(аңгеме)

I

1882-жылдын 3-май күнү Гаврдан кытай деңиздерин кыдыра сүзүп чыккан үч мачталуу желкайык Шамалдын Умай Энеси төрт жылдык сапарынан соң 1886-жылдын 8-августунда Марсел портуна келип кирди. Көздөп келген кытай портуна биринчи жүгүн тапшырары менен эле корабль Буэнос-Айреске башка жүк алып, ал жактан Бразилияга дагы товар жүктөп кеткен эле.

Жаңы рейстер, авариялар, оңдоп түзөтмөйлөр, айлап созулган штилдер (деңиздеги шамалсыз абал), багыттан адаштырган бороон-чапкындар – айтор, деңизде боло жүрчү бардык кокустуктар, опуртал окуялар жана кырсыктар эми Марселге кайтып келаткан, трюму калай банкелердеги америкалык консерваларга шыкалган нормандиялык үч мачталуу кайыкты мекенине кайтара койбой, алыста кармап турган эле.

Адеп сүзүп чыкканда кораблдин бортунда капитан менен анын жардамчысынан тышкары он төрт матрос – сегиз нормандиялык жана алты бретондук бар эле. Эми ал кайра кайтып келатканда анда беш гана бретондук менен төрт нормандиялык калган; бир бретондук жолдо каза тапты, ар кандай жагдайларда дайынсыз жоголгон төрт нормандиялыктын ордун болсо бир күнү кечинде кайсы бир сингапурлук шам-шум этчү жерден жалдап алышкан эки америкалык – негр менен норвегиялык ээлешти. 

Парустары жыйналып, мачтадагы жыгачтары кайчылашкан чоң кеме күшүлдөп-бышылдаган марселдик буксирдин артынан үлп эткен шамалсыз тынчтыкта бети билинер-билинбес чыбырчыктаган суудан сүйрөлүп келатты; ал Иф сепилинен өтүп, уясына отуруп бараткан күндүн алтын түспөл мунарыгына чулганган жээктеги сур аскалардын ортосунан сүзүп өттү да, эски порттун дүйнөнүн ар кыл өлкөлөрүнөн келген, формалары, жабдуулары ар кандай, майда-ири, капталдары тоңкулдаша тийишкен кайыктар шыкалган, суусу саңырсып жыттанып кеткен тар бассейнине кирди. Шамалдын Умай Энеси экөө эки жакка чегине жаңы кошунага жанынан жай берген италиялык жана англиялык кайыктын ортосунан орун алып туруп калды. Бажыга жана портко тиешелүү көнүмүш жол-жоболуу иштер жайгарылган соң капитан команданын басымдуу бөлүгүнө кечти жээкте өткөрүүгө уруксат берди.

Иңир түшүп келатты. Марсель жыбыраган отторго толуп чыкты. Кыйкырык менен ызы-чууга, калдыр-шалдырга, шилтенген камчылардын ышкырыгына толгон, түштүкчөсүнөн шатыра-шатман шапар тепкен жайкы дымкыл кечтеги дуулдаган шаардын үп абасында сарымсак менен татымалданган тамактардын мурунду кытыгылаган жыты каалгып жүрдү.

Жээкке бут коёру менен шаарды эчак унуткан, айлап деңиздин толкунунда чайпалган он матрос көнүмүш жагдайдан суурулуп чыккан адамдарга таандык чечкинсиздик менен аярлай баса жолго түшүштү. Чайпала адымдап, тимеле эле аскерчесинен сапта бараткансып жуп-жуп болуп тизилип алышкан, айлана-атырап менен таанышып, гаванга кетчү чолок көчөлөрдү сугалактана карап баратышты – анткени аларды сүзүп жүргөн акыркы эки айдан бери аял көрбөй өзгөчө күсөткөн сүйүү ышкысы кыйла кыйнап койгон эле. 

Нормандиялыктарды алдыда нооча бойлуу, чымыр денелүү, акылы да зирек Селестен Дюкло баштап баратты, алар жээкке түшкөндө дайыма ушул жигит топ баштаар эле. Ал жеңилбаа тотулар байырлаган кылбат жерлерди жакшы билчү, порттогу матростор арасында бат-баттан болуп турчу мушташтарга аралашканды жактырчу эмес, андай учурлардан ар кандай кыйтыр амалдарга салып болсо да оолактап турчу. Бирок мушташка аралашчу болсо, катылгандын катыгын берер эле. Сойкуканалардын деми уруп, саңырсыган жыты сиңген, ыплас суулар агып түшчү куурлар сыяктуу деңизге эңкейип түшкөн караңгы көчөлөрдөн ары-бери темселеп жүрүшүп, Селестен акыры эшиктеринин төбөсүнө илинген чырактардын күңүрттөнгөн түстүү бетине номурлары бадырайта жазылган ийрелеңдеп кеткен чолок көчөлөрдүн бирин тандады. Кире бериштеги кууш аркалардын астындагы отургучтарда алжапкыч тартынган, кызматчыларга окшогон аялдар отурушуптур; алар жакындап келаткан матросторду көрөрү менен ордуларынан тура калышып, шыңкылдаша утурлай тосуп чыгышты да жалаптардын бул ыктыярдуу түрмөсүнө дүүлүгө ашыгып келаткан эркектердин астын торой туруп калышты.

Бул жайдын күрөң тери менен капталган каалгаларынан эми ар кандай аялзаты чыга калат дейсиң, кээде тиги төр жагындагы күтүүсүз жерден ачыла берген эшиктен жарым жылаңач болпойгон эткээл аял чыга келет; мыртыйган сандары менен семиз балтырлары жука кагаз өңдөнгөн ак триконун астынан даана көрүнөт; тыртайган келте юбкасы кооз, жазы кемерге көбүрөк окшош, четтери алтындалып тигилген баркыт лифчигинен салаңдап былбыраган төшү, колдору жана кызгылтым тактар быжыраган ийиндери көрүнүп турат. Ал алыстан эле: «Бияка келе бергиле, сулуу жигиттер», – деп чакыра баштайт, же көчөгө чуркап чыгат да матростордун бирөөсүнө чап жабышып, аны өзүнө эки келген чоң чымынды торуна илген жөргөмүштөй болгон күчү менен эшикти көздөй тартат. Ургаачынын мындай кылыгына козуй түшкөн эркектана аякка азыр эле кире калсамбы же делебени козгогон бул жулмалашмай оюнду дагы бир аз созо түшсөмбү деп олку-солку боло түшөт. Аял асылып атып акыры матросту өзүнүн канасына сүйрөп киргенде, удургуй түшкөн беркилер да анын артынан тобу менен жапырт умтулат, мындай жайлардын сырын жакшы билген Селестен Дюкло ошол замат матроско:

– Аякка кирбе, Маршан, ал жак сен ойлогондой эмес! – деп кыйкырат. 

Анын үнүн угаар замат матрос кескин жулунуп аялдын колунан бошойт да достор бакылдашкан бойдон жолун улап кете беришет. Жини кайнаган келин болсо оозунан ак ит кирип кара ит чыга алардын артынан каргап-шилеп кала берет, ал ортодо түнкү аба ызы-чууну кулактары чалып, бардык эшиктерден атып чыгышкан башка аялдардын да азгыра чакырган, тамекиден киркиреген үндөрүнө толуп чыгат.

Матростор кетип баратышты, кез-кезде алардын астынан өзүлөрүнө окшогон башка кемелердин матростору, курал-жарактарын шарактаткан жоокерлер же бирин-серин жалгыз сейилдеп жүргөн шаардыктар жолуга калып жатты. Алар аялдардын денеси шыкалган үйлөрдүн дубалдарынын ортосунан сызылып агыбаткан суусу саңырсыган, бутка жабышкак, баш адаштырган таш көчөлөрдө көпкө чейин темселеп жүрүшүп, акыры Дюкло сыртынан дурусураак көрүнгөн бир үйдүн жанына келип токтоду да шериктерин ошол жакка ээрчитип кирди. 

II

Ал анан, булардын шапар тепкенин көрүп ал! Матростор төрт саат бою сүйүү менен винонун лаззатын армансыз татышты. Жарым жылдык тапкан акчаларынан сокур тыйын калган жок. Кирери менен ар ким өзүнө бирден кыз тандап, кече акырына чейин ошону менен болду: карапайым немелерге аялдан аял тандаганды ким коюптур. Улам өйдөкү каналарга жупташа чыгып кетишип, кайра түшүп келип ичип атышты. Акыры баары чоң залга чогулушту, ичкиликке өлөрчө тоюп алышкан матростор эми жапырт дарылдап ырдап киришти. Алардын ичинде бекинип жаткан нака жырткыч эми ойгонду бейм, көздөрү канга толуп чыкты, энчилеп алганын тизелерине отургузуп алышып бирде ырдап, бирде өкүрүп-бакырып, муштумдары менен үстөлдү койгулап, ыстыкан менен ичмек тургай, шишенин оозунан эле кекиртектерине улам куюп атышты. Гүрү-гүү түшкөн шериктеринин арасында узун бойлуу, бети албырган сулуу кызды тизесине кондуруп алган Селестен Дюкло да отурду, улам-улам аны сугу арта карап коёт. Беркилерден кем ичпегени менен катуу мас болбогон Селестен ушуяр эле, ой жүгүртүү жөндөмүн да жоготкон жок, бир оокумда сезимталдыкка алдырды шекилди, кыз менен эми жөн гана аркы-беркини сүйлөшүп отургусу келип кетти. Бирок ойлору ага баш ийбей, айтайын дегендери эсинен чыгып кетип, кайра эсине түшсө да ал кызга эмне деп айтып сөз баштаарын билбей турду да болгону: 

– Ушундай дечи… Бул жакта көптөн бери жүрөсүңбү? – деп кайталай берди.

– Жарым жылдай болуп калды, – жооп берди тиги. 

Бул кыздын жакшы жүрүм-турумун тастыктап тургансып, ал башын ийкеди да улантты:

– Сага ушундай жашоо жагат экен да э?

Кыз бир аз тартына түшүп, ыйбаа менен:

– Баарына көнөт экенсиң. Бул деле башка өнөрдөн кем эмес. Кызматчы аялсыңбы же сойкусуңбу – баары бир эле да. 

Селестен кыязы, бул чындыкка макул болгонсуду.

– Сен бул жактык эмессиң го? – сурады ал.

Аял ооба дегендей башын ийкеди.

– Каяктан болосуң?

– Перпиньяндан.

Матрос кубанып кетти:

– Ошондойбу! 

– Өзүңчү, моряк, алыстан келдиңби?

– Ооба, далай өлкөнү, портторду кыдырып келдим, көрбөгөнүм деле калган жок.

– Дүйнөнү бүт айланып чыккандырсың?

– Ошентип койсом да болот ко.

Аял эсине бирдемени түшүргүсү келгенсип кайрадан ойго батып кетти.

– Сен сүзүп жүрүп көп кемелерди көргөн чыгаарсың? – деп сурады бир оокумда.

– Көрбөй анан!

– Сага Шамалдын Умай Энеси жолуккан жок беле?

Жигит бырс күлдү.

– Кантип жолукпайт! Өткөң жумада эле көргөм аны.

Аялдын өңү купкуу боло түштү, бетинен каны тартыла түштү.

– Чынбы? Чын элеби? – сурап жиберди. 

– Чыпчын.

– Алдап аткан жоксуңбу?

– Кудай алдында чын айтып атам.

– Сен билбейсиңби, анда Селестен Дюкло деген дагы эле сүзүп жүрөт болду бекен?

Жигит таң кала аярлай түштү. Жооп берерден мурда бул суроонун артында эмне сыр жатканын билгиси келди. 

– Сен аны тааныйсыңбы?

Эми аял тынчсызданып калды.

– Жок, аны бул жерде бир аял билет экен.

– Ушул үйдөнбү?

– Жок, башка үйдөн.

– Ушул көчөдөбү ал аял?

– Жок, жакын эле жерде турат.

– Эмне болгон аял экен?

– Мендей эле бир аял…

– Аны эмнеге сурап атыптыр?

– Мен аны кайдан билейин, балким жердеши чыгаар.

Экөөнө тең азыр өзгөчө бирдеме болуп кетчүдөй туюлуп, бири бирине тигиле карап калышты.

– Ошол аялды көрсөм болобу? – сурады матрос.

– Ага эмне дейт элең?

– Селестен Дюклону көрдүм деп айтам да.

– Аман-эсен жүрөт дейсиңби?

– Ооба, анын саламаттыгы экөөбүздөн кем калышпайт. Ал бекем жигит.

Аял кайра ойлонуп калды, анан жайбаракат сурады:

– Жанагы Шамалдын Умай Энеси кай жакка кетип бараткан экен?

– Бул жакка эле, Марселге келатыптыр.

Аял чочуп кетти.

– Чынбы?

– Чын. 

– Сен Дюклону билесиңби?

– Билем.

Аял дагы ойлоно түштү да:

– Ошондой дечи… – деди акырын.

– Анын сага эмне кереги бар эле?

– Угуп турсаң, ага минтип айтчы… Жок, эч нерсе дебей эле кой.

– Аны сен да тааныйсыңбы?

– Жок, – деди аял.

– Тааныбасаң эмнеге сурадың?

Аял ордунан шарт турду чуркап барып лимондон кесип келип, анын ширесин ыстыканга эзди, ага суу куйду да матроско сунду.

– Ме, ичип жибер.

– Эмне үчүн?

– Мастыгың тарасын. Анан мен сага бирдеме айтам.

Жигит үндөбөй ичип жиберди, колу менен эрдин сүрдү да:

– Даярмын! Угуп жатам! – деди. 

– Дюклого мени көргөнүңдү айтпайм деп убада бер. Мен азыр сага айта турганымды кимден укканыңды да айтпайм деп карганчы!

Жигит колдорун өйдө көтөрдү да бырс күлдү.

– Ант берем.

– Чынбы?

– Чын.

– Анда ага атасы, энеси, иниси да каза болуп калганын айтып кой, мындан үч жыл мурун, миң сегиз жүз сексен үчүнчү жылдын январында үчөө тең келтеден бир күндө каза болуптур де.

Муну уккан Селестен дал боло түшүп, жүрөгү сайгылашып кеткенин сезди. Адегенде эмне дерин билбей калды, анан күдүктөнгөнсүп, эсин жыйып сурады:

– Сен муну кайдан билесиң?

– Билем.

– Сага ким айтты?

Аял анын ийинине колун койду да көзүнө тике карап туруп мындай деди:

– Эч кимге айтпайсыңбы? Касам иччи айтпайм деп!

– Касам ичем.

– Мен анын карындашымын.

– Франсуаза! – жигиттин оозунан анын ысмы өзүнөн өзү чыгып кетти. 

Аял кайра аны тигиле карап калды, анан коркконунан жүрөгү оозуна тыгыла түштү да, эриндерин кымтый электе шыбырап жиберди:

– Ия! Селестен?! Сенсиңби?!

Экөө бири бирине тигиле карап катып калышты. Жанында болсо Селестендин жолдоштору болсо гүрү-гүү түшүп жатышты. Ыстыкандардын шыңгыраганы, ырдын ыргагын коштоп жер тепкилешип, муштумдары менен үстөлдү тарсылдата койгулап жатышты, аялдардын чайылдаган үндөрү баш аягы жок дарылдаган ырга кошулуп кетип жатты. 

Жигит кыздын ысык денеси ага башкача кыналып жабыша түшкөнүн сезди, бул эми анын бир боор карындашы болчу. Башкалар угуп калбасын дегенчелик кылып, Селестен акырын шыбырады:

– Ох, ата, ит эле болгон турбайымбы!

Аялдын көзү жашка толо түштү.

– Менде эмне күнөө?

– Демек баары каза болгон экен да? – деди жигит күтүлбөгөн жерден.

– Ооба, каза болуп калышты.

– Атам, апам, иним дагыбы?

– Мен сага айттым го үчөө тең бир айда каза табышты деп. Жалгыз калдым, анча-мынча кийимимден башка эч нерсем жок калдым. Дарыкана менен догдурларга карызым башыман ашып кетти, үчөөнү көмөм деп үйдөгү буюм-тайымдын баарын саттым. Анан Каше мырзага жалданып иштегенге бардым, сен аны билет болушуң керек, жанагы төкөрчү? Сен кеткенде мен өн төрт жашка да толо элек болчумун. Төкөр менен аргасыз күнөөгө баттым. Аялдын баары эле жаш кезде келесоо болот экенбиз да. Андан кийин нотариустун үй кызматчысы болуп бардым, ал да мени азгырды, Гаврадан бир бөлмө да жалдап берип, маалы-маалы менен келип турду. Бирок бара-бара дайынсыз жоголду. Үч күн ачкадан кезерип төрт дубалда камалып отурдум да, – же жумуш болсочу, – акыры айлам кеткенде момундай бир үйгө бардым. Мындай шоркелдей мен эле жалгыз дейсиңби… Руан, Эвре, Лилль, Бордо, Перпиньян, Ницца сыяктуу ыплас жерлердин мен да далайын көрдүм, эми минтип Марселге келип калдым. 

Аялдын көздөрүнөн тынбай чубурган жаш жаагынан ылдый куюлуп оозуна кирип жатты. Ал муңдуу баянын аяктады да:

– Мен сени да эчак эле өлүп калса керек деп ойлогом, Селестен байкушум, – деди буулуга. 

– Мен сени тааныбай калдым да. Сен анда кенедей кыз болчусуң – эми карачы, таанылбай да калыпсың. Бирок сен… сен мени кантип тааныбай калдың?

Аял колун шилтеди:

– Күн сайын канчалаган эркекти көрүп жүрсөң кайдан, баары эле окшоштой көрүнүп калат экен…

Бирөө башка муштап жибергендей бул окуядан ээ-жаа бербеген ички толкунданууга баткан Селестен кыздын көзүнө тигиле карай берди, каректеринен ысык жаш чыбырчыктап, чыбык менен чыпылдата сабап аткан жаш баладай чыңырып ыйлагысы келип турду. Аны дагы эле кучактап тизесине алып отурду. Тигиле карап отуруп акыры кичинекей кезинде үйдөгүлөр менен таштап кеткен, өзү деңиздерди кыдырып жүргөндө атасын, апасын, инисин жалгыз көмгөн кара чечекей карындашын эми даана тааныды.

Күтүлбөгөн жерден матростун күрөктөй болгон колдору менен жаңы эле таап алган карындашынан башынан мыкчый өзүнө тарта бир тууганы – агасы катары өпкүлөп кирди. Көкүрөгүнөн бир туруп деңиз толкунунун күңүрт шарпылдаган жай добушуна, бир туруп мастын ыктытканына окшош өксүп ыйлаган үн чыгып атты.

– Бул сенсиңби, сен турбайсыңбы, Франсуаза, кичинекейим менин! – деп токтоно албай солуктап жатты. Анан бир маалда ордунан атып турду да үстөлдү бир муштады, ушунчалык күч менен койгондуктан, анын үстүндөгү ыстыкандар туш-тушка ыргып, бырын-чырын талкаланды. Өзү болсо доошунун жетишинче өкүрүп-бакырып кирди. Анан бир-эки кадам таштады да күп кулап түшүп, колу буттары менен жер чапкылап, жаны үзүлүп бараткан кишинин киркирегениндей үн чыгара полдон ары-бери томолоно баштады. Аны тегеректеп алган жолдоштору болсо каткырып атышты.

– Ой, бул өлө тойгон экен, – деди бирөөсү. 

– Муну жаткырып коюш керек, – деди дагы бирөө. – Бул кебетеси менен көчөгө чыкса, дароо эле кармап камап салышат.

Чөнтөгүндө акчасы болгондуктан кожейкеден сурап, өзүлөрү буттарында араң турушкан жолдоштору Селестенди кууш тепкич менен өйдө жакка эптеп аны кабыл алган аялдын бөлмөсүнө сүйрөп чыгышты. Аял болсо азыр эле айбан кылбаган иш жасалган кылмыштуу төшөктүн жанындагы отургучта таң атканча агасындай өксүп ыйлап отурду.

Которгон Бахтиер Шаматов

Ги де Мопассан: “Портто” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Бул тагдырдын тамашасындай болуп кээде мансапка умтулган чиновниктердин үй-бүлөсүндө туула калчу ажарлуу, татынакай кыздардын бири эле. Анын себи да, келечекке үмүтү да жок эле, кайсы бир бай, жакшы чөйрөдөн чыккан адам аны менен таанышып, ашык болуп, аялдыкка алат деген кыялына да келчү эмес, ошондон уламбы, элге билим берүү министрлигинде иштеген майда бир чиновник колун сураганда ошол замат эле макул болуп ага турмушка чыгып кеткен.

Тыңгылыктуу кийим алганга каражаты жок болгондуктан Матилда жупуну кийинип жүрчү, бирок өзүн кол тийгис төмөн катмардан чыккандай бактысыз сезчү. Бирок аялдар үчүн ак сөөктүк да, тектүүлүк да болбойт, башкысы, аял сулуу, келбеттүү жана татынакай болсо кандай бүлөдө болбосун туулганга, үй-бүлөлүк артыкчылыктарга укуктуу боло берет. Айжаркын сулуулук, зирек акыл, кылдат табит – карапайым элден чыккан кыздарды таанымал, тектүү айымдарга теңей турган бирден бир тепкич да, сапаттар да мына ушулар. 

Матилда өзүн бапыраган байгер, гөзөл жашоого туулганмын деп сезгендиктен, жону жука турмушуна намыстанып, абдан эле азап чегип жүрдү. Өзүнүн алачык өңдөнгөн үйүнөн, анын жылан сыйпагандай кунарсыз жылаңач дубалдарынан, эски отургучтардан, өңү өчкөн пардаларынан арданганын айтпа. Айтор, анын чөйрөсүнө таандык башка аялдар таптакыр байкабаган нерселер Матилданы чексиз азапка салып, дайыма ызага муунтуп тураар эле.

Алардын жупуну чарбасын жүргүзгөн кичинекей кызматчы аялдын кебетесин карап туруп эле күйбөгөн жери күл болуп, кыялдары эзели ишке ашпасын түшүнчү. Басса турса байлыкты күсөгөн ургаачы кургурдун түшүнө дайыма эшиктерине чыгыштын кымбат баа кездемелери тартылып, бийик көөнө коло салгычтарга сайылган шамдар менен жарытылган кире бериштеги үнсүз мемиреген тынчтык, ысык мештер бүрккөн жылуулуктан ныксырап, мамык креслолордо үргүлөгөн жибек байпакчан суру ыйбаа малайлар кирээр эле. Өзгөчө асемдеп кылдат колго жасалган, бетинде баа жеткис майда-барат буюмдар чачылган үстөлчөлөр турган оймо-чиймелүү асыл баа кездемелер тартылган кенен салондор, атыр жыты буркураган, – ал жакта чай үстүндө бир эле карап койгону ургаачы атмайдын көөнүн делбиреткен зыңгыраган атактуу мырза досторду кабыл алышат, – конок бөлмөлөр кирчү түшүнө. 

Үйүндөгү алжапкычы бетине үч күн мурда жабылган тегерек үстөлгө түшкү тамак ичүү үчүн күйөөсүнүн маңдайына отурат, күйөөсү шорпо куюлган табактын капкагын ачып жатып, кубанганынан: «Оо, капуста сорпобу! Мындан артык тамак болобу!» – деп кыйкырган чакта, келин байкуш тунжураган калыбында кылдат жасалып даамы таңдайда эриген тамактар, жылтылдаган күмүш мискейлер, дубалдары байыркы баатырлар, чытырман токойдогу сыйкыр куштар менен кооздолгон шуудур жеңил, түстүү гобелен-таарлар туурасында кыялданып отураар эле; жука фарфорго салынып берилчү не бир чүйгүн, не бир кылдат даамдар, кулакка шыбыр айтылып, колуңдагы айры менен форелдин же илбээсиндин канатынын кызгылтым этинен илип атып сырдуу жылмаюу менен укчу не бир сыпайы сөздөр туурасында кыялга батып отурчу.

Анын дурусураак кийими да, тагына турган кымбат баа буюмдары да, дегеле ырыстуу эч нерсеси жок эле, бирок өмүрүндө жанынан артык көргөнү ушул буюмдар болчу, өзүнүн бул жарыкка кыялындагыдай жашоого жаралганын сезчү. Ээ-жаа бербеген эңсөөсү алып учуп, кимдир бирөөлөргө жаксам, суктандырсам, коомдо ийгиликке жетишсем, башка аялдар ичтери күйүп турса дегенде эки көзү төрт эле.

Кез-кезде ал кечилканада чогуу тарбияланган, эми турмушу бардар курбусунукуна барып турчу, аныкынан кайткан сайын маанайы суз тартып, эзиле азаптанганынан экинчи ал жакка барбайм деп карганып да жиберчү. Анан күн бою чексиз кайгыга бата, өзүнө өзү боору ооруп, кылаарга аргасы жоктугунан көз жашын көлдөтүп ыйлап отурчу. 

Бир күнү кечинде күйөөсү башкача шаңыраңдап кирип келди да ага чоң конвертти сунду.

– Ме, алчы муну, – деди, – бул сага күтүүсүз белек.

Аял конвертти шак эле тытып, ичинен карточканы сууруп чыкты. Анда мындай деп жазылыптыр:

«Билим берүү министри жана Жорж Рампонно айым Луазель мырзаны жана айымды 18-январь дүйшөмбү күнү министрликте өтө турган кечеге катышып кетүүнү өтүнөт». 

Күйөөсү күткөндөй, аялы кубанганынан так секирген жок, тескерисинче, кабагын карыш сала чакырууну үстөлгө ыргытты.

– Мунун мага эмне кереги бар, бай болгур?

– Бул эмне дегениң, кымбатым, мен сени абдан кубанып калатко десем. Сен эч жакка барбайсың, ошондуктан мындай учур сен үчүн абдан сонун да. Мен бул чакырууну эптеп атып араң алдым. Ал жакка элдин баары эле баргысы келет, бирок каалагандын баарын эле чакыра бербейт да, мындай билетти мага окшогон майда чиновниктер да ала албайт. Сен аякта эң жогорку мансаптагылардын баарын көрөсүң.

Келин күйөөсүнө заар көзү карап алды да, итиркейи келе бурк этти:

– Аякка эмнемди кийип бармак элем? Кийгенге эч нерсем жок!

Бул күйөөсүнүн оюна келбесе керек, ал күңкүлдөдү:

– Жанагы театрга кийчү көйнөгүңдү кие бер да. Сопсонун эле го менимче. 

Анан карай салса аялы ыйлап кирген экен, шаабайы сууй, эмне дээрин билбей туруп калды. 

– Эмне болду сага? Эмне? – деди тутугуп.

Аялы өзүн араң басып, көз жашын сүрттү да жайбаракат жооп узатты:

– Эч нерсе. Менде кийгенге бир дурус кийим жок, демек, мен бул кечеге бара албайм. Билетиңди аялы мага караганда түзүгүрөөк кийинген кесиптештериңдин бирине берип салчы.

Аргасы куруган күйөөсү аны эптеп көндүрмөккө жанталашты:

– Уксаң, Матилда. Сен жакшы деген көйнөк деги канча турат, аны кийин да кие берсе болобу? Арзаныраагы табылабы?

Келин унчукпай калды, баасын укканда жүрөгү түшкөн битир күйөөсү чалкасынан кетип, алып бербей койбосун дегенчелик кылып, оюнда анын чыгымын эсептеп кирди.

Акыры эсебин чыгарды да жайбаракат жооп узатты:

– Так канча болорун билбейм, бирок менимче ага төрт жүз франк жетмек.

Күйөөсүнүн өңү кубара түштү: анда мылтык сатып алам деп чогултуп катып койгон так төрт жүз франк акчасы бар эле. Жайында достору менен Нантеранын чет жакасына аңчылыкка чыкмак, алар дем алыш сайын торгой атып келмекке ошол жакка жөнөшчү.

Болору болду дедиби, анан минтти:

– Мейли, төрт жүз франкты мен сага берейин. Бирок көйнөктүн жакшысынан сатып алганга аракет кыл.

Бал болоор күн жакындап келатты, каалаган көйнөгүн алганы менен Луазель айымдын дагы эле кабагы ачылбай, өзүн коёрго жер таппай атты. Бир күнү кечинде күйөөсү сурап калды:

– Эмнеле болуп атасың? Таптакыр эле башкача болуп калдың го?

– Менде бул көйнөктүн көркүн ачаар бир да асыл баа буюмум жок. Элге шылдың болбой, ушул кечеге барбай эле койсом жакшы болмок, – деди ал.

Күйөөсү моюн бергиси жок:

– Жакаңа тирүү гүлдөрдөн кыстарып ал. Азыр кышында бул абдан жарашыктуу да көрүнөт. Болгону он эле франкка эки-үч сонун роза сатып алса болот. 

Аялы да бош келбеди:

– Кереги жок, барбайм… бай аялдардын арасында куучуйган кедей катын болуп көрүңгүм жок. Андай кордукка чыдабайм.

Күйөөсү ошондо момундай акыл айта салбаспы:

– Келесоо экенсиң да! Жанагы курбу досуң Форестье айымга бар да, алтын-күмүштөрүңөн бир экөөсүн бере тур деп сурап көрбөйсүңбү. Жакын досуңго, кантип жок десин.

Муну уккан аялы сүйүнгөнүнөн кыйкырып жиберди:

– Туура айтасың! Оюма келбегенин кара. 

Аялы эртеси күнү эле курбусу Форестье айымга жетти да арманын ортого салды. Тиги болсо айнек шкафка басып барып андан чоң кутуну алып чыгып ачты да Луазель айымга сунду:

– Каалаганыңды тандап ала бер, кымбаттуум. 

Ал адегенде билериктерди, андан кийин берметтерди, анан укмуштуудай жасалган венециандык алтын таштуу крестти көрүп чыкты. Күзгүнүн маңдайына туруп алып, бирде мунусун, бирде тигинисин тагып көрүп, буюмдардан таптакыр ажырагысы жок, кайра бергиси келбей, эки анжы бойдон тура берди. 

– Дагы эмнең бар? – деп сурап да жатты. 

– Баары эле бар. Издеп көрө бер. Сага эмне жагаарын мен билбейм да, – деди курбусу.

Ал аңтарып атып бир оокумда кара атлес кутуга салынган укмуштуудай бриллиант шуруну сууруп чыкты. Эңсөөсү ээ жаа бербей, жүрөгү түрсүлдөп чыкты, ошол замат жакасы бийик көйнөккө тагып көрдү да, өз турпатына өзү суктаганынан күзгүнүн маңдайында катты да калды. Анан коркконсуп, акырын абайлай сурады:

– Мага ушуну эле бере аласыңбы? 

– Албетте, ала бер.

Терисине батпай кубанган Матилда курбусунан мойнуна асыла кучактап, бетинен чолпулдата өпкүлөп жиберди да, асыл баа буюмду ала чуркаган бойдон артына кайтты.

Бал өтө турган күн да келди. Анда Луазель айымдын жетишкен укмуш ийгилигин айтпа. Сымбаты келишкен, ажарлуу, куунак көңүл, кубанычына мас айым элдин баарын тамшантып оозун ачырды, айымдардын ичинен да эң эле сулуусу да ошол эле. Эркек атмайдын баары андан көзүн ала албай, ким экенин сурамжылап, ыгы келе калса эле таанышсак деп ынтызарланып атышканы. Кызматы боюнча өзгөчө тапшырма аткарган мансаптуу чиновниктер аны менен гана вальс бийлеп жатышты. Алтургай, аны министрдин өзү да байкады.

Сүйүнүчтөн акылын жоготкон жаш келин баарын унутуп салып, бийге ышкысын сала жан дили менен берилип чимирилип жүрдү, аялзатынын жүрөгүн эриткен сулуулуктун шаңы менен салтанатына, туш-туштан жааган изги каалоо тилектерге, астыртан суктана баккан көздөр менен кулагына аяр айтылган кумарлуу ширин сөздөргө мас болуп, башынан бутуна чейин бак таалайдын булутуна ороно, чексиз ыракатка балкып, таман астындагы жерди сезбей, абада каалгып жүргөнсүдү.

Экөө зыяпат кечеден таңкы төрттө чыгышты. Күйөөсү тээ түн оогондон тарта эле дээрлик ээн калган залдын бир бурчунда, үлпөт отуруштун жыргалына ойда батып жаткан аялдарын кыялбаган эки-үч чиновник менен үргүдүлөп отурган. 

Кетээрде күйөөсү далысына кооз бал көйнөккө түк коошпогон карапайым жупуну жамынчыны жаба койду эле, келиндин жети өмүрү жерге кирип кеткендей боло түштү, моюндарына жылтылдаган кымбат баа жакаларды салынып жаткан башка аялдар байкай электе бул жерден тезирек качып кеткиси келди. Бирок Луазель мырза аялын токтотту:

– Коё турчу, эмнеле шашып атасың? Суук тийбейби сыртка чыкканда. Тура тур, мен фиакр (Европада шаар тургундарын ташыган ат кошулган чүмбөт араба) таба коёюн.

Матилда аны уккан жок, чуркаган бойдон тепкичтен ылдый түшүп кетти. Сыртка чыгышса жакын жерде араба жок экен, алысыраактан улам зуулдап өтүп жаткан арабкечтерден сурап коюп, унаа издеп жөнөштү. Дайра жээктей суналган чоң жолго жеткенде экөө тең калчылдап үшүп чыгышты, талаада калгыр арабадан дагы эле дайын жок. Акыры Париждин көчөлөрүнө түндө гана чыкчу, силкинсе чачылып кетчүдөй шалдыраган арзан баа экипаж жолукту, мындайлар өзүлөрүнүн кунарсыздыгынан тартынып, күндүзү чоң көчөлөргө чыга алышпайт.

Араба аларды Мартир көчөсүндөгү үйүнө жеткирди да, экөө унчукпай өйдө чыгышты. Аял үчүн жыргалдын баары ушуну менен бүткөнсүдү, күйөөсү болсо эртең мененки саат ондорго министрликтеги жумушуна барышы керек экенин ойлоп баратты. Байкуш келин үйгө киргенде эски жамынчыны ийнинен сыйрып ыргытты да күзгүнүн маңдайына тура калып, өзүнүн турпатына дагы бир жолу көз чаптырды. Ошол замат кыйкырып жиберди. Мойнундагы шуру жок эле.

Чечинип аткан күйөөсү бурк этти:

– Дагы эмне болду?

– Магабы… мен… Форестье айымдан алган шуру жок.

Эси чыга түшкөн күйөөсү ордунан атып турду:

– Кандайча жок! Бул эмне дегениң? Андай болушу мүмкүн эмес!

Экөө издеп киришти, көйнөктүн, жамынчынын бүктөлгөн жерлерин, болгон чөнтөктөрүн аңтарып чыгышты. Бирок шуру эч нерсе табылган жок. Күйөөсү:

– Биз кетип баратканда шуру деги мойнуңда беле, эсиңдеби? – деп сурады.

– Ооба, бар болчу, министрликтин чыга берерде кармалап көргөм. 

– Эгер көчөдө кетип баратып түшүргөн болсоң, анда укмакпыз. Демек, ал жанагы түшүп келген арабада калган турбайбы.

– Ошондой го. Номурун эстеп калдың беле?

– Жок. Сен да караган жок белең?

– Кайдан.

Айттырбай келген кырсыктан экөөнүн тең шаабайы сууп, телмире тиктешип туруп калышты. Анан Луазель мырза кийине баштады.

– Барып жанагы жөө баскан жолду карап келейинчи, табылып калаар.

Луазель чыгып кетти, аялы болсо жарыкты да күйгүзбөй, бал көйнөкчөн бойдон иреңи кубарып, турган ордунда селейе катты.

Күйөөсү эртең мененки жетиде кайтып келди. Эч нерсе таппаптыр. Анан ал полицияга, андан ары гезиттерге барып жоголгон буюм тууралуу жарыя берди, арабакечтер топтошуп турчу жерде да болду, – айтор, курган үмүтү кайда айдаса, ошол жактын баарын кыдырып чыкты. Аялы болсо экөөн капылет келип баскан үрөй учурган кырсыктан дал болуп, күн бою акыйып күтүп отурду.

Көздөрү киртейип өңү купкуу, суй жыгылчудай болгон Луазель үйгө кечинде, шуру эмес таш балекет жок шалдырап араң келди.

– Курбуңа кат жазып кой, – деди ал, – кутунун кулпусун сындырып алып, оңдогонго берип койдум де. Ушинтип эптеп убакытты созо туруудан башка арга жок. 

Матильда ал айткандай кат жазды. Апта аягында алардын үмүтү биротоло үзүлүп, беш жылга карый түшкөн Луазель мырза:

– Жоголгон буюмду ордуна коюш керек, – деди. 

Эртеси күнү алар шурунун кутусун алып, анын тышына аты жөнү жазылган зергерге барышты. Ал кардарлар жазылган китептерин бир сыйра аңтарып чыкты да:

– Бул шуруну мен сатпаптырмын, менден кутусун гана сатып алышыптыр, – деди.

Ал анткен соң кайгы басып сарсанаага баткан экөө так ушундай шуру издеп, улам бир зергерден бир зергерге кыдырып жөнөштү.

Пале-Роялдагы бир дүкөндө так эле жоголгон шуруга окшош буюмду табышты. Баасы кырк миң франк экен. Алсаңар отуз алты миңге беребиз дешти. Алар дүкөнчүдөн бул шуруну үч күнгө сатпай кармап туруусун өтүнүштү, бирок кокус жоголгон шуру февралдын аягына дейре табылып калчу болсо, анда сен өзүңдүкүн кайра отуз төрт миң франкка аласың деген шарт коюшту.  

Луазелдин атасынан калган он сегиз миң франкы бар эле. Жетпегенин карыздамай болушту.

Ошентип ал ар кимден миң, беш жүз, эки жүз, жүз, жадагаласа, элүү франктан чогулта баштады. Алган чоң акчаларга тил кат жазып, мойнуна итке мингизе турган милдеттенмелерди иле берди, ар кандай сүткорлор, карызга насыя бергендер менен таанышууга мажбур болду. Өлөөр өлгөнчө төлөй албас карызга белчесинен батып баратканын, андан дегеле кутула албасын түшүнүп турса да, кара башын каптап келаткан муктаждык менен руханий азаптан мөңкүрөп калса да үч күндө жаңы шуру сатып ала турган отуз алты миңди таап келип дүкөнчүнүн алдына таштады. 

Луазель айым шуруну Форестье айымга жеткирип барганда ал нараазылана минтти:

– Эмнеге муну мынчалык узак убакытка кармадың, өзүмө да керек болуп атты эле да.

Шуруну алып атып анын кутусун ачкан да жок, курбусу так мына ошондон коркуп турган. Алмаштырып койгонун байкап калса эмне деп ойлоп калмак? Балким ууру деп калмакпы?

Жоголгон шуруну ордуна коюп курбусунан кутулганы менен Лаузель айым итке минген кедей турмуш кандай болорун мына ошол күндөн тарта өз жонунан өткөрө баштады. Тагдырга моюн сунбаска арга жок. Эми тоодой үйүлгөн карызды төлөш керек. Төлөйт да, кайда бармак эле. Адегенде эле үй кызматчысынын акысын берип жолго салышты, батирди алмаштырышты – чатырдын так түбүндөгү мансардага ижарага чыгышты. Үй тирлиги канчалык оор эмгек экенин, көңүлгө көк таштай тийген ашкана түйшүгү деген кандай болорун назик айым эми билди. Майланышкан карапа идиштерди, кастрүлдөрдү, табак мискейлерди жууп атып, асемдеп караган кызгылтым тырмактарын сындырды. Күн сайын шалпылдата кир жууп чайкап, анын баарын жипке илет, кудайдын куттуу күнү таштандыны алып чыгып төгөт, суу ташыйт, чатырга жеткенче эки-үч ирет эс алып отуруп араң өйдө чыгат. Карапайым кара таман элден чыккан аялдай кийинген айым колуна себет алып, базар аралайт, бир жерден сүт, башка жерден нан, анан да жашылча, эт сатып алат, жарыбаган акчасынын бир тыйынын болсо да үнөмдөп калмакка жан алы калбай соодалашат, кээде дүкөнчүлөр менен тытышып да кетет.

Ай сайын карыздын бирин төлөп, экинчисин жаңылап, үчүнчүсүн арыраак жылдырып туруу керек эле. Күйөөсү да түнү менен иштейт, акысын алып коммерсанттардын эсеп-чотун тактап берет, кээде ар бир бетине беш сантим (тыйын) төлөгөн кол жазмаларды түнү бою кайрадан жазып чыгып, уктабай да калат. 

Азап менен муңдан, кемсинүү менен жер карагандан баш чыкпаган мындай шоркелдей жашоо он жылга созулду. Он жыл ичинде алар болгон карыздарын төлөп кутулушту, алтургай, кадимки эле каракчылыктан айырмасы жок ченемсиз өсүп кеткен үстөк пайыздардан бери чып-чыргасын калтырбай төлөштү. 

Мадам Луазель бул жылдар ичинде айдай жамалы күлдөй оңуп, ажарлуу жүзүн бырыш басып кыйла карый түштү. Туурасынан жооноюп, үнү дарылдаган орой, кадимки эле кедей бүлөлөрдүн кожейкесинен айырмасы болбой калды. Баягы тыкыйган сыны жок, чачтары иретсиз саксайган, юбкасы бир жагына чоюла кыйшайган, колдору тынымсыз кара жумуштан туурулуп, дүлөйгө айтып аткансып бакыра сүйлөгөн, полду шалтактата ысык суу менен өзү жууп турчу жүдөгөн кара катынга айланып калды. Күйөөсү жумушта болуп, өзү көр тирликтен азга болсо да бошой калган учурларда Матилда терезенин түбүнө отуруп алып, өзү элдин баарын оозун ачырган, татынакай болгон баягы унутулгус бал өткөн кечени бир көргөн жакшы түштөй эстер эле.

Жанагы кара баскан шуруну жоготуп албаганда жашоосу кандай болор эле? Ким билет? Жашоо дегениң ушундай кылтыйма, ойт берме экен да! Адамды аман алып калуу же аны сындырып таштоо көрсө бат эле турбайбы.

Бир жолу апта бою бели бүгүлбөй иштеген соң дем алыш күнү эс алып, сейилдеп келгени Елисей талаасына барып ал жактан кичинекей баланы жетелеп бараткан аялды көрүп калды. Бул Форестье айым эле, ал түк өзгөрбөй, баягы эле бойдон жапжаш да, сулуу да экен.

Аны көрүп Луазель айым толкундана түштү. Барып сүйлөшсөбү? Албетте. Карыздын баарынан кутулган, эми ага баарын айтып берсе да болот. Эмнеге анте албасын.

Ага жакын басып барды.

– Кандайсың, Жанна.

– Ия, кечиресиз, айым, сиз адашып калдыңыз окшойт.

– Жок. Мен Матилда Луазелмин.  

Курбусу эси оой кыйкырып жиберди:

– Бечара Матилдам, сенсиңби, киши тааныгыс болуп калгансыңго!

– Ооба, сени менен акыркы жолу көрүшкөндөн бери жашоо ушундай болуп калды. Мен абдан кыйналдым… муктаж болдум… анын баары сенин айыңдан!

– Менин айымдан? Кандайча? 

– Сен мага министрликтеги балга тагып бар деп берген шуру эсиңдеби?  

– Ооба, эсимде. Эмне экен?

– Мен аны ошондо жоготуп алгам.

– Кандайча? Сен кайра алып келип бербедиң беле? 

– Мен башкасын, бирок так эле ошондой шуруну кайтарып бергем. Анан биз он жыл бою ошо шуруну сатып алган карызды төлөдүк. Башыбыздан кандай азап өткөнүн, таптакыр итке минип калганыбызды сен түшүнөсүңбү. Эми ал азаптын баары бүттү. Мен буга канчалык кубанып жатканымды сага айта албай да турам. 

Форестье айым каккан казыктай селейе түштү.

– Мен берген шурунун ордуна башкасын алдык дейсиңби?

– Ооба. Сен аны байкабай да калган турбайсыңбы? Ал деле так эле сеникиндей.

Матилда муну айтты да маашырлангасып жайдары жылмайып койду. Толкунданган Форестье айым аны эки колунан мыкчый кармады.

– Байкуш Матилдам менин! Менин сага берген бриллианттарым жасалма эмес беле! Анын баасы ашып кетсе беш жүз эле франк болчу.

Которгон Бахтиер Шаматов

Ги де Мопассан: “Шуру” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.