* * *

Буюмбу, адам болсун, суранарым,
керексиз деп санасаң, керексиз де!
Туш келди жашасын деп, Кудай дагы,
туш келген нерселерди берет бизге!

Баш тарткын кереги жок нерселерден,
баарын айт учурунда, кечкенде кеч!
Жоголсоң, жоктобогон, эстебеген,
жандарга жаман болгон эчтеке эмес!

Ыйлаба, ыйлабагын, мүңкүрөбө,
керексиз бизге тиги, ушул дагы…
Кеменгер, кенен деген дүйнө деле,
өзүнө керек болсок, утурлады.

Билесиң, биз экөөбүз жаза бассак,
дүйнө азыр ый артынан ый чакырат.
Адамдын колу менен жашоо, максат,
сатылат, кыркылат же кыскартылат.

Кейибе күлүп, сынап караганга,
көп болсо, жаман сөзгө башың бышат.
Акты “ак” деп айта албай көп адамдар,
каранын “кара” экенин жашырышат.

Буюмбу, адам болсун, суранарым,
керексиз деп санасаң, керексиз де!
Туш келди жашасын деп, Кудай дагы
туш келди нерселерди берет бизге!

“Буюмбу, адам болсун, суранарым…” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Бейдарек кеткен сүйүүм,
Бейтарап жолго чыктым издеп сени.
Бейжайлуу ызы-чууда,
Белгисиз кай тараптан издеп келүү.
Бейпилдик бербес жанга,
Беймаани балким, сени издеп деги…

Дарексиз махабатым,
Даргүмөн дал ушундай жолдо турам.
Дайрадай күргүштөбөй,
Дабышсыз каптап кирип ойго туман.
Даргөйлүү далбас урган,
Дайынсыз күндөрдү издеп жолго чыгам…

…Эртеңи жок өмүрдөй,
Элеси дуушар болгон унут күнгө,
Эх, ошол баёо дүйнө, тунук дүйнө!
Ээликтеп албай не деп,
Энчисин бүт өзүмө буруп мүлдө.
Эңгиреп турам бүгүн,
Эчкирген көз жашма куруп дүйнө.

Ызы-чуу түшкөн күндө,
Ый болуп тунат улам көз карашым.
Ызалуу бойдон анан,
Ыр издеп, кезип жүрсөм сөз талаасын.
Ый сунуп ыр ордуна,
Ырыскым кыйып, Тагдыр, өчтү аласың.

Сыйрылган жүрөк мына,
Сындырган сүйүү шагын тагдыр мына.
Сый кылбай кечээгиге,
Кумарсыз бүгүнкүгө,
Кунарсыз өткөн күндүн бардыгына,
Курдаштар, кайгыргыла.

Анткени, айыптуумун…
Айбым мына;
Ашыктык сезимине жооп бере албай,
Апкаарып, жол бергемин айбыгууга.
Ал эми азыр болсо,
Ал күнгө мүмкүн эмес кайрылууга.
Айы жок, сокур түндүү багытымда,
Азаптуу башты салгам кайгы-муңга.

Тумандуу чар тарабым,
Туңгуюк азыр менин бараар жагым.
Тушуккан түпсүздүккө,
Тун сүйүүм, бир жоголдуң, таба албадым.
Турмушта экинчи ирет,
Туш кылбас тагдырыма бар арманым…

Кечээги махабатым,
Келсеңчи кечээгидей жапжаш бойдон.
Кез келсин от жагышып,
Кечинде Кадыр Түнгө максат койгон.
Келет деп сени күтүп,
Кейишке түшкөн сезим “ак чач” болгон…

Бул мезгил сени күткөн,
Буйруктуу бир а-аз жылды камтыса да.
Бурулбас мезгил-дайра,
Зуу коюп бир кылымга камчы сала,
Бир кылым күттүргөнсүйт…
Бир кылым жүргөнсүйсүң артың сала.

Мен дагы кылым санап,
Менсинген тагдырыма каршы турдум.
Мөлт этсе көздүн жашы,
Мезгилдин көйнөгүнө аарчып турдум.
Мен сени таппайт окшойм…
Мейли эми… жакшы калгын, жакшы курбум…

19.05.2000

Белгисиздикти издөө алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

«Кадыр түн» аңгемесинин маани-маңызы салт менен азыркы замандын ортосундагы карама-каршылыкты терең жана көп кырдуу изилдөөдө, ошондой эле жашоонун оор көз ирмемдеринде айкын көрүнгөн чыныгы жана жасалма баалуулуктар жөнүндө ой жүгүртүүдө камтылган.

Салт менен азыркы замандын карама-каршылыгы

Сюжеттин борборунда – сөөктү коюу күнү тууралуу талаш-тартыш турат. Бир тараптан айылдык туугандар жана имам ошол күнгө туш келген диний өкүмдөргө (шариятка) жана ыйык Кадыр түнгө таянып, сөөктү тезирээк коюуну талап кылышат. Экинчи тараптан, улуу муун жана маркумдун жесири кыргыздардын байыркы каада-салттарын карманышат: сөөктү бир нече күн кармоо, чоң аш берүү жана узатуу жөрөлгөлөрүн өткөрүү.

Бул талаш муундар жана жашоодогу салт санаалардын ортосундагы ажырымды ачыкка чыгарат: шаардык каармандар убакыт – акча жана жумуш графиги болгон катаал ыргакта жашашса, айылдыктар – кылымдык жөрөлгөлөр менен жамааттык эс-тутумдун дүйнөсүндө жашашат.

Формализмди жана жасалма «такыбалыкты» сындоо

Аңгеме көптөгөн жөрөлгөлөрдүн эки жүздүүлүгүн жана курулай убаракерчилигин ашкерелейт. “Туура” жолду жактаган имам жалгызсырап калат: анын билимин айылдаштары кабыл алышпайт, ал эми өз эркине баш ийдирүү аракети жаңжалга алып келет. Автор дин тууралуу талаштардын артында көбүнчө рухий изденүү эмес, өзүн көрсөтүү же аброй арттыруу каалоосу жашырынарын көрсөтөт.

Маркумдун жесири: “Бул жерде отургандардын баары муну мен үчүн да, маркум үчүн да эмес, өздөрү үчүн кылып жатышат”, – деп түз айтып, көптөгөн жөрөлгөлөрдүн өзүмчүл мүнөзүн баса белгилейт.

Белгилей кетсек, Кадыр түн (Ляйлатуль-Кадр) – Мухаммед пайгамбарга (ага Аллахтын тынчтыгы жана салаваттары болсун) Куран түшүрүлө баштаган, Исламдагы эң маанилүү түндөрдүн бири. Бул – өзгөчө рухий биримдиктин жана ибадаттын убактысы.

Автор сөөк коюу датасы катары Пайгамбарга (а. с.) биринчи жолу Куран сөзү түшүрүлгөн дал ошол түндү тандап алганы абдан маанилүү. Анткени так датасы атайылап белгисиз калтырылган, ал тургай имам да башка дин аалымдары менен кеңешип, бул датаны “эң ыктымалдуу” деп гана аныктай алат (бул белгилүү бир деңгээлде кванттык механиканын маалыматтарына үндөшөт).

Момундар болсо, так датасын билбегендиктен, бир гана түнгө таянбастан, бүткүл Рамазан айы бою ибадат кылуусу Бирок Пайгамбар багыттарды да көрсөткөн: Кадыр түндү Рамазандын акыркы он түнүнөн, өзгөчө так күндөрүнөн издөө керек.

Туугандык байланыштардын үзүлүшү

Бир үйдө чоңоюп, бир казандан тамак ичкен бир туугандар эми тил табыша албай жатышат. Аларды жалпы кайгы жана окуя болуп жаткан жер гана бириктирип турат. Бири-бирине айткан дооматтары (диний фанатизм же рухий жакырдык боюнча) туугандык жакындыктын калдыктарын кыйратууда. Каармандар бири-бирине душмандай карашат, бул коомдогу терең ажырымды символдоштурат.

Адамдык эс-тутумдун баалуулугу

Уруш-талаштардын фонунда, маркум Каныбек байке – ороюраак тамашасы бар, ак көңүл, күчтүү адам катары эскерүүлөрү бар. Бул эскерүүлөр дүйнөдөн кайткан адамдын тирүү образы менен аны кантип узатуу керектиги тууралуу суук талаш-тартыштардын ортосундагы карама-каршылыкты көрсөтөт.

Аңгеменин бул жердеги мааниси – адам жөнүндөгү чыныгы эс-тутум желген этти өлчөөдө же каада-салттардын кыйшаюусуз аткарылышында эмес, анын адамдыгына болгон чын жүрөктөн чыккан сүйүү жана урмат-сыйда экендигин түшүндүрөт.

Түбөлүктүүлүктүн алдында адамдын жалгыздыгы

Чыгарманын аягында автор жаратылыштын адамдын талаш тартышына кайдыгерлигин баса белгилейт:

“Сыртта болсо табият өз өкүмүн сүрүп, жазгы кар лапылдап жаап жатты. Баарынын балдай таттуу балалыгы өткөн тоолор ак карга жамынып кадыр түндү узатып, таң агара баштады. А бала кезде ар бир түн кадыр түндөй сырдуу да, баалуу да эле”.

Бул эрежелер жана салттар тууралуу бардык талаш-тартыштардын убактылуу экенин эскертет. Чыныгы баалуулук – бул жөнөкөй адамдык сезимдер: боорукердик, кечиримдүүлүк жана оор учурда жакындарынын жанында болуу жөндөмү.

Ошентип, аңгеме түбөлүктүү суроолорду ортого салат: эмне маанилүүрөөк – сырткы формабы же ички мазмунбу? Чыныгы динчил же өз тамырына берилгендикпи? Салттар араздашууга шылтоо болгон дүйнөдө адамгерчиликти кантип сактап калуу керек?

Чыгарманын негизги идеясы – өзөгү сүйүү болгон чыныгы адамдык байланыштарды сактап калуу үчүн чын жүрөктүүлүккө, жөнөкөйлүккө чакыруу. Жараткан тарабынан бизге керээз кылынган, Иса (Ыйса), Мухаммед пайгамбар жана башка Ибрахимдик пайгамбарлар (аларга Аллахтын тынчтыгы болсун) тарабынан айтылган сүйүү. Ал тургай, эгер адам монотеисттик диндердин маңызынан кабары жок өмүр сүрүп, бирок жүрөгү буюргандай жашаса, анда ал Жаратканга дал ошондой керек болгон.

Сергей Новопашин: “Коомдогу ажырым – Сүйүүнүн жоктугу” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(Жыргал замандан бир шиңгил икая)

Биздин убакта шаарга келип окууга өтпөй калгандар өтө бир осол иш кылгансып айылга кайтып барганды намыс көрүшчү. “Баланчанын баласы окууга өтпөй кулап кайтып келиптир!” деген жагымсыз кабар айылга заматта желдей тарап кетчү, мугалимдер жер – сууга тийгизбей мактаган отличник балдар кыздардын кайкайган намыстуу баштарын жерге салдырып, демин сууткан, дымагын каккан жагдай – окууга өтпөй шалпайып айылга кайткан мына ушундай учурлар эле. 

Эсимде, менин бир классташ досум Фрунзеге келип, беш жыл катары менен юрфакка тапшырып өтпөй жүрдү, бир жери менен иши жок камбагалдын прокурор болом деген аттын башындай арманы менен ширин кыялы ошол бойдон ишке ашкан жок. Атасы эл башкарган биргат эле, “уулум прокурор болот, соттун окуусун окуп атат” деп ар кимге мактана бакылдап жүрүп ааламдан өтүп кетти бечара, уулу болсо окубай-этпей эле Фрунзе заводунда катардагы карапайым жумушчу болуп жүргөнүн, жылда жылас калгыр юрфакка тапшырып, жылда “чабылып” жүргөнүн а киши түк билген жок. 

Онунчуну аяктап шаарга келип, мен да окууга өтпөй калдым, журналистика факультетине эки жылдык эмгек стажы менен гана алат экен, ошондуктан үйдөгүлөрдүн кеңеши менен политехте мугалим болуп иштеген алыс жакыныраак жездемди караан тутуп, документтеримди ошол жакка тапшырдым. Ишенген Мамытбай деген жездекем да, – агезде жождун мугалимдеринин аптарыйкаты асманда, шаанисине палоо бышып турган замандар эле, – өкүртө пара алып көнгөн неме окшойт, менин куру кол келгенимди, кебетемди бир карап туруп эле билди окшойт, мага болгон кызыгуусу салам алик кылгандан кийин эле жоголду, мен так экзаменге кирер алдында отпускеге чыкты да, Көлдү көздөй уруп кетти; эжекем болсо бир аптага жеткирбей “үка, ордуңду тап” дебеле ачык айтып батиринен (ансыз деле балконунда жашап аткам) сылык кууп чыкты. 

Тууган деп эш тутуп келген немелереден да, уу-дуу түшкөн шаарынан да көңүлүм үч көчкөн журттай калып, пейили кенен айылга кайттым да армияга кеткенче колоктоп бош жүргөндөн көрө деп райондук маданият үйүнө жасалгалоочу-сүрөтчү болуп ишке орношуп алдым (баса, бул кесиптин үзүрүн армиядан көрдүм). Мектепти жалаң бешке окуп бүтсөм, талаага чыгып кетмен чапмак белем. Кылган эле жумушум – коюла турган кинонун афишасын жазам, анан майрамдар сайын: “Жашасын Советтер Союзунун коммунисттик партиясы!”, “Беш жылдык планды үч жылда аткарабыз!”, “Айылда жашасаң техниканы башкара бил!”, “Бүт классыбыз менен колхозубузда калабыз!”, тиги-бу деген сыяктуу эмгекчилер парадка көтөрө турган кызыл-тазыл ураан плакаттарды жазмай. Айтор, жашоого нараазы эмес элем, ай сайын 27 сом (рубль) 60 тыйын айлыгымды алып коюп иштеп жүрдүм. 

Жыргап жүргөнүмдү бирөө жеткирип барганбы же өзү байкаганбы, айтор, бир күнү маданият үйүбүздүн деректири, таланттуу обончу жана аткаруучу, Аксынын кулуну, ыраматылык Абдыкерим Алымов, – абдан маданияттуу, сылык жигит эле, – мени кабинетине чакырды да: “Алыскы кыштоолордогу чабандарга маданий тейлөө көрсөтүү үчүн райкомдун тапшырмасы менен атайын үгүтбригада түзүлдү. Сени ошол автоклубка башчы деген кызматка дайындадык, мындан ары ошол автоклуб менен иштейсиң. Бул жерде быкшып жата бербей, таза абага чыгып, кыштоолорду кыдырып кел”, – деди. Шеф айткан соң жок дей албайсың, куп болот дедим. 

Маданият үйүнүн орустар “буханка-бөлкө” деп койчу менчик “Рафиги” бар эле. Жалаң шагыраган эркектерден куралган биздин үгүтбригада ошону минип алып жумасына бир жолу алыскы короолорго чыгып, малчыларга лекция окуп, концерт коюп жүрдүк. Жашырган менен болобу, үгүт топтогу артисттерибиз (чыгармачыл адамдар эмеспи) узун жолду ичкилик менен кыскартууга ышкыбоз адамдар болуп чыкты. Айла жок, коомдон өзүнчө бөлүнүп сыртта кала албайсың, кемеге түшкөндүн жаны бир дегендей мен да аргасыздан катарга кошулдум. Чоңубуз да, демилгечи анабашыбыз да деректирдин оң колу Маннап Максымович деген киши. 

Жетекчилик артистердин тамак-ашына деп атайын акча бөлүп турчу. Машине ордунан жылаары менен эле шеф шоопурга: “Сапаш, центрдеги көк дүкөнгө кайрыла кет!” деп буйрук берет. Дароо бирөөнү чуркатат. Тиги урган бойдон барат да 1-2 кил колбаса, 2-3 банке “кильки” балык, бөлкө нан, анан албетте 2 шише “экстра” арактан апкелет. Тамак-азык келери менен Маннап Максымовичтин салабаттуу, сүрдүү өңүнө кан жүгүрүп, көздөрү упчу көргөн наристеникиндей күлмүңдөй түшөт, алакандарын ушалап жиберет да шак эле: “Сапаш, давай, куй эми бирден, сыртта суук да сай-сөөктөн өтө кычырап турат, биртике ичти жылытып албасак болбойт. Партиянын тапшырмасы деп өлүп кетелиби эми!” – деп чый-пыйы чыга бакылдап жиберет. 

– Биз, артисттер, жан дүйнөсү үлбүрөгөн назик адамдар болобуз, бизге шарапсыз (Омор Хаямды туурап, бүт эле ичкилик атмайды а киши ушинтип койчу) жашоо кыйын, алтургай жашоонун кызыгы да жок! – деп чулчуңдата колбаса чайнаган шеф аңгеме баштайт. – Ургаачыларга карата ашыглык сезимин эсепке албаганда, шарап бардык замандарда биздей чыгармачыл жандарды алдыга түрткөн, шыктанткан зор кыймылдаткыч болуп келатат. Мотор деп коёюнчу. Ар бир атактуу акын өзүнүн тамшандырган ырларын, кайталангыс сонет казалдарын эмненин таасири астында жараткан? Туура, шараптын. Бирок карагыла, ичет деп эле түбүнө түшүп кетпегиле, ченемди билгиле. Ошондо баары во болот! Ичип жатып алсаңар, анда пачак болуп бүткөнүңөр, ошол, кайсы бир күнү бир кашаанын түбүндө тыркыйып жаткан бойдон күм-жам болосуңар. Ит билеби, араңардан балким Эрмек Мойдуновдой же Утёсовдой атактуу ырчылар, же жогеле дегенде жооптуу кызматта иштеген мендей мыкты жетекчи чыгаар. Менин айткандарымды ошондо эстеп, ыракмат дээрсиңер. Бирок мен буга анча деле ишенбейм, анткени силердин ырайы-башараңар суук, түн ката жойлогон каракчыдан айырмаңар жок, чеккениңер насвай, ичкениңер барматуха. Анан ушу силерде чоң сахнага чыга турган дем кайдан болсун? А чоң сахна дегениң, үкөлөрүм, биздикиндей кейпи кеткен, полун ар жеринен чычкан кемирип кеткен жыртык пол эмес, ал касиети өзгөчө, сүрү калтыратаар сырдуу жер, чоң сахна жарк эткен чыныгы таланттарга гана багынат! Бирок кыялдана бергиле, анын зыяны жок, – деп узун насаат сөзүн айтып туруп алат, бирок эки көзүн бөтөлкөдөн албайт. 

Жүздөн үчүнчү жолу алгандан кийин шеф Маннап Максымович табына келип кызып калчу да, айный баштачу, тартынбай-этпей эле итинеби же эшегинеби кырча тиштетип алып кыскарып калган сөөмөйүн чычайта мактанып кирчү.

– Мен студент кезде группадагы эң мыктысы болчумун. Артыман не деген сулуулар жүгүрбөдү кургурлар. Рыспай менен эки жолу кол алышкам. Алтынбек Сапаралиев менен да үлпөттөш шерикмин. Каныкей Эралиеваны болсо силерди көргөндөй эле күндө көрчүмүн! Силер мынабу шалдыраган машинеде чогуу отурсам эле ойлойт окшойсуңар мени жүргөн бирөө деп! Силер мени өзүңөрдөй кеңкелес көрбөгүлө? Эх, атам катын алып берип үйгө байлап койбогондо мен да шаарда калып, дагы окуп, балким Паваротниктей, Карузодой же бери эле дегенде Кобзондой атактуу ырчы болуп кетмекминби, ким билет. Эй, галдирбаштар, деги силер деги мага ким болуп кетипсиңер, жүрөсүңөр да эптеп бутка чалышып. Мен Фрунзенин, Оштун көчөлөрүн таптап, башкесерлер байырлаган Кокон базардан самса жеп жүргөн жигиттерденмин, эй, билдиңерби! Кимиңдин колуңан келет бул? Силер сары чака тыйынга арзыбаган кунарсыз, бечара жашооңордо деги эмнени көрдүңөр? Покту да көргөн эмессиңер! Мен… мен деген…

Так ушул маалда кепке Хамитжан аттуу өзбек кесиптешибиз аралашты. Ал абдан шайыр, тамашага жакын жигит эле. Тордо, рубапта (өзбектердин улуттук музыкалык инструменти) ойноп, ырдачу. Маннап Максымович экөө теңтуштардай катуу тамашалашчу, бирок эзели бирине бири тарынчу эмес. 

– Э, Маннап аке, сиз Ошто окудум дедиңиз а? Хоп дейли. Анан Фрунзада жашаган Каныкей Эралиеваны кантип күндө көчөдөн көрчү элеңиз, чоту окшошпой калып ататко бул жагы, шеп? Паворотник деп атасызбы? Бул машиненин бурулганда лыпылдап күйгөн чырагы го, ушундай да ырчы барбы? Лапшаны илип аткан жоксузбу? – деди бизге жымыңдай көз кыскан Хамит. 

Кызык жерине келгенде сөзүн оозунан жулуп алган мындай орой кийлигишүүдөн Маннап Максымович бышкан дарбыздай “тарс!” эте жарылып кеткендей болду, ошол замат шатырата коё берди:

– Эй, жаппашамат сарт! Сен галжирапсиң! Мен эмне десем ошондой! Поворотник эмес Паваротти деген француздардын (италиян экенин Маннап аке билбейт окшойт) улуу ырчысы бар, көк мээ! Сен сандалган дарбадар, тым отур, болбосо азыр алдыгы көчүгү томпок дутарың менен кошо сыртка ыргытам, кысталак! Сапар үка, токтотчу бир кылбатыраак жерге, даарат ушатып албасам калта болбой кетти! 

Артистердин баары кыраан-каткы, Хамит болсо шыпылдап арак айлантат кайрадан. Таң калганым, бир короого жетип токтосок элдин баары өзү түштү, бирок шопур акебиз Сапарды кабинадан сууруп чыгып көтөрүп түшүрүштү! Көрсө, машине айдап келаткан Сакең да сапар үстүндөгү зыяпаттан четте калбай, куурап калган көсөөдөй тарбайган колунун манжалары менен байкатпай, улам тегеренип жаткан ыстыкандан илип алып согуп келаткан турбайбы… Шопурлар айткан жанагы “автопилот” деген ушул окшойт деп калдым. 

*   *   *

Бир топ жол жүрүп, жол жүрсөк да мол жүрүп, түш ченде бир койчунун короосуна жеттик. Ысык менен суукка карабай коомдук малды семиртип, эл менен партияны багып аткан   чабандарга совет өкмөтү абдан кастарлап мамиле кылаар эле. Азыркы капиталисттик Кыргызстанда кудайын тааныбай көпкөн соттор менен прокуролорду социалисттик Кыргызстандын бийлиги ошол чабандарга уполномочун кылып бирден короого айдап ийчү. Резиңке өтүктү кийген сот менен прокурор акелериң күнү-түнү короодо чыла кечип, чабандын көзүнүн карасы менен тең айланып, не кеми-көсү болсо дароо бажарып турчу. Кудай бетин салбасын, чабандын оозунан бир ооз эле нараазы сөз чыкчу болсо, партия алардын эки көзүн оюп алчу. Бул эми азыркы жаштарга жомоктой угулаар…

Биз келген короодо да райондук бир жетекчи нөөмөттө экен, салдаттай какыйып короонун оозунда туруптур барсак. Үгүтбригада шаанисин кылып Самат бапылдата аккордеонун тартып, Хамит дутарын, Азамат манделинин чиңкилдетишип, мен гитараны кыңгырата уруп өзгөчө шаң менен ырдап түштүк. Чабан, бала-бакырасы, уполномочуну, сакманчылары менен ичкериден жапырт чыгып, иттеринен өйдө баары жардана карап туруп калышты.

Маннап Максымович эл аралык абал туурасында лекция окумак, “Гондураста абал дагы эле чатак”, – деп баштаганда эле чабан шарт кести:

– Жолдош артисттер, концертти баштагыла, күн сууктап кете электе. Лекцияга ыраазыбыз, Гондурасты радиодон эле угуп алабыз.

Жолду ката майдалап келген арактын табы менен маданий тейлөөнү бир сааттай убакта бүтүрдүк да кеткенге кам урдук. 

– Үйгө киргиле, чай даяр! – деди чабан. – Үшүгөн жоксуңарбы? Беркиден кандайсыңар? Кыттай-кыттай а? – дегенде Маннап Максымовичтин кубарып бараткан жүзүнө кайрадан кан жүгүрүп, алаканын ушалап, кубанганынан өзүнөн өзү карсылдап каткырып жиберди! 

– Ап, баракелде, мына бул айтканыңыз башка кеп, атаңызга ракмат, жолдош старший чабан Баланчаев, киребиз албетте, сиз чакырып атсаңыз биз кантип кирбей кетебиз, – деп чабанга жагалдана аны ийнинен имере кучактамыш болуп үйүнө бет алды, артынан биз ээрчидик. 

Куурдактан тоё жеп, беркиден сеп этип алган соң кийинки чабандын четки короосуна бака-шака түшүп атып тез эле жетип бардык, артисттердин ырасмисине сала дагы шаңдуу ырдап түштүк эле, ичкериден чапанын желбегей салып алган чабан чыга келди да шатыратып коё берди:

– Ток… токтот наамайы дутарыңды, кысталактар! Иттин баарын чочутуп! Келс… келсең тынч келбейсиңби! – булдурактаганына караганда шербет суудан уруп алгандай.

Турган ордубузда катып калдык. Не болсо да замдеректир деген сөөлөтү сүрү бар Маннап Максымовичтин тамылжыган жүзү мындай орой мамиледен кара көк тарта түштү да, алдыга бир кадам таштап богооз койчуга бек-бек жооп кайтарды:

– Жолдош чабан Баланчаев! Биз бул жерге сиздин жеке чакырууңуз менен келген жокпуз! Бул не дегениңиз? Биз деген партиянын тапшырмасы менен маданияттуу тейлөө көрсөтүү үчүн келдик. Кыязы, аз-маз аппак суудан ууртап да алган окшойсуз, бул кандай? Өзүңүз коммунист чабан болсоңуз, коомдук малды таштап коюп, арак ичип үйдө жатканыңызга жол болсун? Кана уполномочун? Кана жардамчыларыңыз?

Чабандын тоготоор түрү жок. Чакчасын алып чыгып насвайдан оозуна толтура урду да дагы опурулду:

– Эй, шен кимшиң өзүң а, мага пирказ бергидей энеңискейин?! Мен райком менен раиске баш ием, шага эмес. Концерт-мансертиңдин кереги жок, келген ижиң менен артыңа кайт. Үйдө менден башка адам жогу, концерт коёт имиш. Бар, ташыңды тер! 

Эмне дерибизди билбей туруп калдык. Ачуусунан ыраңы каракөк эмес, сыя-пушту боло түшкөн Маннап Максымович мостоё түшүп, лам дебей алдыга басып, чабанга жакындады эле, тиги үйүнө кире качып, ал жактан кош атар мылтыгын көтөрүп чыкса болобу! Биз болсо замдеректирди таштап, жапырт артка үркүп машинеге кире качтык.

– Мен шага кет деп жатам! – бакырды кызуу чабан. 

– Шеп, теңелбей эле коюңчу, кете береличи, – деди бери жактан терезеден мойнун созгон шоопурубуз Сапар аке. Бирок замдеректирдин тайсалдап, артка кайта турган түрү жок эле. Анткени анын жумурунда жетишерлик ысык тап бар эле. Анүстүнө замдеректир өзүнүн узак жылдардан берки зөөкүр чалыш бай таржымалында мындайлардын далайын көргөн эр окшойт.

– Эй, чорт! Алдагы мылтыгыңдан коркот деп турасыңбы?! Кана атып көрчү, эшейген ит койчу, деги мунуңда огу барбы? – деди да түз эле барып туруп чабандын мылтыгын колунан жулуп алды да, четке ыргытып ийип, өзүн тамактан бууду. Барскандай муштумун бетине такады да заар бүркө кырылдаган үнү менен ашата сөгүп жиберди:

– Азыр ушул муштум менен бир урсам турган жериңде накаут кетесиң, падариңа наалат! Старший чабан болбой өл! Адам болбой өл, а сен! Коё тур, сени эртең эле бюрого салдыртпасам Маннап атым өчсүн. 

Анан бизге карап кыйкырды:

– Эй, суу жүрөктөр, чыккыла бери! Мына, силер күбөсүңөр мунун кылганына. Курал менен угрожайт этти! Ит аткандай атам деди! Бул ким болуп кетиптир? Мага десе машаяк болуп кетсе да азыр бу мен ыраспага акты жазам, баарыңар кол коёсуңар! Керек болсо темир торго тыктырам бу көпкөн баччагар койчуну! Советтик закүн менен ойногусу бар мунун! – бакырды Маннап Максымович. – Эй, сендейлердин далайын көргөнбүз! Эшек куртуңду мурдуңдан агызып койгонго, кудаага шүгүр, кудуретим жетет! Баш кесерлер байырлаган Кокон базарда бекер жерден самса жеп жүргөн эмесмин мен… 

Жиндиге жинди гана теңелет дегендей, окуянын күтүлбөгөн жерден башка нукка бурулуп кеткенин көргөн чабан не кылаарын билбей кайсалактап, деректирдин чайнектей муштумун коркуу аралашкан алайган көзү менен улам урматтай карап коюп, жоошуй да, анан соолуга да түштү. Иштин чатак экенине көзү жетти окшойт. Чын эле жалгыз экен үйдө, жанатан бери эч ким чыкпаганына караганда. 

– Жиг… жигиттер, саал өзүмөн кетип калды. Кечиресиңер, үйгө киргиле, чай-пай ичип дегендей… Катын балдарды алып айылга кеткен эле, жалгыз өзүм табым кичине айнып, дары болоор бекен деп аз-маз жаримтадан ууртап алдым эле. Малды помощнигим багып жатат, райондон келген уполномучунду да кошо айдаганмын, койду багыш деп, – деди болбураган күнөөлүү түр менен. 

Маннап Максымовичтин күткөнү ушул сөз да. 

– Ап, баракалла, мына бу башка кеп. Айыбын дароо моюнга алган накта коммунисттин иши. Өткөн ишке салабат. Ооздон чыгармай жок. Эми мындай: сиз бизди азыр жакшылап карайсыз, анан сылык-жумшак машинага отурабыз да, кете беребиз. Кана, карын майдан, каймак сүттөн алып чыгыңчы. Берки “замзам” суудан болсо да каршы эмеспиз, күндүн ырайы бул, же баарын жалгыз жайлап таштагансызбы, запас-мапас деген бардыр дейм, ха-ха-хаа? – деп каткырып калды жарпы жазыла түшкөн шеф.

Ортого дасторкон жайылып, оңбогон койчунун катыны жакында эле жасап коюп кетсе керек, бетине сары май басылган ысыгы кетелек гилтейген көңтөрмө патыр, майы шырылдаган каттама келди нават кошулган ысык памил чай менен, артынан күйдүргөн чөжөгө май, эч-үч кабат кылдыр чабаты, майы бетине калкыган коюу нак айран, каймак коюлду. Биз чай ууртаганча шыпылдаган чабан сыртка чыкты да козудан кем калышпаган бир үндүгүн көтөрө чаап, очогуна от тамызып, чызылдата куурдак жасап жиберди (жамааттын эң жашы катары мен ага жардамдашып турдум). Тамак ортого коюлары менен Маннап Максымович ооз ачалекте чабан анын оюн окуп тургансып, ички бөлмөгө шып кирип кетти да аяктан он бештеги аруу кыздын көз жашындай мөлтүлдөгөн “Пшеничный” арактан бирди көтөрүп келип ортого койду. Ыраазы болгону ушунчалык, Маннап Максымович нымшый түшүп, койкойгон шишени улам мылжыя карап, көзүнөн тыркырап жаш куюлуп кетчүдөй эреркеп отурду. 

Ойдо жок кызыктын баары оттуу “Пшеничныйдын” экинчи шишеси ортолоп калганда башталды. Мынтык катышкан куралдуу опуртал кырдаал кудай жалгап жакшылык менен жайгарылганына жетине албаган биздин илхамыбыз ойгонуп кетти, концертти дасторкондун үстүндө эле баштап жибердик, күтпөгөн жерден жалгыз көрарман деген чабаныбыз да бизге кошулуп артис болуп чыга келди, “Анжиянский полканы чал! Ур “Гыйма галамды” кыззыгар!” – деп Хамитти кайра-кайра кыйнап, этең-жеңин далбактата тарбалаңдап бийлей берди, дарылдаган үнү менен биз өмүрү укпаган кайдагы бир эски ырлардан созолонтту, артта калган жаш кезин, армияда кызмат кылганын (эки жыл хоздвордо чочко багып, ефрейтор наамына жеткен экен), ашык болуп жетпей калган кыздарды, анан кылбат, буйтка жерлерден баса калган патакүш келиндерин, кайсы бир жылкы оор жуттан кырылган койлорун эстеп, ара-чолодо кичине көз жаш да кылып жиберди чабаның түшкүр. “Эх, аттаң, мындай гүл зыяпатта бир-эки гөзөл жонондордон болсо зап жакшы болоор эле, ургаачы куруп калгансып шагырап жалаң эркектер келипсиңер да, эмдиги сапар сөзсүз айжаркын тотулардан илештире келгиле”, – деп санын чапкылай өкүнүп да калды чабаның түшкүр. Баарынан да замдеректирдин бетинен шилекей чачырата кайра-кайра өпкүлөй берип тажатты, бир оокумда дүүлүгүп кеттиби ким билет, Брежневдей болуп шептин оозунан сороюн деп жабыша калды эле, өңү бузула түшкөн Максымович “хай-хай, ашыкча кетпең, достум”, – деп өзүнөн оолактата нукуй түртүп, демин суутуп койду. Дыңгыратып дутар черткен Хамиттен башкабыз жалдырама тийгенсип, чабанды гана карап, угуп отурабыз. Айтор, ичиндеги болгон арманы менен чогулган бугу, жели бир сыйра чыкты окшойт, койчу бир кезде “чао!” деп коюп ички канасына кирип кетти да ошол жактан кайра чыкпады. Кирип карасак, коңурукту кош тартып, терең уйкуга кеткен экен, мынтык атсаң да ойгончу түрү жоктой. Саат болсо түнкү он бирден өтүп, он экиге жакындап калыптыр. Бизде барган жерде жатып калмай адат жок болгондуктан, “бөлкө РАФка” отурдук да райондун борборун көздөй жол тарттык. Машинени аракты азыраак ичкен дутарчы Хамит айдап алды. Баса, шоопурубуз Сапар акени үйүнө жеткирип барсак, балдары дарбазасын ачпайт десең, тарсылдата каккылай берип тажаганда мүшөктөй кылып сүйрөп барып дубалынан ашыра короосуна түшүрдүк эле, ошол учурда тыштагы чырак күйүп, аялы чыга калды. “Кимсиң?” – деп чаңкылдады эле, Маннап Максымович: “Эй, карындашым, эриңди апкелдик, дүпүл мас, ана, дубалдын астында жатат, киргизип ал”, – деп кыйкырып койду да артка кайттык. 

Ошентип мен кышы бою райондук маданият үйүндө иштеп, 1979-жылдын жадыраган майында аскерге кеттим.

Үгүтбригада алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(роман)

Бир адамды өлтүрүштү анан ич ара урушушту.
Куран. Бакара сүрөөсү, 17

Сокур менен көрөгөч бирдей эмес.
Куран. Фатыр сүрөөсү, 19

Чыгыш дагы, батыш дагы Аллахга тиешелүү.
Куран. Бакара сүрөөсү, 115

1. Мен өлүкмүн

Азыр мен өлүкмүн, жөн гана бир жансыз денемин, кудуктун түбүндө жаткан сөөкмүн. Жаным чыкканына көп болду, жүрөгүм эчак токтогон, бирок менин башымдан эмне өткөнүн мени өлтүргөн шүмшүк гана билет. Ал жийиркеничтүү, пас неме, мени өлтүргөнүнө толук ишениш үчүн демимди тыңшап, тамырымды кармап көрдү, анан кабыргага бир тепти да, кудукка сүйрөп барып, ылдый ыргытып жиберди. Мурун эле таш менен талкалаган баш сөөгүм кулап баратып ого бетер майдаланып кетти, жүзүм, чекем, жаагым эзилип жок болду; сөөктөрүм сынып, оозум канга толду.

Төрт күндөн бери үйгө кайтпай мында жатам, бала-бакырам мени издеп жатса керек. Кызым ыйлай берип шайы ооду го, бакчанын дарбазасын тиктеп тургандыр; баары сыртты карай берип көздөрү тешилсе керек. 

Чын эле эшикте күтүп турушабы, аны да билбейм. Балким, көнүп да калышкандыр. Атаганат дүнүйө! Адам бул жакта турса да артында калган жашоо мурдагыдай эле уланып жатат деген сезим келе берет экен да. Мен төрөлгөнгө чейин артымда чексиз убакыт бар эле. Мен өлгөндөн кийин да түгөнгүс убакыт бар! Тирүү кезимде муну ойлочу эмесмин; жарык ичинде, эки караңгы доордун ортосунда жашап өтүп кете берчүмүн.

Бактылуу элем, чын эле бактылуу болгонумду эми түшүнүп жатам: падышабыздын көркөм өнөрканасында эң мыкты зергердик шөкөттөмөлөрдү мен жасачумун, менчелик колунан көөрү төгүлгөн башка чебер уста жок эле. Сырттан жасаган иштеримден ай сайын тогуз жүз акча табар элем. Мунун баарын ойлосом өлүмдүн азабы ого бетер жанымды чыдатпай барат. 

Мен жалаң гана кооздоп, сайма түшүрчүмүн; барактардын четин жасалгалап, алкак ичине түстөрдү, жалбырактарды, бутактарды, гүлдөрдү, куштарды тартчумун: ийри-буйру кытайча булуттар, бири-бирине аралашкан жалбырактар, түстүү токойлор жана алардын ичинде жашынган кийиктер, кемелер, падышалар, дарактар, сарайлар, аттар, аңчылар… Мурда кээде табактын ичине, кээде күзгүнүн артына, кашыктын ичине, кээде Босфор жээгиндеги бир аксарайдын же үйдүн шыптарына, кээде сандыктын үстүнө да сүрөт тартар элем… Акыркы жылдары болсо китеп барактарына гана иштеп калдым, анткени падышабыз саймалуу китептерге жакшы акы төлөй баштаган. Өлүм менен бетме-бет келгенде акчанын жашоодо эч кандай мааниси жок экенин түшүндүм деп айта албайм. Адам тирүү болбосо да акчанын маанисин сезет экен.

Азыр менин ушул абалымда үнүмдү угуп, кереметти көрүп, эмне деп ойлоп жатканыңарды билип эле турам. “Тирүү кезиңде канча акча тапканыңды айтпай эле кой. Бизге ал жакта эмнени көрүп жатканыңды айт. Өлүмдөн кийин эмне бар? Жаның кайда? Бейиш менен тозок кандай экен? Ал жактан эмнелерди көрүп жатасың? Өлүм кандай нерсе экен, жаның ооруп жатабы?” Туура, тирүү кезде пенде баласы наркы дүйнөдө эмне болуп жатканына абдан кызыгат. Ушул кызыгуусунан улам канга боёлгон согуш талааларында өлүктөрдүн арасынан тирүү калган бирөөнү издеп жүргөн адам тууралуу жомокту да уксаңар керек… Акыры, ошондой бир жарадар жоокерди көрөм деп жүргөндө, аны Темирдин жоокерлери душман деп ойлоп, кылыч менен экиге бөлүп салышкан экен. Ал болсо аркы дүйнөдө адам экиге бөлүнөт экен деп ойлоптур.

Андай нерсе жок. Тескерисинче, тирүү кезинде денеси экиге бөлүнгөн жандар ал жакта кайра биригет десем да болот. Бирок динсиздердин, каапырлардын, шайтанга азгырылгандардын айткандарынан айырмаланып, акырет бар, буга да болсо шүгүр. Менин ушул жактан силерге үн катканым ошонун далили. Мен өлдүм, бирок жок болуп кеткен жокмун. Ошентсе да Куранда айтылган, астынан дарыялар агып турган алтын-күмүш сарайларга, мөмөсүнөн шагы ийилген бактарга, сулуу үр кыздарына туш келген жокмун, аны ачык айтышым керек. Вакыа сүрөөсүндө айтылган бакыраң көз үр кыздарынын сүрөтүн канча жолу ырахат менен тартканым эсимде. Ошондой эле Ибн Араби сыяктуу кыялкеч адамдар сүрөттөгөн, сүттөн, шараптан, таттуу суудан жана балдан турган төрт дарыяны да көргөн жокмун. Бирок бул сөздөрүм менен динге ишенген адамдарды да күмөн ойго түрткүм келбейт: бул менин өзгөчө абалымдан улам экенин айтып коюшум керек. Наркы дүйнө тууралуу аздыр-көптүр билими бар ар бир момун мендей бейпилдик таппай жүргөн жан Бейиштин дарыяларын көрө албай турганын жакшы түшүнөт.

Кыскасы, көркөм өнөрканада усталар Зариф Эфенди катары тааныган мен өлдүм, бирок сөөгүм көмүлбөй калды. Ошондуктан жаным сөөгүмдөн биротоло кете албай жатат. Бейишпи, тозокпу – тагдырым кандай болсо, жаным ошол жакка жетиши үчүн денем ыплас күнөөлөрүнөн арылышы керек. Бирок бул өзгөчө абалым жан дүйнөмдү азапка салып үрөйүмдү учуруп жатат. Баш сөөгүмдүн талкаланып жатканы, денемдин муздак сууда чирип баратканы сезилбейт, бирок жаным денемден ажырай албай кыйналганын терең азап менен сезем. Бүт аалам менин ичимде куушурулуп, тарып бараткандай.

Бул куушурулган сезимди мен өлүп бараткандагы ажайып бир чалкыган сезим менен гана салыштыра алам. Башыма күтүүсүз таш тийгенинен, ал пас киши мени өлтүргүсү келгенин дароо эле түшүнгөм, бирок өлтүрө алат деп ишенген жокмун да. Үмүтүм ушунчалык көп экен, ушуга чейин байкабаптырмын. Тирүүлүккө манжаларым, тырмактарым, аны тиштеген тиштерим менен бүт жармаштым. Башыма тийген соккулардын азабын айтып эми силерди кыйнабай эле коеюн.

Өлүм жакындап калганын түшүнгөндө ичимди укмуш бир чалкыган сезим каптады. Ал жакка өтүшүм ошол кеңдик менен болду: бул жакка келишим да түшүңдө өзүңдүн уктап жатканыңды көргөндөй жумшак өттү. Акырында тиги киши өлтүргүчтүн кар менен баткакка булганган бут кийимин көрдүм. Көзүмдү уктап жаткандай жумдум да, таттуу бир арыш менен тирүүлүктөн кете бердим.

Азыркы кайгым, тиштеримдин кан толгон оозума төгүлүп жатканы эмес, жүзүмдүн таанылгыс болуп эзилгени да эмес, кудуктун түбүндө калганым да эмес; мени тирүү деп ойлоп жатышканы болду. Мени жакшы көргөндөр мени дагы эле бир жерде куру убара менен жүрөт же кайсы бир башка аялдын артынан кетти деп ойлогону жанымды андан бетер кыйнайт. Биринчи кезекте денемди табышсын, жаназа окуп көмүшсүн! Андан да маанилүүсү – менин жанымды кыйган неме табылсын! Ал табылмайынча, мени эң кооз мүрзөгө көмүшсө да жаным жай албай, көрүмдө оодарылып жата береримди билип койгула. Мени өлтүргөн немени тапкыла, ошондо мен силерге наркы дүйнөдө көргөндөрүмдү бирден айтып берем! Бирок аны тапкандан кийин темир аттиш менен кыйнап, далай сөөктөрүн, айрыкча төш сөөктөрүн акырын сындыргыла; анан анын жийиркеничтүү майлуу чачтарын атайын темир шиштер менен баш терисинен бирден сууруп, бакырта жулгула!

Мени өлтүргөн киши ким? Эмне үчүн мени күтүүсүздөн өлтүрдү? Ушуларды ойлогула. Дүйнөдө ар кандай киши өлтүргүч акмактар толтура деп ойлоп жатасыңарбы? Анда силерге эскертип коёюн: менин өлүмүмдүн артында динибизге, салтыбызга, дүйнө таанымыбызга каршы жийиркеничтүү кутум бар. Көзүңөрдү ачкыла! Исламдын душмандары мени эмне үчүн өлтүргөнүн, бир күнү силерди да эмне үчүн өлтүрүшү мүмкүн экенин билип алгыла. Улуу дааватчы Эрзурумдук Нусрет Хожанын айткан сөздөрү бирден чыгып жатат. Башыбызга келгендерди китепке жазган күндө да аны калемдин эң мыкты чеберлери сүрөттөп бере албайт. Куран сыяктуу, туура эмес түшүнбөгүлө, бул китептин күчү да анын сүрөттөлгүс касиетинде жатат. Муну түшүнгөнүңөрдөн күмөнүм бар.

Карагылачы, мен да шакирт кезимде тээ тереңден келген, алыскы үндөрдөн коркуп, көңүл бурбай, шылдың кылчумун. Акыры тагдырым ушул кудуктун түбү болду! Бул силердин да башыңарга келиши мүмкүн — сак болгула. Эми мен толук чирип кетсем, сасыган сөөгүмдүн жытынан таап алышар деген үмүтүм гана калды. Анан да, мени өлтүргөн неме табылганда ага бир калыс киши көргүлүктү көргөзүп атканын элестеткенде үмүтүм жандана түшөт.

(уландысы бар)

Түрк тилинен которгон Толук Бек Байзак

Орхан Памук: “Менин Атым Кырмызы” (1) алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

* * *

Таарынуу эмне экенин билесиңби?
Таарынуу – чынчылдык,
Баладай таза,
Жалгансыз,
…жана Жалгыз.
Таарынуу – бул сени Сүйүү!
Сенден кете албоо,
Таарынуу мен сыяктуу,
Ачуулансам да жанында, жакыныңда болуу,
Айланчыктоо.
Таарынуу – бул эркелөө, жакын көрүү,
Сени сезүү,
Сүйөм деп айтуу,
Түшүнчү деп үмүттөнүү,
Ишенимде болуу…
Ошондуктан, Мен сага
Таарындым деп айтам!

Түрк тилинен которгон Мезгил Исатов

Назым Хикмет: “Таарынуу эмне экенин билесиңби…” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Өмүрдүн баалуулугун,
Өзүңдөй сезе албай.
Адамдын улуулугун,
Аялдын сулуулугун,
Баркына жеткире албай,
Басынтып койгон болсом,
Атаке, кечир мени.

Тагдырдын татаалдыгын,
Өзүңдөй жеңе албай.
Өткөөлгө келген кезде,
Өтө албай өрүш жасап,
Тыныгып турган болсом,
Атаке, кечир мени.

Бактымды жалгай албай,
Энчимди кармай албай.
Чабалдык кылган болсом,
Ушунун баарын сезип,
Убайда турган болсоң,
Атаке, кечир мени.

Сен салган чыйыр жолуң,
Жаныма берип кубат.
Карайлап калган кезде,
Карааның колун сунат.
Арзыйбы, арзыбайбы?
Атаке, бул жалганда
Келемин жолуң улап.

Кечир мени алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Жаз эле анда, жан дүйнөм жашыл эле,
Жасап баарын салчудай азыр эле.
Жетишем деп ойлодум жеңишке мен,
Жеңилүүнү эске албай такыр эле.

Жай да келди жадырап анан эле,
Жаркып баары, Ааламым аман эле.
Жашоо мага сезилчү кемтиги жок,
Жакшылыктан бүткөндөй жалаң эле.

Күз ангыча баш бакты тереземен,
Аласам көп кез болчу бересемен.
Кабактары салыңкы болчу күздүн.
Күйпөлөктөп жанында тегеренем…

Кыш келатты, кылычын кайрап алып,
Кычыраган аязын айдап алып.
Кардай болуп себелеп жааган майда,
Калды ойлорум, бытырап майдаланып.

Артта калган сагынып мезгилдерди,
Аптаптын көк шиберин кечким келди.
Артынан кууп жалынып чуркап барам,
Арман дүйнө, жаз мага жеткиреби?..
Атаганат, кайрадан жаз келеби?..

27.05.2019

Өмүр жазы алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

I

Мейманканада бир саамга жымжырттык өкүм сүрдү, мындан пайдаланган кыз ордунан туруп мага көз кыйыгын жиберди.

– Анда, мен кетейин, – деди ал жеңил күрсүнүп. Ошондо экөөбүздүн ортобуздагы кандайдыр бир чоң кубаныч менен жашыруун сырды алдын-ала сезүүдөн улам жүрөгүм дирилдеп кетти.

Ошол кечте кыздын жанынан түк жылбадым жана күнү бою көздөрүнөн чагылган жашыруун жаркырак нур менен баёо элегейликти, араң билинген, бирок кандайдыр аруу мээримди байкадым. Эми болсо кыздын өкүнгөндөй түр менен кетер убактысы болгонун айткан сөзүнүн кыраатынан менин да өзү менен кошо чыгарын билгенсиген тымызын ишаратты туйдум.

Кыз менден: – Сиз да кетесизби? – деп сурады. – Демек, мени узатып коёт экенсиз, – деп кошумчалап, аткарып жаткан ролунун аягына чыкпай, кылчая тиктеп жылмайды. Келишимдүү буралган кыз жеңил гана көнүмүшкө айланган кыймыл менен кара көйнөгүнүн этегин жыйыра кармады. Бул жылмаюуда, бул сулуу жүздө, капкара көздөр менен чачтарда, атүгүл мойнундагы ичке жипке тизилген берметтер менен сөйкөсүндөгү көөхар таштарда, мунун баарында алгач ирет сүйүп жаткан кыздын тартынчаактыгы чагылып турду. Башкалар андан күйөөсүнө салам айта баруусун суранышып, андан кийин кире бериште кийимин кийгенге жардам берип жатканда ким бирөө биз менен кошо чыкпаса экен деп кыпылдап секундаларды санап жаттым. 

Бирок мынакей, жылчыгынан караңгы короого көз ирмемге жарык чагыла түшкөн эшик жумшак жабылды. Тулку-боюмдун калтыраганын күч менен басып, өнө боюмдагы жеңилдикти сезип, кыздын колунан этият кармап, босогодон түшүүгө жардам бере баштадым.

– Сиздин көзүңүз жакшы көрөбү? – кыз бут жагын тиктеп менден сурады. Бул үндөн кайрадан колдоп-кубаттаган жагымдуу илеп угулду.

Көлчүктөр менен жалбырактарды тебелеп, божомолдоп эле түштүктүн ноябрь түнүнүн кеме шаймандарындай нымдуу жана албуут шамалына шуулдап серпилген жылаңачтанган акациялар менен уксус дарактарынын жанынан кызды алып өтүп бараттым. Зымторлуу дарбазадан арабанын чырагы жанды. Мен кыздын жүзүнө карадым. Ал жооп бербестен, өзүнүн кичинекей, колкап кийгенден улам ичке көрүнгөн колдору менен дарбазанын темир туткасын кармап, аны менин жардамымсыз эле ачып жиберди. Шашыла арабага жетип, ага отурду, мен да ыкчамдык менен кыздын жанынан жай алдым…

II

Биз көпкө чейин бир да сөз айталган жокпуз. Акыркы айларда экөөбүздү жашыруун толкунданткан нерселер сөзү жок айтылып, биз эми бул өтө эле ачык жана күтүүсүз айтылгандан улам гана унчуккан жокпуз. Мен кыздын колдорун эриндериме басып, толкундануу менен кайрыла берип, алдыбыздагы көчөнүн түнөргөн мейкиндигине карадым. Андан дагы эле чочулап жаттым, менин “үшүгөн жоксузбу” деген суроомо кыз жооп берүүгө жарабай, алсыз жылмаюу менен эриндерин кыбыратты, ал да менден чочулап жатканын түшүндүм. Бирок да менин кол кысуума ыраазы болуу менен, колумду бекем кысып жооп кайтарды. Түштүк керимсели гүлбактагы дарактарды шуудуратып, кайчы жолдордогу сейрек газ чырактарынын жалыны дирилдеп, жабылган дүкөндөрдүн эшик үстүнө илинген көрнөктөрүн кычыратат. Кээде кайсы бир бүкүрөйгөн сөлөкөт трактирдин теңселген чоң чырагынын алдына кыйраңдап чыга калат, бирок артыбыздагы чырак көрүнбөй калар замат көчө кайрадан ээн боло түшөт да, нымдуу шамал гана жүзүбүздөн тынымсыз жумшак ургулайт. Дөңгөлөк астынан туш-тарапка балчык чачырап, ал бизге кызыгуу менен байкоо салгансыйт. Мен кээде анын ылдый түшкөн кирпиктерине, баш кийим алдындагы жүзүнө карап, жапжакын жерден кызды туюп, чачтарынын болор-болбос жытын искейм, мени атүгүл анын көкүрөгүндөгү жылма жана назик суусар териси да толкундантып сүрдөтөт…

Андан соң биз аягы жоктой сезилген кенен, ээн жана узун көчөгө бурулдук, эски еврей катары менен базарын кыйгап өттүк, ошондо төшөмө жол алдыбыздан бир заматта жок болуп кетти. Кезектеги кайрылышта кыз теңселип кетти, ошондо эрксизден аны кучактай калдым. Кыз алды жагын тиктеп, андан соң мени карады. Биз бири-бирибизди тиктешип калдык, кыздын көздөрүндө эми коркунуч да, олку-солкулук да жок эле, болгону чымырканган күлкүсүнөн бир аз тартынганы сезилди, ошондо эмне кылып жатканымды сезбестен, дароо кыздын эриндерине жабыштым…

III

Караңгыда жол боюндагы телеграф устундарынын бийик сөлөкөттөрү көзгө чалдыгат, акырында алар да жоголуп, кайдадыр башка жакка бурулушуп, жашынып калышты. Шаар үстүндөгү капкара болуп анын алсыз жарыктанган көчөлөрүнөн кантсе да айырмаланып турган асман бул жерде жер менен таптакыр эле биригип, бизди шамалдуу караңгылык курчады. Мен арт жагыма карадым. Шаар оттору да жок болуптур, алар кудум караңгы деңизге чачырап кеткендей, алды жакта бир гана от үлүңдөйт, ал да ушунчалык жалгыз жана алыс дейсиң, кудум дүйнөнүн эң четинен жангансыйт. Бул чоң жолдогу молдавалык бекет эле, ал жактан куураган жүгөрү сабактарында адашып шашыла шуудураган катуу шамал согууда.

– Биз кайда баратабыз? – кыз үнүндөгү калтыракты басып менден сурады. Бирок көздөрү жаркырап турду, караңгыда үңүлө берип, кыздын көздөрүн гана байкай алдым, бул каректерде кандайдыр таңкаларлык, ошону менен катар бактылуу түр бардай. Шамал жүгөрү катарда чалынып, шашыла шуудурап алга жүткүнөт, аттар ага карап алып учат. Биз кайрадан кайсы бир тарапка бурулдук, шамалдын багыты ошол замат өзгөрүп, нымдуу жана салкын боло түшүп, айланабызда мурункудан өтүп тынчсыздана уюлгуп жатты. Абадан болушунча кере жуттум. Мен ушул түндөгү бардык караңгы, сокур жана түшүнүксүз нерсенин баары мындан да түшүнүксүз жана өткүр боло түшүшүн кааладым. Шаарда кадимки бүркөк күндөрдүн бириндей сезилген түн бул жерде, талаада такыр башкача эле. Анын караңгылыгы менен шамалында эми кандайдыр зор да, өкүмчүл да белги бар болчу, мына, акырында отоо чөптөрдүн шуудуру арасынан кандайдыр бир тегиз, бир түрдүү жана шаңдуу дабыш угулду.

– Деңизби? – деп сурады кыз.

– Деңиз, – дедим мен. – Бул – акыркы чарбактар.

Ал эми биз тиктеген кубарган караңгылыкта, биздин сол жагыбызда деңизге карай созулган чарбак бактарынын зор жана түнөргөн сөлөкөттөрү көрүнөт. Дөңгөлөктөрдүн шыбырты менен баткактагы туяктардын дүбүртү бак тосмосун кыйгап өтүп, бир саамга даана угула калды, бирок көп өтпөй аны аларга келип урунган шамал менен деңиздин шуулдагы солкулдаткан дарактардын күңгүрөгөн үнү басып кетти. Караңгыда күңүрт агарып көрүнгөн, жансыздай сезилген бир нече кейпи кеткен үйлөр жылт этти… Андан соң, мырза теректер эки жакка чегине беришип, капысынан алардын ачылып калган арасынан бул жер бетине суулуу аймактардан учуп келип, жердин таза деминдей сезилген шамал жана нымдуу аба бур этти. Аттар токтоп калышты. Ошол замат суунун оор салмагы сезилген бир калыптагы, шаңдуу шуулдоо жана тынчы жок үргүлөгөн бактардын чачкын күңгүрөнүүсү кайрадан угула баштады. Биз жалбырактар менен көлчүктөрдү кечип кайсы бир бийик төшөлмө жолго, эшилме жарга карай кадам таштадык.

IV

Ылдый жакта бул тынчсыз жана уйкулуу түндүн бардык добуштарынан айырмаланып, деңиз айбаттуу күүлдөйт. Мейкиндикте көөлбүп жаткан ал тээ ылдыйда чалкып жатат, деңиз жээкке карап чуркаган толкундар арасынан алыстан агарып көрүнөт. Аскалуу жээкке жабышып, түрү суук арал болуп өскөн бак четиндеги эски теректердин шуулдагы да коркунучтуу эле. Бул ээн жерде кеч күздүн караңгы түнү өктөмдүк менен бийлигин жүргүзгөнү сезилип турду жана кыш келерин туйгансыган жүдөө үй менен тосмо четтериндеги самсаалаган секилер, эски бак каралбай калгандан улам үрөй учурарлыктай куник көрүнөт. Деңиз гана өз күчүнүн улуулугун сезүү менен, бир калыпта шаңдана күрүлдөйт. Эшилме жар кырындагы нымдуу шамал буттан чалат, ошентип экөөбүз көпкө чейин бул сезимдин тереңине сиңген жумшак тазалыкка тойбой турдук. Андан кийин сыйгалак топурактуу чыйыр жолдордон, жыгач тепкичтердин урандыларынан тайгаланып өтүп, деңиз шарпылдагына карай ылдый карап түшө баштадык. Майда кумдарга түшөр замат таштарга урунган толкундан артка чегиндик. Мырза теректер бой кере шуулдашат, ал эми алардын астындагы деңиз кудум буга жооп бергенсип, ачкөздөнө кутуруп шарпылдайт. Бизге келип жеткен тоодой болгон толкундар кудум замбиректен атылгандай күч менен жээкке келип кыйрашат, кар бүртүгүнө окшогон шаркыратма сыяктуу тегерене жаркырайт, кум менен таштарды оодара салып, артка качып толкундун күрүлдөк дабышында чатышкан балырларды, суу астындагы чөптөрдү, майда таштарды жапырат.

Аба бүтүндөй үлбүрөк, нымдуу чаңга толгон, айлананын баары деңиздин жан сергиткен тазалыгы менен дем алат. Караңгылык агара баштап, деңиз узактарга чейин даана көрүнө баштады.

– Ошентип, биз жалгызбыз! – деди кыз көздөрүн жуумп.

V

Биз экөөбүз гана элек. Мен анын назик жана нымшыган эриндеринен, мага тосо берген көздөрүнөн жылмая сүйүп, деңиз шамалынан муздай түшкөн жүзүнөн өптүм, ал эми кыз ташка отура бергенде кубанычтан алсырап, кыз алдына тизеледим.

– А эртеңчи? – деди ал менин башымдан ашыра тиктеп.

Мен башымды көтөрүп, кыздын жүзүнө карадым. Артымда деңиз албууттанат, алдыбызда болсо, теректер бой керип, шуулдашат…

– Эмне эртең? – анын артынан суроосун кайталаган жаным укмуштуу бакыттын көз жашынан үнүм калтырап кеткенин сездим. – Эмне эртең?

Кыз көпкө чейин мага жооп берген жок, андан кийин колун сунду, мен болсо кыздын колкабын чечип колдорунан да, аялдын назик жыты жыттанган колкабынан да өпкүлөй баштадым.

– Ооба! – деди кыз жай гана, ошондо мен жылдыздардын жарыгынан анын кубарган жана бактылуу жүзүн көрдүм. – Кыз чагымда бакыт тууралуу тынымсыз кыялданчумун, бирок мунун баары ушунчалык көңүлсүз жана тажатма болуп чыкты, андыктан, мына бул менин жашоомдогу жападан-жалгыз бактылуу түн чыныгы турмушка коошпой, кылмыштуудай сезилет. Эртең мен бул түндү үрөйүм учуп эскерем, бирок ушул азыр мага баары бир… Мен сени сүйөмүн, – деди ал назик, тынч жана ойлуу гана, кудум өзүнө-өзү айтып жаткансыган түр менен.

Асмандагы сейрек, көгүлжүм жылдыздар үстүбүздөгү булуттардын арасынан жылтылдайт, асман акырындап тунуктана баштады. Эшилме жардагы теректер улам жагымсыз карайып көрүнөт, ал эми деңиз мейкиндиктен барган сайын алыстап бараткансыйт. Кыз мен сүйгөн бийкечтерден мыкты беле, муну билбейм, бирок бул түнү ага теңдеш жок эле. Алдына тизелей олтуруп көйнөгүнөн өпкөнүмдө, ал көз жашы аралаш акырын күлүп, башымдан кучактады, мен болсо кызга акылдан адашкан суктануу менен тиктедим, ошондо назик жылдыздардын ажайып жарыгында анын кубарган, бактылуу, чарчаңкы жүзү мага өлбөс жүз сыяктуу туюлду.

1901

Которгон Назгүл Осмонова

Иван Бунин: “Күзүндө” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Кирпиктерим асманды шыпырышат,
Кош көздөрүм тоолорду сылап турат.
Көк шиберге жыгылсам кулач уруп,
Шылдыр булак жылгада жашайт кулап.

Шылдыр булак дайрага шашыларбы,
Дайра ташып деңизге ташыларбы?
“Ээн талаа,эрме чөл” жашоо тыптынч,
Жашагымды келтирет жашагымды.

Кол кармашып бөлүнбөйт тоолор жаны,
Былкылдабайт, тоготпойт атагымды.
Үшүп турган боз чымчык жаз чакырат,
Жашагымды келтирип жашагымды.

Жашагымды келтирет алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.