дем жетпей жатат!” – Хуршиддин кулагында бул сөз ок сыяктуу жаңырып турду. Аялынын көзүн карап, узатып коюуга дити барганы менен, деми чыкпай, өзүнүн алсыздыгына ичинен ууланып турду.

Вокзалда эл суюлуп аз экен. Кыштын кыска күнү бүттү, каш карайып, асманды сур булуттар тордоп алды. Дарактардын бутактарында жаңы жааган кар аппак түстө жылтырайт. Арык жээгинде бир өспүрүм бала музду тепкилеп, өзүнүн балалык дүйнөсү менен алек. Жакын жерде манты саткан аял балага: “Өтүгүңдү айрып аласың, шүмшүк!” – деп заардуу кыйкырды.

Эне чыдай албай, үнү шыбырап: “Урушпачы баланы, айланайын”, – деди. Бирок сатуучу аял ачууланып, турмушуна наалып, бүткүл дүйнөнү күнөөлөп кирди. Эне унчукпай автобуска жөнөдү. “Уулуң бар экенине шүгүр кылсаң боло… Кимдир бирөөлөр ушундай перзент үчүн бүт өмүрүн берүүгө даяр”, – деп ойлоду ал.

Автобус Чиназды көздөй, караңгылыкты жиреп жөнөдү. Мотордун бир калыптагы добушу Фазилат энени өткөн күндөрдүн туманына жетеледи. Согуш жылдары… Жалгыз калган кези… Хуршидин бешикке бөлөп коюп, айран сүтүн шаарга ташып, станцияда оор жүктөрдү көтөрүп уулун баккан. Бир жолу Хуршид өлүм менен өмүр ортосунда калганда, калың карды кечип жөө шаарга дары издеп барганын эстеди. Ошондо бутуна суук тийип, ревматизм арттырып албады беле.

А Хуршид чоңоюп, окумуштуу болду. Бирок шаардын жалтырак жашоосуна сиңип кетти. Назиранын бай туугандары Фазилат энени тойдо дасторкондун эң четине, “керексиз буюмдай” отургузуп коюшканда да ал унчуккан эмес. Уулу бактылуу болсо болду дечү… Бирок бүгүн ал жерде чындап тумчугуп кетти. Ал үй эмес, алтындан жасалган зындан сыяктуу сезилди ага, анын үстүнө уулу менен келини үйлөнгөнүнө канча жыл болсо да перзент көрүшө элек.

Ошол эле учурда шаарда Хуршид машинасын от алдыра албай убара эле. Назира жанында туруп: “Кечиктик! Саатты карасаңыз! Атам бизге ушундай бузук машина бергенби?” – деп наалып жатты.

“Дагы… дагы анын атасы, анын акчасы!” – Хуршиддин жини кайнады. Анын бүт өмүрү Назиранын туугандарына же устаты Фаиз Махмудовичке болгон карызга байланган сыяктуу. Бүгүн да шефтин урматына банкет уюштуруп, конокторду ташышы керек. Өз энесин вокзалга жеткирүүгө жарабаган алсыз уул, шефинин коноктору үчүн чуркап жүрөт…

Ресторандын ичи шаңдуу. Музыка, күлкү, жасакердик. Назира жаркылдап конокторду тосуп жатат. Ал эми Хуршиддин ою Чиназдын караңгы жолунда. Ал өзүнүн бүт жашоосу – ушул жасалма жылтырактарга, килемдерге жана бирөөлөрдүн ыраазычылыгына сатылып кеткенин сезди. Апасынын: “Дем жетпей жатат…” – деген сөзү анын абийирин камчылап жатты.

Түн жарымында Хуршид машинасын Чиназды көздөй бурду. Ал апасына жетиши керек эле! Кечирим сурашы керек эле! Бирок айылына жеткенде, апасынын терезесиндеги жарык өчкөнүн көрдү. Ал эшикти кагууга батына алган жок. Босогодо туруп, терезеден түшкөн айдын муздак нуруна карап, бала кезин эстеди. Апасы аны “Күн шоолам” деп эркелетчү.

Ал ошол күн шооласынын – чыныгы бакытты жана эне мээримди – акчалууларга жана башка бирөөлөрдүн жасалма сыйына алмаштырып жибергенин кеч түшүнүп, үнсүз өксөп турду. Ал эми ары жакта, терезенин артында, Фазилат эне уулунун амандыгын тилеп, түйүнчөгүн жазданып, тынч уктай албай жаткан эле…

Которгон Жанаргүл Жолдошова

Өткүр Хашимов: “Күн шооласы” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Жыл сайын тоо тараптан ызгаар шамал согуп, күз айлары аяктап баратканда, мен апама жүн байпак ала келем. Кавказдын бийик кыркаларынан келген, оймолоруна тоо гүлдөрүнүн элеси түшкөн ошол “журабилерди” көргөндө, апамдын жүзүнө бир башкача нур толот. Ал байпактарды колуна алып, кудум жаш кезиндегидей эркелей, кошуналарына мактанат: “Көрдүңөрбү, менин уулум мага деп атайын ушул белекти алып келиптир…”. 

Бирок апамдын буттары ооруйт. Күн сууктап, жердин бетин бозомук ызгаар каптаганда, анын буттары шишип, сай-сөөгү зыркырап чыга келет. Кошуналар келип абалын сурашса:

– Ээ, кагылайын, бул карылык да… – деп жылуу жылмайып коёт. Бирок мен билем… Апамдын буттарындагы ал зыркырак оору – карылыктын гана эмес, өткөн күндөрдүн биринин муздак элеси.

Балалыгымда аябай назик болдум. Үйүбүздүн ашканасындагы дубалда көк жорунун жүнүнөн тартып, кыргыйдын канатына чейин илинип турар эле. Апам аларды менин ден соолугумду коргогон периштелердей көрчү. Кичинекей эле сыз өтсө, тамагым шишип, демим ичиме түшүп калчу. Тамак менен буттун ортосунда кандайдыр бир сыйкырдуу байланыш бар экенин азыркыга чейин билбейм.

Ошол бир муздак түн дале болсо көз алдымда. Муз тебем деп жүрүп, кара терге батып, анан муз жеп алыптырмын. Кечинде денем оттой күйүп, дем ала албай, дүйнө мага караңгы көрүнө баштады. Апамдын чыңырып ыйлаганы, мени төшөккө ороп алып, караңгылыкка атырылганы гана бүдөмүк эсимде.

Сыртта катмарлап кар тынбай жаап жаткан. Дүйнө аппак куюндун ичинде калган эле. Бирок мен кардын муздактыгын сезген жокмун. Апамдын илебинен чыккан жылуу деми мага гана багытталып, ал буту-бутуна тийбей тайгаланып, оор үшкүрүнүп чуркап баратты.

Биз Ажы апанын үйүнө кирдик. Ал мени тизесине жаткырып, тамагыма шыпаалуу колун тийгизе баштады. Бир аздан кийин гана өпкөм кеңейип, жашоонун таттуу абасын жутканда, көзүмдү ачып апамды көрдүм. Анын чачтары саксайып, жүзү жашка чыланып, энтигип турган эле. Ошондо гана Ажы апанын чочуп кеткен үнүн уктум:

– Атаганат, Паша айым! Бул эмне кылганыңыз?! – деди ал үрөйү уча. – Бул абалда кантип келдиңиз?

Ошондо гана босогодо турган апамдын гепичине көзүм түштү. Гепичтин ичи кар менен музга толуп калыптыр. Апам жалаң аяк, ошол кар-музду кечип, мени көтөрүп чуркаган экен.

– Жалаң аяк келдиңизби?! – деди Ажы апа башын чайкап. – Эми эмне болот? Карганын мээсин чагып сүйкөбөсөңүз, бутуңуздан айрыласыз го, Паша айым…

Апам таканчыктап буттарын алдыга чыгарды. Эки буту тең кыпкызыл эт болуп, үшүккө алдырыптыр.

– Суук тийген жок, – деди апам мага карап, үнүндө бир башкача мээрим бар эле. – Кайра ысып кетти… Карда кишинин буту өзү эле ысыйт экен го…

Апам ошондон кийин көпкө чейин төшөктө жатты. Атам карга атып келип, анын мээси менен буттарын дарылашты. Апам айыкты, бирок ошол түн анын буттарына түбөлүккө муздак мөөрүн басып кеткен эле.

Азыр мен ага жүн байпак алып келгенде, ал балача кубанат. Ал кубанган сайын менин ичим ачышат. Апамдын ошол кыпкызыл эт болуп кеткен буттары көз алдыма келет. Ал буттар мени өмүргө алып келген, мени өлүмдөн алып калган буттар эле… Анан мен апамдын буттарын көргөн сайын өзүмдү күнөөлүү сезип унчукпай сыртка чыгып кетем.

Которогон Жанаргүл Жолдошова

Өткүр Хашимов: “Жүн байпак” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

– Биз баарыбыз патриотпуз. Биздин үй-бүлөдө жүрөктөр мекен деп согот, – деди кайнене өзүнчө бир сыймыктануу менен. Ал чөнтөгүнөн кызыл помадасын алып чыгып, оозун боёп жатып, жаңыдан босого аттаган келинин баштан-аяк бир карап алды.

Ал өзүн, жолдошун, уул-кыздарын, андан соң үй ичиндеги орозгерин чекеден тааныштыра баштады. Ар бир сөзү дымактуу.

– Кайнатаң элдин адамы, – деди ал ыраазы болуу менен. – Байым өмүрүнүн көбүн элге арнады. Таң атпай жумушка кетет, элден кеч кайтат. Командировкалап кайсы жактарга гана барган жок… Бирде Египет, бирде Кытай, бирде Дубай… Кыргызстанда бул кишинин буту баспаган жер калбады. Эми болсо минтип дүйнөнү эки айланып чыкты.

Келин унчукпай, сылык жылмайып гана угуп отурду.

– Биз элиталык үй-бүлөбүз, – деди кайнене кайра сөзүн бекемдей. – Сен эми ошол үй-бүлөнүн келини болдуң.

Үй ичиндеги ар бир буюмду жаңы көрүп жаткансып, кайнене өзгөчө бир кумарлануу менен кебине кошот.

– Идиштеримди көрдүңбү? Мына булар Чехиядан, тиги жактагысы Жапон менен Кытайдыкы. Поляк, немис, баары импорт айтор, эң сапаттуусу.

– Ооба, көрүп атам сонун экен, – деп сылык жооп кайтарды келин бала.

– Килемдеримди карачы, көз тайгылат, түркмөн, араб, ирандыкы. Эң жогорку сапаттагы кой жүнүнөн жасалган. Табигый бренддер. Бирден-бир!..

Кайнене жылмая дагы эле токтоно албай мактанып жатты…

Келин баягыдай эле токтоо.

– Ооба, апа. Аябай сонун экен, – деп кыска гана жооп узатып.

Анын көзүндө болсо ушул жаңы үйдүн жалтырак буюмдарынан алыс бир дүйнөгө – өз үйүндөгү жарык, ырыскылуу, бирок ыйык чөйрөсү элестеп сагынычы козголуп кетти .

– Телевизор, үстөл, отургуч, эмеректеримди карабайсыңбы? Малайзия, Түркия, Италиядан атайын буюртма менен алдырганбыз, – деди кайнене үнүн бийиктетип. – Жүрү!

Ал келинди колунан жетелеп, үйүнүн ар бир бөлмөсүн кыдыртып, өз колу менен жасап койгондой баарын текши көрсөтүп чыкты.

Мейман тосчу бөлмөгө жеткенде кайнене диванга олтура кетти.

– Тартчы мени сүрөткө, кызым, давай тарт!, – деп буйрук берди. Анан олтуруп алып, жатып алып, капталдап, түрдүү кырынан сүрөткө түшө баштады. Бирок, сүрөттөрдү өзү карап чыккан соң:

– Жаккан жок.., – деди жүзүн үйрүп. – Кайра тарт! Вспышкасын жандыр, алыстан тарт, арык кылып, жаш көрсөтүп тарт!, – деп келинди убарага салып, улам жаңы көрсөтмөлөрдү берип жатты.

– Мен заманбап аялмын! Азыр мен интернет жылдызымын! Кыскача айтканда, коучмун! Элге онлайн сабак өтөм, кеп-кеңештеримди айтып турам. Кыскасы, беш мүнөттүк сөзүм толгон акча. Продюсер, менеджерлер менен иштешем. Кээде өзүм үйдөн түз эфирге чыгам, – деп маникюру көрктүү колу менен “эгилген” кирпигин сылап койду да, сөзүн кайра улады:

– Instagram’да 50 миң, TikTok’то 150 миң, ал эми Facebook’та 10 миңдей катталуучум бар. TikTok’то жаштар көп, түз эфирге чыгам, батл ойнойм. Facebook’та насаат сөздөрдү жазам. “Манас” деп ураан чакырып, “Кыргыз бол” деген группам бар. Ал жакта улгайган адамдар көп. Алардын да тилин табууга аракет кылам. Ал эми Instagram’дан болсо соода жүргүзөм, – деди да телефонуна үңүлө бир нерсени заматта скриншот кылып алды. Башкалардын акыл-насаатка толгон сөздөрүн бир аз бурмалап, үстүнө сөз кошуп жазып, анан өзүнүн аты менен соцтармактагы профилине жүктөп алды. Автордун ордуна өзүнүн атын бакыйта жазып, жаңы эле түшкөн сүрөтүн постко кошту да соцтармакка жүктөп койду.

– Кээде кат куржунума толтура адамдар жазышат, – деп дагы көкүрөгүн керди. – Менин кеп-кеңешиме, акылыма муктаждар толуп атат. Айрымдары турмушу тууралуу жазат, айрымдары жашоосуна кеңеш сурашат.

Келин аны тажабай тыңшап олтуруп, жай гана сурады.

– Анда китеп да жазган чыгарсыз, ээ, апа?

Кайненеси күлүп жиберди.

– Ай, койчу! Кайдагыны айтасың?! Азыр китеп окуган адам барбы?! Замандан артта калган турбайсыңбы, ботом. Союз мезгилин эске салбай, жөн отурчу. Азыр гаджет менен интернеттин доору! Google’дан издеп табышат, электрондук китеп окушат, аудиокитеп угушат. Кыскасы, баары мобилдүү, заманбап!

– Аа, түшүнүктүү, – деди келин иймене баш ийкеди. Иңир киргенде келин кайненесин кечки тамакка чакырды. Дасторкон үстүнө өз колу менен жасаган бешбармакты койду .

Кайнене үнсүз, мурдун чүйрүп, тамактан ооз тийди да жүзүн бырыштыра:

– Эмнеге ресторандагыдай кылып даамдуу жасап койбойсуң?! Супсак болуп калыптыр! Эртең досторум келсе уят кыласың го! Жакында фейсбуктагы досторумду чакырып, кыргыздын улуттук даамынан ооз тийгизмекчи болгом… Мындай болсо, даана уят болобуз!

Келин жумшак гана жооп кайтарды.

– Апа, даамдуу эле болуптур го…

Кайненесинин кекеткен сөздөрүн уккандан кийин келиндин жүрөгүндө эмне деген гана ой-санаалар кайнап турду. Бирок ал ооз ачкан жок. Жөн гана башын ылдый салып, бешбармакты өзү деле табит менен жей албады. Жүрөгүнө акырын бир назик үн шыбырап турду.

“Мен бул үйгө уят кылыш үчүн эмес, чын дилимден кызмат кылыш үчүн келгем. Жакшы көрүп, урматтап, баарынын көңүлүн таап жашайм дегем. Бирок, ар бир кадамым сыналып, ар бир жасаган кыймылым бурмаланып турса, мен кайда батам?..”

Анын көздөрү дасторкон үстүндөгү айнек чайнекке кадалып, ал чайнектен өзүнүн чарчаңкы жүзүн, кайненесинин мурдун чүйрүп, сөөмөй кезеген кебетесин көрүп, көзүнө жаш тегеренди. Бирок, аны эч кимге көрсөтпөш керек эле. Келин жашын жутуп, тамак эмес, кайгынын ачуу даамын татып отурду…

Кайненеси болcо келини келгенден тарта ичи чыкпай уулуна нааразы болуп келинди жактырбай өз оюнда бай-бардар жашаган үй-бүлөнүн кызын келин кылып алгысы келчү… Эми кара, ойлогон оюн уулу таш каптырды, келинди келгенден тарта теңине алгысы келбей кемсинтип, кагып-силкип жатканы ошондон. Келин үндөбөдү. Бирок ичинен ойлоду: “Эл алдында “патриотпуз” деп айткан сөздөрүңүз, ичибизде бири-бирибизге кылган мамилебизге туура келбесе, чыныгы патриот болобузбу? Элге акыл үйрөткөн адам үйүндө жылуу сөз айтпаса, анын насааты кимге керек?..”

Келин бала токтоо көрүнгөнү менен, ичинен бул үйдүн дубалындай муздак сезимге батып отурду. Күйөөсү бул учурда үйдө жок болчу. Жумуштан кеч келет.

Бир мүнөттүк тынчтыктан кийин келин жай ордунан туруп, идиштерди жыйнай баштады. 

“Бир күнү бул үй мени кабыл алат.., же мен бул үйдө өзүмдү таптакыр жоготом” деген ой башынан кетпеди.

– Жарыгым, мен келдим, – деген жолдошунун шаңдуу үнү бөлмөнү жаңыртты. Келин ийдиштерди жууй берди. Бирок жүзүндө билинер-билинбес жылмаюу пайда болду.

Кыпкызыл гүлүн келинчегине сунуп, бешенесинен өөп жаткан жерден уулун көргөн кайнененин ичине ит өлүп, келинине болгон жек көрүүсү ого бетер күчөп уулуна болгон кызганыч кара жанына батып турду.

– Ии, “эмчек берген ары жат, пастан берген бери жат” дечү беле? Ак сүтүн берген апаңды унутуп койдуңбу, уулум, эң оболу апаңа анан аялыңа гүл беришиң керек эле, тиелек жатып башыңды айлантып алган бейм тигиниң, – деп сөөмөйү менен келинди кезеп, бир заматта өңү кумсарып чыкты.

– Ай, бала, бери келчи мага, – деп уулуна өктөм үн катты да, эмелеки келини менен болгон окуяны бетине кармап, ага жок жерден жалаа жаап салды.

– Апа, жакшына эле болуптур го, бешбармак. Мага аябай жакты, сонун жасаптыр го, – деди уулу. Апасы кыялын көрсөтүп, уулуна ээ-жаа бербей сүйлөнүп жатты.

– Келе албай жатып, сени башкарып алган го, ээ? Энени сыйлоо деген сенде барбы?, – деп долуланды. Уулун уктоочу бөлмөгө чакырып, бир саатча сүйлөнүп жатты. Бир маалда сөзүнө ээ боло албаган апасы төбөдөн муздак суу куйгандай сөз айтты. “Апасына алып бар, жакшылап тарбиялап берсин атасы. Он беш күн ичинде тамакты даамдуу жасаганды үйрөнүп келсин. Ух, башым ай!”, – деди да чыкыйын мыкчып отуруп калды. Уулу күйпөлөктөп, чыныга суу куюп апасына алып барып, дарысын кошо карматты.

– Макул, апа, сиз оорубаңызчы… Сиз айткандай болот. Эртең эле жеткизип келем…

*   *   *

Эртеси апасынын сөзүнөн чыга албаган күйөө бала келинчегин алып, кайнатасыныкына жөнөдү.

Эшикти ачып кирээри менен:

– Апа, биз келдик, – деди кызы.

– Ия, ботом, эмне болду? Тынчылыкпы деги?! – деп апасы чочуп кетти.

– Тынчылык, – деп босогону аттап кирип келген күйөө бала тартынбай-этпей болгон иштин чоо-жайын дароо айтып салды.

– Ботом, жакшы эле үйрөткөнбүз… Мейли, ичиме баткан кызым тышыма батпай калат беле… Ия, атасы келип, бир ооз сүйлөп койсоң?, – деди күтүлбөгөн кабарга шайы кете түшкөн байкуш эне.

Атасы күйөө баласы менен кызынын ынтымактуу экенин жүздөрүнөн эле баамдады. Кыраакы киши үндөбөй карап туруп сөз айтты:

– Макул, балам, жүрсө жүрө турсун. Бизди дагы сагынып калгандыр. Үйрөтөбүз, үйрөтпөгөндө… Анан он беш күндөн кийин куда-кудагыйым биздикине сөзсүз келишсин. Сен дагы кел, балам. Кызым үйрөнгөн беш бармагын өз колу менен жасап берет. Конок болуп, сый көрүп кеткиле, – деди. Башка сөзгө келбеди.

– Макул, ата, мен кетейин. Биз сөзсүз келебиз, сени ошондо алып кетебиз. Капа болбо, ээ?, – деп келинчегин бир карап чыга берди.

– Ия, атасы, мындай жорук дегеле салтта болгон эмес эле. Тиги кудагыйыбыз салт жөнүндө интернеттен саймедиреп айтып калчу эле, бул салтты билбейт бекен! Качан гана кызды төркүлөтүү салтын жасамайынча атасынын төрүнө жибербеш керек эле го. Же бизди тоготпогонубу?, – деп экөө тең таң калышты.

– Көпкөн немелер да. Баягыда эле той өткөрүп жатканда байкагамын, минтип мазактаганын билгенде башында бербейт болчумун кызымы. Кудам токтоо, жакшы адам көрүнгөнүнөн уулу дагы дурус го дегем, – деп куда бармагын кырча тиштеп, ары-бери басып, жаны тынч алалбай жатты… – Кептин баары кудагыйда болуп жатпайбы?, – деди кыздын апасы 

– Эпилдеген жеңил неме экенин байкагам. Тооба, кыргыз атам туура айткан экен “киши жаманы кирип-чыкканча” деп. Баягыда бир көргөндөн эле түрүнөн чочудум эле.. .Балдардын өзүнө ынсап берсин, атасы…

Ата-эне тунжурап,ойго чөмүлдү.

*   *   *

Арадан он беш күн тез эле өтүп кетти. Уулу келинчегине баргысы келип жатканын апасы байкады. Алар кудасынын үйүнө жол алышты.

– Кудабыз бизди коноктоп, сыйлап, анан жөнөтөм дептир. Чамасы, сенден чочуйт да, ээ? Анан калса, бизге окшогон бай, колунда бар, маданияттуу куда-кудагыйдан айрылгысы келбейт да, – деп кудагый баягы кычык сөзүн кайра баштады.

– Эмне болдуңар эле? Келинди капа кылдыңарбы? Төркүнүнө эмне эрте жөнөттүң?, – деп күйөөсү иштин чоо-жайын эми уккандай сурады.

– Ай, эмне болмок эле? Билбегенин апасынан үйрөнүп келсин деп жөнөткөм.

– Аны сен үйрөтсөң эмне оозуң кыйшайып калабы?

– Салтта, наркта бар, ошон үчүн энесиникине жөнөттүм да.

– Аа, кыйратыпсың анда…

– Мен деген номер биринчи кыргыз айымы болом. Мен деген коучмун!

– Болду эми, дагы баштадыңарбы? Тынчыраак баралычы, – деп уулу үн катты.

– Баса, куда менен кудагый мурда жөнөкөй эле мугалим болушуптур. Айлыгы аз болгондуктан, кудабыз жан багыш үчүн мал пуруш болуп кетиптир, – деп кайнене жөн кетпей жаңылык тапкансып жактыра бербей сүйлөдү. Аңгыча болбой, кудасынын үйүнө жете келишти.

– Келгиле, куда, кудагыйым, – деп үй ээлери конокторду ызаат-урмат менен тосуп алышты. Дасторконду баптап даярдашыптыр. Ал-жай сурашып, мурункудай бажакташып, сыр билдирбей чай үстүндө сукбат куруп отурушту.

– Куда, кудагый, атайын силерге деп согум байлап отурабыз, бата кылып коёлу, – деди кайната. – Эмнеси болсо да куда деген миң жылдык эмеспи…

Короодо койдун маараганы угулду. Аны угушкан беркилер.

– “Аа, бизге деген союш го” дешип ичтеринен кымыңдашты.

– Кана, балам, чыгып, койду союп башта!, – деди кайната күйөө баласына карап. – Ал сен кызым жаңы эттен бир бешбармак жасайсың бүгүн. Курсагыбыз айрылганча жейли, ээ, кудагый!, – деди көзү алая түшкөн кудагыйына. Күйөө бала тумчугуп кетти. Эптеп оозун кыбыратып, элеңдеп, ата-энесине карады.

– Мен.., мен деген кой сойгонду билбейм.., – дегенде апасы бир нерсе айтмакчы болду эле күйөөсү буту менен билгизбей басып койгондо жым болду. Эч нерсе айтпаган менен анын ичи буркан-шаркан эле. Куда, кудагый экөө үнсүз көз караштары менен бири-бирине тил кайрып сүйлөшкөндөй болду да, беркилерге көңүлдүү адамдардай көрүнүшүп жасалма, жылмайып коюшат… Кыздын атасы күйөө баласын аягандай болду.

– Ай, балам, ай, эч нерсе эмес. Мен сага дагы он беш күн убакыт берем. Кудам сага жакшылап кой сойгонду үйрөтсүн, анан чогуу келесиңер,ээ?, – деп койду жетелеп барып короодогу малга кошуп жиберди. Кудасы болсо баш көтөрө албай беркилердин алдында сынып, өзүнүн сыйын жоготконуна жаны сыздап турду…

Кудалар алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Күндүзү түшүмдө көргөнүм – сенсиң,
Уктасам – өңүмдө өлгөнүм – сенсиң.
Кирпигиме түнөп алган Какнус куш,
Менин карегимди жеп бүткөнү – сенсиң!

Жаз келди…
Жаздын үшкүрүгү – кадимки селдей,
Азабымдын үстүнө атырылып кирет.
Бут алдыңда жатат го – өмүрүм менин,
Майдаланып чачылып, күкүмдөй ширейт!

Аны териш үчүн колуң жетпеген,
Жаның сенин – асмандагы муздак ай.
Менин рухум – пулуң жетпес, бааланбас,
Бир жетим го, боздоп турган, оо кудай!

Эгер мен өксүп ырдасам – жер жарылат,
Талаалар кан кусуп, гүлгө оронот.
Көздөрүңдү эстеген ошол секунда –
Көздөрүмдүн ичинде жаз тонолот!

Гисардын этегинде бир там бар – эски,
Ылайдан алтын жасап, бакыт камдаган.
Чоң энем жолду карап карыса да,
Мен – борбордо масмын… ырдан… азаптан…

Которгон Жанаргүл ЖОЛДОШОВА

Жонтемир Жондор: “Рухтун чаңы” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Биз өлүкпүз…
Жуулбаган, кепини жок ташталган.
Өз ичине өзү көмүлгөн – тирүү куурчактайбыз.
Азгырыктын ачуу уусун ичип алып,
Ата конуш – бейишинен куулган,

Аргасы жок, жансыз сөлөкөттөйбүз.
Мүрзөнүн дубалдарын тырмайбыз –
Тырмак сынып, колдорубуз болсо кан.
Эркиндик – энеден бөлүнүп түшкөндөй,

Бизди жутуп, чайнап жатат туңгуюк.
Көңүлүбүз – кирдеп бүткөн чүпүрөк,
Үмүт келбейт, сүйүнүүлөр жат качкан.
Азаптарда периштелер эригип,
Бизди эзип, мазактап турган чагы бул.

Кыйноо арткан сайын –
Жиндилерче, кыткылыктап-күлөбүз!
Сыртта эмне? Тизгин кимдин колунда?
Биле албай маңбыз, мээбиз чириген,
Жек көрүү жүрөктөрдү козгогон.
Оозубузда жылан – тилибизди чайнаган,

Заман – касап болсо, биз – курмандык!
Мойнубузду сунуп берген, Үмүтсүз,
Биз өлүкпүз.
Тирүү белек? Деги качан? Эсте жок…
Айланабыз – төбөсү тешик мүрзөдөй.

Тамагыбыз – калган-каткан , жугунду,
Биз өлүкпүз –
Өлүктөрдүн ичинен эң “коозу”,
Өз капасын – жалгыз бейиш, Азаттык деп,
Пилла ичинде жатып алган курттарбыз!

Которгон Жанаргүл ЖОЛДОШОВА

Жонтемир Жондор: “Аныктама” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Бутактардын учунда бүрдөп үмүт,
Таңкы абага жашоо атын жар салды.
Эрте жаздын эпкини гүлдү сүйүп,
Уурдап кетти аңкыган жыпар балды. 

Ар бир жазда кайталанат бул ирмем,
Ар бир жаздын кадамы ушул, мен билген.
Канча аракет кылсам дагы, ал беймаңыз –
Желдер мени алдап кетет тил менен.

Мейли деймин, капалыкка алдырбай,
Кыялымды гүлгө ороп алгансыйм.
Ар бир жазды жалгыз тосуп, талыкпай,
«Бактым барбы?» – деп өзүмдөн сураймын.

Жүзүм сылап, аяр гана эркелеп,
«Бактың бар!» – деп желдер мага шыбырайт.
Бир дооматты койгон өңдүү бетке кеп,
«Бактың бар!» – деп чымчыктар да чуулдайт…

Аалам бүтүн мени каршы алгансыйт,
Ар бир бүчүр сырын айтат төгүлүп.
Мен басканда бак ичине толгонсуйт,
Бакыт гана ырдаган бир шаттуу үн:

«Мына сага аалам толгон гүл-түйүн,
Этегиңе батканча ал, тартынба!
Бул өлкөдө таалай кенен, сен бүгүн –
Өмүрүңдүн акырына чейин кал.

Өмүрүндө гүл көрбөстөн, жаш төгүп,
Өткөндөрдүн акысы бар сенде азыр.
Ар бир жазды ый менен тосуп, күз көрүп –
Кеткендердин акысы бар сенде азыр…».

Жаздагы толгонуу алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Асман –
төңкөрүлүп коюлган көк чөйчөк,
Ичинде биз –
сапырылган жылдыздардын чаңыбыз.
Сенин күлүп койгонуң,
Менин карегимде бир элес –
Мунун баары
чексиздиктин кичинекей бир тамгасы.
Биз шаарды кезип жүрөбүз,
Асфальттын алдында уктап жаткан таштарды сезбей.
А таштар…
Алар биздин кадамдарды санап,
Кылымдардын чарчоосун ичине жутат.
Сүйүү –
бул эки чекиттин ортосундагы эң кыска жол эмес.
Сүйүү –
бул эки параллель сызыктын
кыялда кошулушу.
Биз – өткүнбүз.
Бирок ошол жамгыр ичинде
күн желесин кармап калууга
акыбыз бар…

Которгон Жанаргүл ЖОЛДОШОВА

Жонтемир Жондор: “Мейкиндик жана Мен” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.