(жомок) 

Бир бечара баланын ата энеси катуу ооруп калды. Кантип жардам кыларын билбеген бала чарк айланып аргасын таппайт. 

Ошондой күндөрдүн биринде ага бирөө айтты: “Бир үңкүр бар. Жыл сайын белгилүү бир күнү гана үңкүрдүн боорунан тамган тамчы пайда болот. Ал жандуу суунун тамчысы сыйкырдуу таасирге ээ. Ким анын бир тамчысын гана жуткан болсо, болгон оорусунан сакайып кана тим болбостон жан дүйнөсү дагы көптөгөн кубанычтарга толот”.

Аз өттүбү, көп өттүбү ким билсин, айтор, баягы бала бир күнү үңкүрдү таап кирет. Аска таштардын ичиндеги үңкүр болчу. Аркайган аскалардын жаракаларынын ичи караңгы дагы, кооптуу дагы көрүнөт экен. Эки жагын каранган баланын жүрөгү солк этти. Айланасында толгон-токой шумдуктуу жандыктар аны карап турушат. Сойлоп жүрүүчүлөрдөн тартып көлөмдүү курт-кумурскаларга чейин бар экен. Көздөрү шумдуктуу жанып, коркунучтуу жана ачуулуу карап турушат. Бирок артка чегинүүгө болбойт. Чымырканып күч топтоп, күтүп тура берди. Көпкө күттү. Акыры жаракалардын биринде ным пайда болгонун байкады. Ал нымдуулук акырындык менен көз жаштай тунук, таптаза тамчыга айланып мөлтүрөй баштады. Мына, мына толуп, көөп анан куланып кетчүдөй көрүнөт. Ал антип тамчыга айланып келатканда баягы желмогуздай түрү суук курт-кумурска, кескелдирик, жыландар аны көздөй обдулуп ооздорун ачат. Анткен сайын тамууга даяр болгон тамчы жок болуп кетти. Кантмек эле. Аргасы кеткен бала кайрадан күтүп тура берди. Бир маалда жапжакын жерден, жүзүнө тиер тийбес эле аралыкта баягы жараканы көздөй умтулуп бой созгон коркунучтуу жыландарды көрдү. Алар жаракага обдулуп ооздорун араандай ачып бир шумдуктуу коркунуч жаратат экен. Дене бою дүркүрөгөн баланын оюна келди: “Булар азыр мага кол салса кандай болот? Уулуу тиштери, ийнелер менен сайгылап өлтүрөт го”. Ар түрдүү жаман ойлор менен алпурушуп ал ойлорун да жеңди. Коркунучун жеңип, күч топтоп алган ал дагы оозун ачып баягы жаракага бой созду эле, кудайдын кудуретин кара, ошол замат оозуна бир тамчы суу тып этип тамды. Жыландар ышкырып, башка жандыктары кошулуп ар түрдүү коркунучтуу үндөргө чуулдап толуп кетти үңкүр ичи. Бирок, кол салбай баладан бираз алыстап, анын бактысына ич күйдүлүк көргөзгөндөй жагымсыз көздөр менен карап турушту.

Бала тамчыны жутуп алганы бекерге кеткен жок. Аны бул үңкүргө үмүт бекер жетелеп келген эмес экен. Ошол күндөн тартып анын акылына акыл, жөндөмүнө жөндөм, билимине билим кошулду. Адам баласынын акыл парасаты канчалык нерсеге мүмкүнчүлүгү болгон болсо, баланыкы да ошого жетти окшойт. Адам жөнүндө, анын жан дүйнөсүнөн тартып, ден соолугунун мүмкүнчүлүгү жеткен чегине чейин изилдеди. Ата-энесин айыктырып гана тим болбостон, ийгиликтүү, билимдүү, атактуу, бардык жагынан бай адамдардын катарына кошулду. Ата-энесине болгон чексиз сүйүү жана аларды сакайтууга болгон каалоосу, үмүтү аны дүйнөгө таанымал атактуу адам кыла алды. Бул, жашоонун бир гана тамчысы болчу. Болгону максаттан эч качан чегинбеш керек. 

Которгон Кулмат Тукеналиев

Иван Тургенев: “Жашоо тамчысы” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

* * *

Мен жөн гана жашаганды үйрөндүм,
Акыл менен таразалап жолумду,
Көктү карап, Кудай менен бөлүшөм,
Көөдөндөгү көксөө, тилек, оюмду.
Күн кайтаарда көпкө жолдо сандалам,
Кутулуу үчүн кереги жок айгайдан

Орус тилинен которгон Айгүл Молдокулова

Анна Ахматова: “Мен жөн гана жашаганды үйрөндүм…” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(роман)

Бир адамды өлтүрүштү анан ич ара урушушту.
Куран. Бакара сүрөөсү, 17

Сокур менен көрөгөч бирдей эмес.
Куран. Фатыр сүрөөсү, 19

Чыгыш дагы, батыш дагы Аллахга тиешелүү.
Куран. Бакара сүрөөсү, 115

1. Мен өлүкмүн

Азыр мен өлүкмүн, жөн гана бир жансыз денемин, кудуктун түбүндө жаткан сөөкмүн. Жаным чыкканына көп болду, жүрөгүм эчак токтогон, бирок менин башымдан эмне өткөнүн мени өлтүргөн шүмшүк гана билет. Ал жийиркеничтүү, пас неме, мени өлтүргөнүнө толук ишениш үчүн демимди тыңшап, тамырымды кармап көрдү, анан кабыргага бир тепти да, кудукка сүйрөп барып, ылдый ыргытып жиберди. Мурун эле таш менен талкалаган баш сөөгүм кулап баратып ого бетер майдаланып кетти, жүзүм, чекем, жаагым эзилип жок болду; сөөктөрүм сынып, оозум канга толду.

Төрт күндөн бери үйгө кайтпай мында жатам, бала-бакырам мени издеп жатса керек. Кызым ыйлай берип шайы ооду го, бакчанын дарбазасын тиктеп тургандыр; баары сыртты карай берип көздөрү тешилсе керек. 

Чын эле эшикте күтүп турушабы, аны да билбейм. Балким, көнүп да калышкандыр. Атаганат дүнүйө! Адам бул жакта турса да артында калган жашоо мурдагыдай эле уланып жатат деген сезим келе берет экен да. Мен төрөлгөнгө чейин артымда чексиз убакыт бар эле. Мен өлгөндөн кийин да түгөнгүс убакыт бар! Тирүү кезимде муну ойлочу эмесмин; жарык ичинде, эки караңгы доордун ортосунда жашап өтүп кете берчүмүн.

Бактылуу элем, чын эле бактылуу болгонумду эми түшүнүп жатам: падышабыздын көркөм өнөрканасында эң мыкты зергердик шөкөттөмөлөрдү мен жасачумун, менчелик колунан көөрү төгүлгөн башка чебер уста жок эле. Сырттан жасаган иштеримден ай сайын тогуз жүз акча табар элем. Мунун баарын ойлосом өлүмдүн азабы ого бетер жанымды чыдатпай барат. 

Мен жалаң гана кооздоп, сайма түшүрчүмүн; барактардын четин жасалгалап, алкак ичине түстөрдү, жалбырактарды, бутактарды, гүлдөрдү, куштарды тартчумун: ийри-буйру кытайча булуттар, бири-бирине аралашкан жалбырактар, түстүү токойлор жана алардын ичинде жашынган кийиктер, кемелер, падышалар, дарактар, сарайлар, аттар, аңчылар… Мурда кээде табактын ичине, кээде күзгүнүн артына, кашыктын ичине, кээде Босфор жээгиндеги бир аксарайдын же үйдүн шыптарына, кээде сандыктын үстүнө да сүрөт тартар элем… Акыркы жылдары болсо китеп барактарына гана иштеп калдым, анткени падышабыз саймалуу китептерге жакшы акы төлөй баштаган. Өлүм менен бетме-бет келгенде акчанын жашоодо эч кандай мааниси жок экенин түшүндүм деп айта албайм. Адам тирүү болбосо да акчанын маанисин сезет экен.

Азыр менин ушул абалымда үнүмдү угуп, кереметти көрүп, эмне деп ойлоп жатканыңарды билип эле турам. “Тирүү кезиңде канча акча тапканыңды айтпай эле кой. Бизге ал жакта эмнени көрүп жатканыңды айт. Өлүмдөн кийин эмне бар? Жаның кайда? Бейиш менен тозок кандай экен? Ал жактан эмнелерди көрүп жатасың? Өлүм кандай нерсе экен, жаның ооруп жатабы?” Туура, тирүү кезде пенде баласы наркы дүйнөдө эмне болуп жатканына абдан кызыгат. Ушул кызыгуусунан улам канга боёлгон согуш талааларында өлүктөрдүн арасынан тирүү калган бирөөнү издеп жүргөн адам тууралуу жомокту да уксаңар керек… Акыры, ошондой бир жарадар жоокерди көрөм деп жүргөндө, аны Темирдин жоокерлери душман деп ойлоп, кылыч менен экиге бөлүп салышкан экен. Ал болсо аркы дүйнөдө адам экиге бөлүнөт экен деп ойлоптур.

Андай нерсе жок. Тескерисинче, тирүү кезинде денеси экиге бөлүнгөн жандар ал жакта кайра биригет десем да болот. Бирок динсиздердин, каапырлардын, шайтанга азгырылгандардын айткандарынан айырмаланып, акырет бар, буга да болсо шүгүр. Менин ушул жактан силерге үн катканым ошонун далили. Мен өлдүм, бирок жок болуп кеткен жокмун. Ошентсе да Куранда айтылган, астынан дарыялар агып турган алтын-күмүш сарайларга, мөмөсүнөн шагы ийилген бактарга, сулуу үр кыздарына туш келген жокмун, аны ачык айтышым керек. Вакыа сүрөөсүндө айтылган бакыраң көз үр кыздарынын сүрөтүн канча жолу ырахат менен тартканым эсимде. Ошондой эле Ибн Араби сыяктуу кыялкеч адамдар сүрөттөгөн, сүттөн, шараптан, таттуу суудан жана балдан турган төрт дарыяны да көргөн жокмун. Бирок бул сөздөрүм менен динге ишенген адамдарды да күмөн ойго түрткүм келбейт: бул менин өзгөчө абалымдан улам экенин айтып коюшум керек. Наркы дүйнө тууралуу аздыр-көптүр билими бар ар бир момун мендей бейпилдик таппай жүргөн жан Бейиштин дарыяларын көрө албай турганын жакшы түшүнөт.

Кыскасы, көркөм өнөрканада усталар Зариф Эфенди катары тааныган мен өлдүм, бирок сөөгүм көмүлбөй калды. Ошондуктан жаным сөөгүмдөн биротоло кете албай жатат. Бейишпи, тозокпу – тагдырым кандай болсо, жаным ошол жакка жетиши үчүн денем ыплас күнөөлөрүнөн арылышы керек. Бирок бул өзгөчө абалым жан дүйнөмдү азапка салып үрөйүмдү учуруп жатат. Баш сөөгүмдүн талкаланып жатканы, денемдин муздак сууда чирип баратканы сезилбейт, бирок жаным денемден ажырай албай кыйналганын терең азап менен сезем. Бүт аалам менин ичимде куушурулуп, тарып бараткандай.

Бул куушурулган сезимди мен өлүп бараткандагы ажайып бир чалкыган сезим менен гана салыштыра алам. Башыма күтүүсүз таш тийгенинен, ал пас киши мени өлтүргүсү келгенин дароо эле түшүнгөм, бирок өлтүрө алат деп ишенген жокмун да. Үмүтүм ушунчалык көп экен, ушуга чейин байкабаптырмын. Тирүүлүккө манжаларым, тырмактарым, аны тиштеген тиштерим менен бүт жармаштым. Башыма тийген соккулардын азабын айтып эми силерди кыйнабай эле коеюн.

Өлүм жакындап калганын түшүнгөндө ичимди укмуш бир чалкыган сезим каптады. Ал жакка өтүшүм ошол кеңдик менен болду: бул жакка келишим да түшүңдө өзүңдүн уктап жатканыңды көргөндөй жумшак өттү. Акырында тиги киши өлтүргүчтүн кар менен баткакка булганган бут кийимин көрдүм. Көзүмдү уктап жаткандай жумдум да, таттуу бир арыш менен тирүүлүктөн кете бердим.

Азыркы кайгым, тиштеримдин кан толгон оозума төгүлүп жатканы эмес, жүзүмдүн таанылгыс болуп эзилгени да эмес, кудуктун түбүндө калганым да эмес; мени тирүү деп ойлоп жатышканы болду. Мени жакшы көргөндөр мени дагы эле бир жерде куру убара менен жүрөт же кайсы бир башка аялдын артынан кетти деп ойлогону жанымды андан бетер кыйнайт. Биринчи кезекте денемди табышсын, жаназа окуп көмүшсүн! Андан да маанилүүсү – менин жанымды кыйган неме табылсын! Ал табылмайынча, мени эң кооз мүрзөгө көмүшсө да жаным жай албай, көрүмдө оодарылып жата береримди билип койгула. Мени өлтүргөн немени тапкыла, ошондо мен силерге наркы дүйнөдө көргөндөрүмдү бирден айтып берем! Бирок аны тапкандан кийин темир аттиш менен кыйнап, далай сөөктөрүн, айрыкча төш сөөктөрүн акырын сындыргыла; анан анын жийиркеничтүү майлуу чачтарын атайын темир шиштер менен баш терисинен бирден сууруп, бакырта жулгула!

Мени өлтүргөн киши ким? Эмне үчүн мени күтүүсүздөн өлтүрдү? Ушуларды ойлогула. Дүйнөдө ар кандай киши өлтүргүч акмактар толтура деп ойлоп жатасыңарбы? Анда силерге эскертип коёюн: менин өлүмүмдүн артында динибизге, салтыбызга, дүйнө таанымыбызга каршы жийиркеничтүү кутум бар. Көзүңөрдү ачкыла! Исламдын душмандары мени эмне үчүн өлтүргөнүн, бир күнү силерди да эмне үчүн өлтүрүшү мүмкүн экенин билип алгыла. Улуу дааватчы Эрзурумдук Нусрет Хожанын айткан сөздөрү бирден чыгып жатат. Башыбызга келгендерди китепке жазган күндө да аны калемдин эң мыкты чеберлери сүрөттөп бере албайт. Куран сыяктуу, туура эмес түшүнбөгүлө, бул китептин күчү да анын сүрөттөлгүс касиетинде жатат. Муну түшүнгөнүңөрдөн күмөнүм бар.

Карагылачы, мен да шакирт кезимде тээ тереңден келген, алыскы үндөрдөн коркуп, көңүл бурбай, шылдың кылчумун. Акыры тагдырым ушул кудуктун түбү болду! Бул силердин да башыңарга келиши мүмкүн — сак болгула. Эми мен толук чирип кетсем, сасыган сөөгүмдүн жытынан таап алышар деген үмүтүм гана калды. Анан да, мени өлтүргөн неме табылганда ага бир калыс киши көргүлүктү көргөзүп атканын элестеткенде үмүтүм жандана түшөт.

(уландысы бар)

Түрк тилинен которгон Толук Бек Байзак

Орхан Памук: “Менин Атым Кырмызы” (1) алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

* * *

Таарынуу эмне экенин билесиңби?
Таарынуу – чынчылдык,
Баладай таза,
Жалгансыз,
…жана Жалгыз.
Таарынуу – бул сени Сүйүү!
Сенден кете албоо,
Таарынуу мен сыяктуу,
Ачуулансам да жанында, жакыныңда болуу,
Айланчыктоо.
Таарынуу – бул эркелөө, жакын көрүү,
Сени сезүү,
Сүйөм деп айтуу,
Түшүнчү деп үмүттөнүү,
Ишенимде болуу…
Ошондуктан, Мен сага
Таарындым деп айтам!

Түрк тилинен которгон Мезгил Исатов

Назым Хикмет: “Таарынуу эмне экенин билесиңби…” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(Китепке басылбай калган аңгемелеринен)

(аңгеме)

Арзыган кызынын туулган күнүнө белек кылгысы келген жигит көпкө ойлонуп отуруп, сүйгөнүнө кооз булгаарыдан тигилген, чыканакка чейин кийиле турган колкап тартуулоону чечет. Өзүнүн бир тууган эжесин белекти тандашууга көмөктөшүүсү үчүн ээрчитип, аялдардын буюмдары сатыла турган дүкөнгө барат да, өзү каалаган колкапты сатып алат. Ошону менен бирге, эжеси да өзүнө бир түгөй ич кийим сатып алат. Сатып алынган баштыктарды үйгө жеткиргенде экөө алмашып калат да, жигит сатып алган колкап эжесине калып, эжеси сатып алган ич кийим жигиттин сүйгөнүнө мына мындай жазылган кат менен кошо белек болуп кетет:

“Ардагым менин! Сизге белек жиберип жатып, сиздин туулган күнүңүздү унутпаганымды далилдегим келди. Мен ал күндү эч качан эсимден чыгарган эмесмин. Бул белекти сатып алып жатып, сиз ага чын эле абдан муктаж экениңизди ойлодум. Аны мага сатуучу кыз өзү үч жумадан бери чечпей кийип жүргөнүн айтты. Абдан кызыгы – ал үч жумадан бери кийип жүрсө да, эч бир жерине так түшүп кирдебептир. Мен буларды өз колум менен сизге кийгизсем, кандай сонун болмок. Ооба, мен сизге жолукканча көптөгөн адамдар муну кармалап көрүшөрү ичимди бир аз ачыштырат. Буларды кийип, көрсөтүп берүүсүн өтүнгөнүмдө, сатуучу кыз кубаныч менен көрсөтүп берди. Ага да абдан жарашып калат экен. Сиздин дене өлчөмдөрүңүздү так билбесем да, кийинчерээк жакшы билип каларыма ишенем. Ошондой эле кийип чечкениңизде, сөзсүз желдетип турбасаңыз, дайыма кийилип жүргөндүгү үчүн булар нымдалып каларын сатуучу мага эскертти. Ошондой эле жууганда чечпей туруп жуубасаңыз, булар кирип, тартылышып, кичирейип каларын дагы айтты. Бул белекти мен сизге кандай сезимдер менен тартуулаган болсом, сиз да ошондой эле сезимдер менен кабыл аларыңызга ишенем. Сиз буларды жума күнкү боло турган бий аянтчасына кийип барышыңызды абдан каалар элем. Анткени сиздин кийип турганыңызды өз көзүм менен көрүүгө ушунчалык куштармын. Мен буларды сизге жиберер алдында канча жолу арт жагынан өпкүлөп туруп жибергенимди билген болсоңуз! Баса, сатуучу дагы эскертти: буларды кийгенде сыдырмасын анчалык катуу бекитпей, бир аз бошураак кийиңиз. Сизге болгон жылуу сезимдеримди билдирип жана бул кийимдердин ичиндегини кумарлануу менен кыялымда өөп, сизди сүйүп, урматтаган менден деп билиңиз!”

Которгон Кулмат Тукеналиев

Антон Чехов: “Белек” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

I

Мейманканада бир саамга жымжырттык өкүм сүрдү, мындан пайдаланган кыз ордунан туруп мага көз кыйыгын жиберди.

– Анда, мен кетейин, – деди ал жеңил күрсүнүп. Ошондо экөөбүздүн ортобуздагы кандайдыр бир чоң кубаныч менен жашыруун сырды алдын-ала сезүүдөн улам жүрөгүм дирилдеп кетти.

Ошол кечте кыздын жанынан түк жылбадым жана күнү бою көздөрүнөн чагылган жашыруун жаркырак нур менен баёо элегейликти, араң билинген, бирок кандайдыр аруу мээримди байкадым. Эми болсо кыздын өкүнгөндөй түр менен кетер убактысы болгонун айткан сөзүнүн кыраатынан менин да өзү менен кошо чыгарын билгенсиген тымызын ишаратты туйдум.

Кыз менден: – Сиз да кетесизби? – деп сурады. – Демек, мени узатып коёт экенсиз, – деп кошумчалап, аткарып жаткан ролунун аягына чыкпай, кылчая тиктеп жылмайды. Келишимдүү буралган кыз жеңил гана көнүмүшкө айланган кыймыл менен кара көйнөгүнүн этегин жыйыра кармады. Бул жылмаюуда, бул сулуу жүздө, капкара көздөр менен чачтарда, атүгүл мойнундагы ичке жипке тизилген берметтер менен сөйкөсүндөгү көөхар таштарда, мунун баарында алгач ирет сүйүп жаткан кыздын тартынчаактыгы чагылып турду. Башкалар андан күйөөсүнө салам айта баруусун суранышып, андан кийин кире бериште кийимин кийгенге жардам берип жатканда ким бирөө биз менен кошо чыкпаса экен деп кыпылдап секундаларды санап жаттым. 

Бирок мынакей, жылчыгынан караңгы короого көз ирмемге жарык чагыла түшкөн эшик жумшак жабылды. Тулку-боюмдун калтыраганын күч менен басып, өнө боюмдагы жеңилдикти сезип, кыздын колунан этият кармап, босогодон түшүүгө жардам бере баштадым.

– Сиздин көзүңүз жакшы көрөбү? – кыз бут жагын тиктеп менден сурады. Бул үндөн кайрадан колдоп-кубаттаган жагымдуу илеп угулду.

Көлчүктөр менен жалбырактарды тебелеп, божомолдоп эле түштүктүн ноябрь түнүнүн кеме шаймандарындай нымдуу жана албуут шамалына шуулдап серпилген жылаңачтанган акациялар менен уксус дарактарынын жанынан кызды алып өтүп бараттым. Зымторлуу дарбазадан арабанын чырагы жанды. Мен кыздын жүзүнө карадым. Ал жооп бербестен, өзүнүн кичинекей, колкап кийгенден улам ичке көрүнгөн колдору менен дарбазанын темир туткасын кармап, аны менин жардамымсыз эле ачып жиберди. Шашыла арабага жетип, ага отурду, мен да ыкчамдык менен кыздын жанынан жай алдым…

II

Биз көпкө чейин бир да сөз айталган жокпуз. Акыркы айларда экөөбүздү жашыруун толкунданткан нерселер сөзү жок айтылып, биз эми бул өтө эле ачык жана күтүүсүз айтылгандан улам гана унчуккан жокпуз. Мен кыздын колдорун эриндериме басып, толкундануу менен кайрыла берип, алдыбыздагы көчөнүн түнөргөн мейкиндигине карадым. Андан дагы эле чочулап жаттым, менин “үшүгөн жоксузбу” деген суроомо кыз жооп берүүгө жарабай, алсыз жылмаюу менен эриндерин кыбыратты, ал да менден чочулап жатканын түшүндүм. Бирок да менин кол кысуума ыраазы болуу менен, колумду бекем кысып жооп кайтарды. Түштүк керимсели гүлбактагы дарактарды шуудуратып, кайчы жолдордогу сейрек газ чырактарынын жалыны дирилдеп, жабылган дүкөндөрдүн эшик үстүнө илинген көрнөктөрүн кычыратат. Кээде кайсы бир бүкүрөйгөн сөлөкөт трактирдин теңселген чоң чырагынын алдына кыйраңдап чыга калат, бирок артыбыздагы чырак көрүнбөй калар замат көчө кайрадан ээн боло түшөт да, нымдуу шамал гана жүзүбүздөн тынымсыз жумшак ургулайт. Дөңгөлөк астынан туш-тарапка балчык чачырап, ал бизге кызыгуу менен байкоо салгансыйт. Мен кээде анын ылдый түшкөн кирпиктерине, баш кийим алдындагы жүзүнө карап, жапжакын жерден кызды туюп, чачтарынын болор-болбос жытын искейм, мени атүгүл анын көкүрөгүндөгү жылма жана назик суусар териси да толкундантып сүрдөтөт…

Андан соң биз аягы жоктой сезилген кенен, ээн жана узун көчөгө бурулдук, эски еврей катары менен базарын кыйгап өттүк, ошондо төшөмө жол алдыбыздан бир заматта жок болуп кетти. Кезектеги кайрылышта кыз теңселип кетти, ошондо эрксизден аны кучактай калдым. Кыз алды жагын тиктеп, андан соң мени карады. Биз бири-бирибизди тиктешип калдык, кыздын көздөрүндө эми коркунуч да, олку-солкулук да жок эле, болгону чымырканган күлкүсүнөн бир аз тартынганы сезилди, ошондо эмне кылып жатканымды сезбестен, дароо кыздын эриндерине жабыштым…

III

Караңгыда жол боюндагы телеграф устундарынын бийик сөлөкөттөрү көзгө чалдыгат, акырында алар да жоголуп, кайдадыр башка жакка бурулушуп, жашынып калышты. Шаар үстүндөгү капкара болуп анын алсыз жарыктанган көчөлөрүнөн кантсе да айырмаланып турган асман бул жерде жер менен таптакыр эле биригип, бизди шамалдуу караңгылык курчады. Мен арт жагыма карадым. Шаар оттору да жок болуптур, алар кудум караңгы деңизге чачырап кеткендей, алды жакта бир гана от үлүңдөйт, ал да ушунчалык жалгыз жана алыс дейсиң, кудум дүйнөнүн эң четинен жангансыйт. Бул чоң жолдогу молдавалык бекет эле, ал жактан куураган жүгөрү сабактарында адашып шашыла шуудураган катуу шамал согууда.

– Биз кайда баратабыз? – кыз үнүндөгү калтыракты басып менден сурады. Бирок көздөрү жаркырап турду, караңгыда үңүлө берип, кыздын көздөрүн гана байкай алдым, бул каректерде кандайдыр таңкаларлык, ошону менен катар бактылуу түр бардай. Шамал жүгөрү катарда чалынып, шашыла шуудурап алга жүткүнөт, аттар ага карап алып учат. Биз кайрадан кайсы бир тарапка бурулдук, шамалдын багыты ошол замат өзгөрүп, нымдуу жана салкын боло түшүп, айланабызда мурункудан өтүп тынчсыздана уюлгуп жатты. Абадан болушунча кере жуттум. Мен ушул түндөгү бардык караңгы, сокур жана түшүнүксүз нерсенин баары мындан да түшүнүксүз жана өткүр боло түшүшүн кааладым. Шаарда кадимки бүркөк күндөрдүн бириндей сезилген түн бул жерде, талаада такыр башкача эле. Анын караңгылыгы менен шамалында эми кандайдыр зор да, өкүмчүл да белги бар болчу, мына, акырында отоо чөптөрдүн шуудуру арасынан кандайдыр бир тегиз, бир түрдүү жана шаңдуу дабыш угулду.

– Деңизби? – деп сурады кыз.

– Деңиз, – дедим мен. – Бул – акыркы чарбактар.

Ал эми биз тиктеген кубарган караңгылыкта, биздин сол жагыбызда деңизге карай созулган чарбак бактарынын зор жана түнөргөн сөлөкөттөрү көрүнөт. Дөңгөлөктөрдүн шыбырты менен баткактагы туяктардын дүбүртү бак тосмосун кыйгап өтүп, бир саамга даана угула калды, бирок көп өтпөй аны аларга келип урунган шамал менен деңиздин шуулдагы солкулдаткан дарактардын күңгүрөгөн үнү басып кетти. Караңгыда күңүрт агарып көрүнгөн, жансыздай сезилген бир нече кейпи кеткен үйлөр жылт этти… Андан соң, мырза теректер эки жакка чегине беришип, капысынан алардын ачылып калган арасынан бул жер бетине суулуу аймактардан учуп келип, жердин таза деминдей сезилген шамал жана нымдуу аба бур этти. Аттар токтоп калышты. Ошол замат суунун оор салмагы сезилген бир калыптагы, шаңдуу шуулдоо жана тынчы жок үргүлөгөн бактардын чачкын күңгүрөнүүсү кайрадан угула баштады. Биз жалбырактар менен көлчүктөрдү кечип кайсы бир бийик төшөлмө жолго, эшилме жарга карай кадам таштадык.

IV

Ылдый жакта бул тынчсыз жана уйкулуу түндүн бардык добуштарынан айырмаланып, деңиз айбаттуу күүлдөйт. Мейкиндикте көөлбүп жаткан ал тээ ылдыйда чалкып жатат, деңиз жээкке карап чуркаган толкундар арасынан алыстан агарып көрүнөт. Аскалуу жээкке жабышып, түрү суук арал болуп өскөн бак четиндеги эски теректердин шуулдагы да коркунучтуу эле. Бул ээн жерде кеч күздүн караңгы түнү өктөмдүк менен бийлигин жүргүзгөнү сезилип турду жана кыш келерин туйгансыган жүдөө үй менен тосмо четтериндеги самсаалаган секилер, эски бак каралбай калгандан улам үрөй учурарлыктай куник көрүнөт. Деңиз гана өз күчүнүн улуулугун сезүү менен, бир калыпта шаңдана күрүлдөйт. Эшилме жар кырындагы нымдуу шамал буттан чалат, ошентип экөөбүз көпкө чейин бул сезимдин тереңине сиңген жумшак тазалыкка тойбой турдук. Андан кийин сыйгалак топурактуу чыйыр жолдордон, жыгач тепкичтердин урандыларынан тайгаланып өтүп, деңиз шарпылдагына карай ылдый карап түшө баштадык. Майда кумдарга түшөр замат таштарга урунган толкундан артка чегиндик. Мырза теректер бой кере шуулдашат, ал эми алардын астындагы деңиз кудум буга жооп бергенсип, ачкөздөнө кутуруп шарпылдайт. Бизге келип жеткен тоодой болгон толкундар кудум замбиректен атылгандай күч менен жээкке келип кыйрашат, кар бүртүгүнө окшогон шаркыратма сыяктуу тегерене жаркырайт, кум менен таштарды оодара салып, артка качып толкундун күрүлдөк дабышында чатышкан балырларды, суу астындагы чөптөрдү, майда таштарды жапырат.

Аба бүтүндөй үлбүрөк, нымдуу чаңга толгон, айлананын баары деңиздин жан сергиткен тазалыгы менен дем алат. Караңгылык агара баштап, деңиз узактарга чейин даана көрүнө баштады.

– Ошентип, биз жалгызбыз! – деди кыз көздөрүн жуумп.

V

Биз экөөбүз гана элек. Мен анын назик жана нымшыган эриндеринен, мага тосо берген көздөрүнөн жылмая сүйүп, деңиз шамалынан муздай түшкөн жүзүнөн өптүм, ал эми кыз ташка отура бергенде кубанычтан алсырап, кыз алдына тизеледим.

– А эртеңчи? – деди ал менин башымдан ашыра тиктеп.

Мен башымды көтөрүп, кыздын жүзүнө карадым. Артымда деңиз албууттанат, алдыбызда болсо, теректер бой керип, шуулдашат…

– Эмне эртең? – анын артынан суроосун кайталаган жаным укмуштуу бакыттын көз жашынан үнүм калтырап кеткенин сездим. – Эмне эртең?

Кыз көпкө чейин мага жооп берген жок, андан кийин колун сунду, мен болсо кыздын колкабын чечип колдорунан да, аялдын назик жыты жыттанган колкабынан да өпкүлөй баштадым.

– Ооба! – деди кыз жай гана, ошондо мен жылдыздардын жарыгынан анын кубарган жана бактылуу жүзүн көрдүм. – Кыз чагымда бакыт тууралуу тынымсыз кыялданчумун, бирок мунун баары ушунчалык көңүлсүз жана тажатма болуп чыкты, андыктан, мына бул менин жашоомдогу жападан-жалгыз бактылуу түн чыныгы турмушка коошпой, кылмыштуудай сезилет. Эртең мен бул түндү үрөйүм учуп эскерем, бирок ушул азыр мага баары бир… Мен сени сүйөмүн, – деди ал назик, тынч жана ойлуу гана, кудум өзүнө-өзү айтып жаткансыган түр менен.

Асмандагы сейрек, көгүлжүм жылдыздар үстүбүздөгү булуттардын арасынан жылтылдайт, асман акырындап тунуктана баштады. Эшилме жардагы теректер улам жагымсыз карайып көрүнөт, ал эми деңиз мейкиндиктен барган сайын алыстап бараткансыйт. Кыз мен сүйгөн бийкечтерден мыкты беле, муну билбейм, бирок бул түнү ага теңдеш жок эле. Алдына тизелей олтуруп көйнөгүнөн өпкөнүмдө, ал көз жашы аралаш акырын күлүп, башымдан кучактады, мен болсо кызга акылдан адашкан суктануу менен тиктедим, ошондо назик жылдыздардын ажайып жарыгында анын кубарган, бактылуу, чарчаңкы жүзү мага өлбөс жүз сыяктуу туюлду.

1901

Которгон Назгүл Осмонова

Иван Бунин: “Күзүндө” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

* * *

Кандай жакшы, оорубайсыз мен үчүн,
Кандай жакшы, мен да сиз деп оорубайм,
Алып бизди учканы-учкан күнү-түн
Жердин шары аңтарылбай огунан.
Кандай жакшы, шайыр жүрүү сүрдөбөй,
Жагалданбай жагынсам деп жасалма.
Жалындаган илебиңиз өрттөбөй,
Жашоодогу жай жүргөнүм жакшы да.

Кандай жакшы, албай мени капарга,
Кучагыңыз сүйүп турса башканы,
Кызгануудан күйүп кетпей андайда,
Кыйналбастан таба алганым аргамды.
Кандай жакшы, назик айтып атымды,
Эрте-кечпи эстеп деле койбойсуз.
Кандай жакшы, кошпой эки тагдырды,
Эки бөлөк бирикпеген жолдобуз.

Сизге ыракмат – жүрөккө алам колумду,
Ай алдында сыр чечишип жүрбөстөн,
Кааладыңыз түнүмдүн тынч болушун,
Капарга албай, мага көңүл бөлбөстөн.
Билбей туруп мени катуу сүйүпсүз,
Бузбайын деп таттуу уйкулуу таңдарым.
Мейли, мен деп оорубастан жүрүңүз,
Мейли, мен да Сиз деп күйбөй калганым.

Орусчадан которгон Нурланбек Кайрыев

Марина Цветаева: “Кандай жакшы, оорубайсыз мен үчүн…” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Татар адабиятынын учурдагы көрүнүктүү өкүлү – акын, жазуучу, котормочу, драматург, журналист, Татарстан Республикасынын эл акыны Ркаил Зайдулланын ырлары менен Нарсулуу Гургубаеванын котормосунда тааныштырабыз.
«Күнөстүү көздөр», «Көрөгөчтүк», «Орус кышын узатуу» сыяктуу белгилүү ыр жыйнактардын автору. Ырлары терең философиялуулугу жана жарандык курчтугу менен айырмаланат.
Повесттерди, аңгемелерди жана драмаларды дагы жазып келет.

Доор

“Чындыкмын!” – деп айгайлайт Жалган,
Ак айтылган сөзгө азыр оор.
Тагдырлардан талаада калган,
Шалгам кымбат турган арсыз доор.

Аюлардын изи кыйма-чийме түшкөн жерде

Түн да аппак, аппак өңүм да –
Жоголдум мен кардын ичинде.
Алсызсың деп, аяйм өзүмдү –
Аяйм өчө турган изимди.

Не уңулдайт бороон бул жерде,
Айтып жатат, балким өз кебин?
Адаштырам деди дүйнөдөн…
Адашпадым. Жана өлбөдүм..

Түнгө сиңип барат аппак кар,
Жымжырттык да түпсүз орго окшойт.
Ор оозунда капкара тактар
Коркунучтуу болуп ойноктойт.

Калган жерде аю издери
Жапайы иттер мени тиштеди.
Колдо таяк. Кулап түшпөдүм,
Эрте мага кулап түшкөнү.

Айлуу түндө

Айлуу түндө алтын нурлар
Суу үстүндө сызылат.
Эң жарык нур жазмышыма
Жазган өндүү туюлат.

Айлуу түндө тууган жерде
Неге мынча караңгы?
Суулар деле өз тилинде
Сырын айтып агабы?

Айлуу түндө жаз келгенде
Жүрөк түтөйт армандан.
Аппак таңда эскен желге
Алданам го, алдансам.

Айлуу түндө кардыккансыйт
Булбулдардын авазы…
Алардын да зары бардыр,
Менде – Мекен санаасы.

Коркуу

Каякка урунаарды,
Билбеген учур болот.
Жол жабык, тил байлануу,
Көздөрүң кумга толот.

Жашынсаң жалбыракка,
Угулат тааныш үндөр.
Сөгүнөт шатыратып,
Сөгүнөт башка тилде.

Тушалган буттарың да,
Жыла албай тек турасың.
Кыйкыргың келет, бирок,
Эмне деп кыйкырасың?

Көптөрдүн үнү чыкпайт,
Сүйлөсөң, ката дешет!
Дем алба, көрбө, укпа! –
Дүлөйдөй жаша дешет.

Качсам дейм, жолум кыска,
Жаралбайм эки жолу.
Кача албайм коркунучтан,
Коркомун өмүр бою.

Баймак 

Башкыр жигити Рифат Даутовдун жаркын элесине

Суук, муздак суугунан январдын,
Көкүрөктү, бирок өрттөп кайнаткан,
Суроолорго жооп издетип кайдандыр,
Жанды үшүткөн кабар келди Баймактан.

Суу бүрккөндөр биле жүрсүн – билбесе,
Алар бир күн уу бороонго кабылат.
Ээ-жаа бербей
Эл эркиндик издесе,
Эркиндик да, эрк да, албетте табылат.

Жапжаш жүрөк тууган жерден айланган,
Жапжаш бойдон жайрадыңбы өмүр, сен?
Үмүт отун Мекенине байланган,
Тосуп алды томсоргон боз көрүстөн!

Кылыч сынды дейби? Бүттү бүтөрү…
Угулган жок не бир аваз, не дабыш.
Мындай Эрди, Эрдикти да биз эми,
Уламыштан, дастандардан табабыз!

Уул эле тулпар болор кез келсе,
Эл жолуна ээрден ооду, каралдым
Башкыр каны башкаларга тепселсе,
Мен өзүмдү башкырмын деп санаймын!

* * *

Кеч жааган кар таңда карарган.
Заман ушул! – кимден калбаган?
Түнгө карай кеткен жолоочу,
Кайтып келбейт үйгө кайрадан.

Иңир

Же дүйнөнү өзгөртөм бүгүн…
Разил Вәлиев

“Же дүйнөнү өзгөртөм бүгүн,
Же болбосо өзүм өзгөрөм!” –
Жалын кезде айткан сөзүңдүн,
Жаңырыгы кайтты күз менен.

Өзгөртөм деп максат койгонбуз,
Башкалардай, биз да дүйнөнү.
Ак чач, бирок жапжаш бойдон биз,
Күзгө кирип келдик күүлөнүп.

Ырдын сырын кээде ачсак да,
Биз дүйнөнүн огун таппадык.
Таңдар бизди тааныган чакта,
Көзүбүздү иңир каптады.

Күз олтурат эми тизеде,
Сары чачы желге сеңселет.
Өзгөрбөгөн дагы биз эле,
Дүйнө
уятсыз
тынбай өзгөрөт.

Коштошпостон кетет элем мен

Элден-журттан алыска безип,
Шилбилердин түбүн пааналап,
Курт-кумурска менен тиктешип,
Олтургум бар тыптынч, жөн гана.

Ошол жакта жымжырт бир дүйнө,
Ошол жакта, балким чындык бар.
Аруу таңда жаның үргүлөп,
Ойгоносуң, ак куу кыйкырса…

Жок ал жакта жаңжал, ызы-чуу,
Мас болгон жок кандын жытына.
Ойлуу агып өтөт тунук суу,
Алоолонгон оттун тушунан.

Жаз эркелеп сылайт чекемден,
Жалган түтөп жанымда турбайт.
Коштошпостон кетет элем мен…

Бирок андай дүйнө табылбайт.

Периште

Көгүм булут эле туташып,
Туман каптап турган көөнүмдү.
Сен тосулган дүйнөнү ачып,
Жазгы жамгыр болуп төгүлдүң.

Тазарды аба! Жарык асманым.
Көрдүм шондо – дүйнө кең экен! –
Таазим кылып ийди баштарын,
Мажүрүмдөр, мырза теректер.

Сен – Периште! Тааныдым сени,
Жолум болуп мага табылдың.
Кочушума Күн сузуп берип,
Жамгырыңа жуудуң жанымды.

Кучагыма сыйдыргым келет  –
Кучак жетпейт кенен ааламга! –
Жолго чыктым адам болом деп…
Адам болуу оор да, татаал да.

Канатыңдан ак нур себелеп,
Кош келдиң сен, ыйык Периште…
Ийри жолдо мени жетелеп,
Түздөп тургун колуңдан келсе.

Намысым бол мени коштогон, –
Сен кечигип жанган чыраксың…
Мен нуруңдан эрип жок болом,
Көп акындын бири сыяктуу.

Күмүш суулар

Жээкке урунуп,
Көңүлдүн жээгин ээлеп,
Күмүш суулар шарпылдайт, күмүш суулар.
Толкундардын артынан толкун келет,
Жоготуунун артынан жоготуулар…

Күмүш сууда кимдердин доошу калды?
Бир мелмилдеп, бир кайра туталанат.
Байыркыдан келаткан толкундарды,
Кимдер азыр бой тиреп тосуп алат?

Жоготууга уланган жоготуунун,
Ак көбүккө чөмүлүп, өң-түсү ак.
Алтын балык тута албай койгону үчүн,
Ушул муун урпактын жолун бузат…

Жооп күтүп доорлордон алыс калган,
Дүйнө саамга тынчыйт да, ырын улайт.
Суудан жээкке сүрүлгөн балыктардай,
Кумда калган издерим тыбырчылайт. 

Жээкке урунуп шарпылдап ойнойт суулар
Жээкке карай кеткен жол кооптуу, узак.
Жоготуунун артында жоготуулар…
Өң-түсү ак…  

1981-ж.

Татар тилинен которгон Нарсулуу Гургубаева

Ркаил Зайдулла: “Коштошпостон кетет элем мен…” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

I

1882-жылдын 3-май күнү Гаврдан кытай деңиздерин кыдыра сүзүп чыккан үч мачталуу желкайык Шамалдын Умай Энеси төрт жылдык сапарынан соң 1886-жылдын 8-августунда Марсел портуна келип кирди. Көздөп келген кытай портуна биринчи жүгүн тапшырары менен эле корабль Буэнос-Айреске башка жүк алып, ал жактан Бразилияга дагы товар жүктөп кеткен эле.

Жаңы рейстер, авариялар, оңдоп түзөтмөйлөр, айлап созулган штилдер (деңиздеги шамалсыз абал), багыттан адаштырган бороон-чапкындар – айтор, деңизде боло жүрчү бардык кокустуктар, опуртал окуялар жана кырсыктар эми Марселге кайтып келаткан, трюму калай банкелердеги америкалык консерваларга шыкалган нормандиялык үч мачталуу кайыкты мекенине кайтара койбой, алыста кармап турган эле.

Адеп сүзүп чыкканда кораблдин бортунда капитан менен анын жардамчысынан тышкары он төрт матрос – сегиз нормандиялык жана алты бретондук бар эле. Эми ал кайра кайтып келатканда анда беш гана бретондук менен төрт нормандиялык калган; бир бретондук жолдо каза тапты, ар кандай жагдайларда дайынсыз жоголгон төрт нормандиялыктын ордун болсо бир күнү кечинде кайсы бир сингапурлук шам-шум этчү жерден жалдап алышкан эки америкалык – негр менен норвегиялык ээлешти. 

Парустары жыйналып, мачтадагы жыгачтары кайчылашкан чоң кеме күшүлдөп-бышылдаган марселдик буксирдин артынан үлп эткен шамалсыз тынчтыкта бети билинер-билинбес чыбырчыктаган суудан сүйрөлүп келатты; ал Иф сепилинен өтүп, уясына отуруп бараткан күндүн алтын түспөл мунарыгына чулганган жээктеги сур аскалардын ортосунан сүзүп өттү да, эски порттун дүйнөнүн ар кыл өлкөлөрүнөн келген, формалары, жабдуулары ар кандай, майда-ири, капталдары тоңкулдаша тийишкен кайыктар шыкалган, суусу саңырсып жыттанып кеткен тар бассейнине кирди. Шамалдын Умай Энеси экөө эки жакка чегине жаңы кошунага жанынан жай берген италиялык жана англиялык кайыктын ортосунан орун алып туруп калды. Бажыга жана портко тиешелүү көнүмүш жол-жоболуу иштер жайгарылган соң капитан команданын басымдуу бөлүгүнө кечти жээкте өткөрүүгө уруксат берди.

Иңир түшүп келатты. Марсель жыбыраган отторго толуп чыкты. Кыйкырык менен ызы-чууга, калдыр-шалдырга, шилтенген камчылардын ышкырыгына толгон, түштүкчөсүнөн шатыра-шатман шапар тепкен жайкы дымкыл кечтеги дуулдаган шаардын үп абасында сарымсак менен татымалданган тамактардын мурунду кытыгылаган жыты каалгып жүрдү.

Жээкке бут коёру менен шаарды эчак унуткан, айлап деңиздин толкунунда чайпалган он матрос көнүмүш жагдайдан суурулуп чыккан адамдарга таандык чечкинсиздик менен аярлай баса жолго түшүштү. Чайпала адымдап, тимеле эле аскерчесинен сапта бараткансып жуп-жуп болуп тизилип алышкан, айлана-атырап менен таанышып, гаванга кетчү чолок көчөлөрдү сугалактана карап баратышты – анткени аларды сүзүп жүргөн акыркы эки айдан бери аял көрбөй өзгөчө күсөткөн сүйүү ышкысы кыйла кыйнап койгон эле. 

Нормандиялыктарды алдыда нооча бойлуу, чымыр денелүү, акылы да зирек Селестен Дюкло баштап баратты, алар жээкке түшкөндө дайыма ушул жигит топ баштаар эле. Ал жеңилбаа тотулар байырлаган кылбат жерлерди жакшы билчү, порттогу матростор арасында бат-баттан болуп турчу мушташтарга аралашканды жактырчу эмес, андай учурлардан ар кандай кыйтыр амалдарга салып болсо да оолактап турчу. Бирок мушташка аралашчу болсо, катылгандын катыгын берер эле. Сойкуканалардын деми уруп, саңырсыган жыты сиңген, ыплас суулар агып түшчү куурлар сыяктуу деңизге эңкейип түшкөн караңгы көчөлөрдөн ары-бери темселеп жүрүшүп, Селестен акыры эшиктеринин төбөсүнө илинген чырактардын күңүрттөнгөн түстүү бетине номурлары бадырайта жазылган ийрелеңдеп кеткен чолок көчөлөрдүн бирин тандады. Кире бериштеги кууш аркалардын астындагы отургучтарда алжапкыч тартынган, кызматчыларга окшогон аялдар отурушуптур; алар жакындап келаткан матросторду көрөрү менен ордуларынан тура калышып, шыңкылдаша утурлай тосуп чыгышты да жалаптардын бул ыктыярдуу түрмөсүнө дүүлүгө ашыгып келаткан эркектердин астын торой туруп калышты.

Бул жайдын күрөң тери менен капталган каалгаларынан эми ар кандай аялзаты чыга калат дейсиң, кээде тиги төр жагындагы күтүүсүз жерден ачыла берген эшиктен жарым жылаңач болпойгон эткээл аял чыга келет; мыртыйган сандары менен семиз балтырлары жука кагаз өңдөнгөн ак триконун астынан даана көрүнөт; тыртайган келте юбкасы кооз, жазы кемерге көбүрөк окшош, четтери алтындалып тигилген баркыт лифчигинен салаңдап былбыраган төшү, колдору жана кызгылтым тактар быжыраган ийиндери көрүнүп турат. Ал алыстан эле: «Бияка келе бергиле, сулуу жигиттер», – деп чакыра баштайт, же көчөгө чуркап чыгат да матростордун бирөөсүнө чап жабышып, аны өзүнө эки келген чоң чымынды торуна илген жөргөмүштөй болгон күчү менен эшикти көздөй тартат. Ургаачынын мындай кылыгына козуй түшкөн эркектана аякка азыр эле кире калсамбы же делебени козгогон бул жулмалашмай оюнду дагы бир аз созо түшсөмбү деп олку-солку боло түшөт. Аял асылып атып акыры матросту өзүнүн канасына сүйрөп киргенде, удургуй түшкөн беркилер да анын артынан тобу менен жапырт умтулат, мындай жайлардын сырын жакшы билген Селестен Дюкло ошол замат матроско:

– Аякка кирбе, Маршан, ал жак сен ойлогондой эмес! – деп кыйкырат. 

Анын үнүн угаар замат матрос кескин жулунуп аялдын колунан бошойт да достор бакылдашкан бойдон жолун улап кете беришет. Жини кайнаган келин болсо оозунан ак ит кирип кара ит чыга алардын артынан каргап-шилеп кала берет, ал ортодо түнкү аба ызы-чууну кулактары чалып, бардык эшиктерден атып чыгышкан башка аялдардын да азгыра чакырган, тамекиден киркиреген үндөрүнө толуп чыгат.

Матростор кетип баратышты, кез-кезде алардын астынан өзүлөрүнө окшогон башка кемелердин матростору, курал-жарактарын шарактаткан жоокерлер же бирин-серин жалгыз сейилдеп жүргөн шаардыктар жолуга калып жатты. Алар аялдардын денеси шыкалган үйлөрдүн дубалдарынын ортосунан сызылып агыбаткан суусу саңырсыган, бутка жабышкак, баш адаштырган таш көчөлөрдө көпкө чейин темселеп жүрүшүп, акыры Дюкло сыртынан дурусураак көрүнгөн бир үйдүн жанына келип токтоду да шериктерин ошол жакка ээрчитип кирди. 

II

Ал анан, булардын шапар тепкенин көрүп ал! Матростор төрт саат бою сүйүү менен винонун лаззатын армансыз татышты. Жарым жылдык тапкан акчаларынан сокур тыйын калган жок. Кирери менен ар ким өзүнө бирден кыз тандап, кече акырына чейин ошону менен болду: карапайым немелерге аялдан аял тандаганды ким коюптур. Улам өйдөкү каналарга жупташа чыгып кетишип, кайра түшүп келип ичип атышты. Акыры баары чоң залга чогулушту, ичкиликке өлөрчө тоюп алышкан матростор эми жапырт дарылдап ырдап киришти. Алардын ичинде бекинип жаткан нака жырткыч эми ойгонду бейм, көздөрү канга толуп чыкты, энчилеп алганын тизелерине отургузуп алышып бирде ырдап, бирде өкүрүп-бакырып, муштумдары менен үстөлдү койгулап, ыстыкан менен ичмек тургай, шишенин оозунан эле кекиртектерине улам куюп атышты. Гүрү-гүү түшкөн шериктеринин арасында узун бойлуу, бети албырган сулуу кызды тизесине кондуруп алган Селестен Дюкло да отурду, улам-улам аны сугу арта карап коёт. Беркилерден кем ичпегени менен катуу мас болбогон Селестен ушуяр эле, ой жүгүртүү жөндөмүн да жоготкон жок, бир оокумда сезимталдыкка алдырды шекилди, кыз менен эми жөн гана аркы-беркини сүйлөшүп отургусу келип кетти. Бирок ойлору ага баш ийбей, айтайын дегендери эсинен чыгып кетип, кайра эсине түшсө да ал кызга эмне деп айтып сөз баштаарын билбей турду да болгону: 

– Ушундай дечи… Бул жакта көптөн бери жүрөсүңбү? – деп кайталай берди.

– Жарым жылдай болуп калды, – жооп берди тиги. 

Бул кыздын жакшы жүрүм-турумун тастыктап тургансып, ал башын ийкеди да улантты:

– Сага ушундай жашоо жагат экен да э?

Кыз бир аз тартына түшүп, ыйбаа менен:

– Баарына көнөт экенсиң. Бул деле башка өнөрдөн кем эмес. Кызматчы аялсыңбы же сойкусуңбу – баары бир эле да. 

Селестен кыязы, бул чындыкка макул болгонсуду.

– Сен бул жактык эмессиң го? – сурады ал.

Аял ооба дегендей башын ийкеди.

– Каяктан болосуң?

– Перпиньяндан.

Матрос кубанып кетти:

– Ошондойбу! 

– Өзүңчү, моряк, алыстан келдиңби?

– Ооба, далай өлкөнү, портторду кыдырып келдим, көрбөгөнүм деле калган жок.

– Дүйнөнү бүт айланып чыккандырсың?

– Ошентип койсом да болот ко.

Аял эсине бирдемени түшүргүсү келгенсип кайрадан ойго батып кетти.

– Сен сүзүп жүрүп көп кемелерди көргөн чыгаарсың? – деп сурады бир оокумда.

– Көрбөй анан!

– Сага Шамалдын Умай Энеси жолуккан жок беле?

Жигит бырс күлдү.

– Кантип жолукпайт! Өткөң жумада эле көргөм аны.

Аялдын өңү купкуу боло түштү, бетинен каны тартыла түштү.

– Чынбы? Чын элеби? – сурап жиберди. 

– Чыпчын.

– Алдап аткан жоксуңбу?

– Кудай алдында чын айтып атам.

– Сен билбейсиңби, анда Селестен Дюкло деген дагы эле сүзүп жүрөт болду бекен?

Жигит таң кала аярлай түштү. Жооп берерден мурда бул суроонун артында эмне сыр жатканын билгиси келди. 

– Сен аны тааныйсыңбы?

Эми аял тынчсызданып калды.

– Жок, аны бул жерде бир аял билет экен.

– Ушул үйдөнбү?

– Жок, башка үйдөн.

– Ушул көчөдөбү ал аял?

– Жок, жакын эле жерде турат.

– Эмне болгон аял экен?

– Мендей эле бир аял…

– Аны эмнеге сурап атыптыр?

– Мен аны кайдан билейин, балким жердеши чыгаар.

Экөөнө тең азыр өзгөчө бирдеме болуп кетчүдөй туюлуп, бири бирине тигиле карап калышты.

– Ошол аялды көрсөм болобу? – сурады матрос.

– Ага эмне дейт элең?

– Селестен Дюклону көрдүм деп айтам да.

– Аман-эсен жүрөт дейсиңби?

– Ооба, анын саламаттыгы экөөбүздөн кем калышпайт. Ал бекем жигит.

Аял кайра ойлонуп калды, анан жайбаракат сурады:

– Жанагы Шамалдын Умай Энеси кай жакка кетип бараткан экен?

– Бул жакка эле, Марселге келатыптыр.

Аял чочуп кетти.

– Чынбы?

– Чын. 

– Сен Дюклону билесиңби?

– Билем.

Аял дагы ойлоно түштү да:

– Ошондой дечи… – деди акырын.

– Анын сага эмне кереги бар эле?

– Угуп турсаң, ага минтип айтчы… Жок, эч нерсе дебей эле кой.

– Аны сен да тааныйсыңбы?

– Жок, – деди аял.

– Тааныбасаң эмнеге сурадың?

Аял ордунан шарт турду чуркап барып лимондон кесип келип, анын ширесин ыстыканга эзди, ага суу куйду да матроско сунду.

– Ме, ичип жибер.

– Эмне үчүн?

– Мастыгың тарасын. Анан мен сага бирдеме айтам.

Жигит үндөбөй ичип жиберди, колу менен эрдин сүрдү да:

– Даярмын! Угуп жатам! – деди. 

– Дюклого мени көргөнүңдү айтпайм деп убада бер. Мен азыр сага айта турганымды кимден укканыңды да айтпайм деп карганчы!

Жигит колдорун өйдө көтөрдү да бырс күлдү.

– Ант берем.

– Чынбы?

– Чын.

– Анда ага атасы, энеси, иниси да каза болуп калганын айтып кой, мындан үч жыл мурун, миң сегиз жүз сексен үчүнчү жылдын январында үчөө тең келтеден бир күндө каза болуптур де.

Муну уккан Селестен дал боло түшүп, жүрөгү сайгылашып кеткенин сезди. Адегенде эмне дерин билбей калды, анан күдүктөнгөнсүп, эсин жыйып сурады:

– Сен муну кайдан билесиң?

– Билем.

– Сага ким айтты?

Аял анын ийинине колун койду да көзүнө тике карап туруп мындай деди:

– Эч кимге айтпайсыңбы? Касам иччи айтпайм деп!

– Касам ичем.

– Мен анын карындашымын.

– Франсуаза! – жигиттин оозунан анын ысмы өзүнөн өзү чыгып кетти. 

Аял кайра аны тигиле карап калды, анан коркконунан жүрөгү оозуна тыгыла түштү да, эриндерин кымтый электе шыбырап жиберди:

– Ия! Селестен?! Сенсиңби?!

Экөө бири бирине тигиле карап катып калышты. Жанында болсо Селестендин жолдоштору болсо гүрү-гүү түшүп жатышты. Ыстыкандардын шыңгыраганы, ырдын ыргагын коштоп жер тепкилешип, муштумдары менен үстөлдү тарсылдата койгулап жатышты, аялдардын чайылдаган үндөрү баш аягы жок дарылдаган ырга кошулуп кетип жатты. 

Жигит кыздын ысык денеси ага башкача кыналып жабыша түшкөнүн сезди, бул эми анын бир боор карындашы болчу. Башкалар угуп калбасын дегенчелик кылып, Селестен акырын шыбырады:

– Ох, ата, ит эле болгон турбайымбы!

Аялдын көзү жашка толо түштү.

– Менде эмне күнөө?

– Демек баары каза болгон экен да? – деди жигит күтүлбөгөн жерден.

– Ооба, каза болуп калышты.

– Атам, апам, иним дагыбы?

– Мен сага айттым го үчөө тең бир айда каза табышты деп. Жалгыз калдым, анча-мынча кийимимден башка эч нерсем жок калдым. Дарыкана менен догдурларга карызым башыман ашып кетти, үчөөнү көмөм деп үйдөгү буюм-тайымдын баарын саттым. Анан Каше мырзага жалданып иштегенге бардым, сен аны билет болушуң керек, жанагы төкөрчү? Сен кеткенде мен өн төрт жашка да толо элек болчумун. Төкөр менен аргасыз күнөөгө баттым. Аялдын баары эле жаш кезде келесоо болот экенбиз да. Андан кийин нотариустун үй кызматчысы болуп бардым, ал да мени азгырды, Гаврадан бир бөлмө да жалдап берип, маалы-маалы менен келип турду. Бирок бара-бара дайынсыз жоголду. Үч күн ачкадан кезерип төрт дубалда камалып отурдум да, – же жумуш болсочу, – акыры айлам кеткенде момундай бир үйгө бардым. Мындай шоркелдей мен эле жалгыз дейсиңби… Руан, Эвре, Лилль, Бордо, Перпиньян, Ницца сыяктуу ыплас жерлердин мен да далайын көрдүм, эми минтип Марселге келип калдым. 

Аялдын көздөрүнөн тынбай чубурган жаш жаагынан ылдый куюлуп оозуна кирип жатты. Ал муңдуу баянын аяктады да:

– Мен сени да эчак эле өлүп калса керек деп ойлогом, Селестен байкушум, – деди буулуга. 

– Мен сени тааныбай калдым да. Сен анда кенедей кыз болчусуң – эми карачы, таанылбай да калыпсың. Бирок сен… сен мени кантип тааныбай калдың?

Аял колун шилтеди:

– Күн сайын канчалаган эркекти көрүп жүрсөң кайдан, баары эле окшоштой көрүнүп калат экен…

Бирөө башка муштап жибергендей бул окуядан ээ-жаа бербеген ички толкунданууга баткан Селестен кыздын көзүнө тигиле карай берди, каректеринен ысык жаш чыбырчыктап, чыбык менен чыпылдата сабап аткан жаш баладай чыңырып ыйлагысы келип турду. Аны дагы эле кучактап тизесине алып отурду. Тигиле карап отуруп акыры кичинекей кезинде үйдөгүлөр менен таштап кеткен, өзү деңиздерди кыдырып жүргөндө атасын, апасын, инисин жалгыз көмгөн кара чечекей карындашын эми даана тааныды.

Күтүлбөгөн жерден матростун күрөктөй болгон колдору менен жаңы эле таап алган карындашынан башынан мыкчый өзүнө тарта бир тууганы – агасы катары өпкүлөп кирди. Көкүрөгүнөн бир туруп деңиз толкунунун күңүрт шарпылдаган жай добушуна, бир туруп мастын ыктытканына окшош өксүп ыйлаган үн чыгып атты.

– Бул сенсиңби, сен турбайсыңбы, Франсуаза, кичинекейим менин! – деп токтоно албай солуктап жатты. Анан бир маалда ордунан атып турду да үстөлдү бир муштады, ушунчалык күч менен койгондуктан, анын үстүндөгү ыстыкандар туш-тушка ыргып, бырын-чырын талкаланды. Өзү болсо доошунун жетишинче өкүрүп-бакырып кирди. Анан бир-эки кадам таштады да күп кулап түшүп, колу буттары менен жер чапкылап, жаны үзүлүп бараткан кишинин киркирегениндей үн чыгара полдон ары-бери томолоно баштады. Аны тегеректеп алган жолдоштору болсо каткырып атышты.

– Ой, бул өлө тойгон экен, – деди бирөөсү. 

– Муну жаткырып коюш керек, – деди дагы бирөө. – Бул кебетеси менен көчөгө чыкса, дароо эле кармап камап салышат.

Чөнтөгүндө акчасы болгондуктан кожейкеден сурап, өзүлөрү буттарында араң турушкан жолдоштору Селестенди кууш тепкич менен өйдө жакка эптеп аны кабыл алган аялдын бөлмөсүнө сүйрөп чыгышты. Аял болсо азыр эле айбан кылбаган иш жасалган кылмыштуу төшөктүн жанындагы отургучта таң атканча агасындай өксүп ыйлап отурду.

Которгон Бахтиер Шаматов

Ги де Мопассан: “Портто” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Чиркөөнү, мазарларды,
шарап-шаң жүргөн жерди,
айтылуу базарларды,
алтындан күмбөздөрдү,
бар-жокту жандап өтүп,
Меккени, Римди таштап,
көгүлтүр Күндү ээрчип,
дербиштер бара жатат.
Бүкчүйүп, жүдөп, кирдеп,
өбөктөйт өз демине,
таң атат жүрөгүндө,
Күн батат көздөрүнө.
Чөл ырдайт алар өтсө,
чагылган учурашат,
кыйкырып жылдыз көктөн,
куштар да кужурашат:
өзгөрбөйт, өзгөрө албайт,
ак кардай жанат дүйнө,
көлкүлдөп көзүңдү алдап,
ак бойдон калат дүйнө,
карандай калпы менен,
түбөлүк калат анан,
карматпай кайкый берген,
чеги жок санат аалам.
Өзүңө, Кудайга да,
пайда жок ишеничтен.
…Оң, демек, куру армандан
куралган жолго түшкөн…
Күн болот Жер үстүндө,
ак таңдар атпай койбойт.
Жоокерлер көрүстөндө.
Акындар арга болбойт…

Которгон Нарсулуу Гургубаева

Иосиф Бродский: “Дербиштер” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.