Нурлан Калыбековдун “Ыраазымын” ыр китебине сын пикир

Акындар өзүнүн жан дүйнөсү, табияты, мүнөзү, кыял-жоругу, кыскасы, ички ой-туйгулары, сырлары жөнүндө ашкере айтпаганы менен ырларынан байкалбай койбойт. Ушул тапта илим менен технологиянын өнүккөн, ааламдашуунун зуулдаган заманында жакшы ыр жаратыш да оор. ЖИ жардамы менен күн сайын эмес, саат сайын ыр, кара сөз жазгандар көбөйдү. Бул өтө коркунучтуу тенденция. Окурман журтунун таза ырга, чыныгы поэзияга, турмуштагыдай прозага болгон суроо-талабын жок кылуунун жолу, табитин талкалоонун аргасы. Адам менен технологиянын айрыкча шык, таланттын учкуну барлардын жарышы, атаандаштыгы, оңой оокатты аз-маз өзгөртө коюп, менчиктеп алуунун далалаты ким кимди ай-талаада калтырары азырынча белгисиз… Пенде өз табиятына жараша оңой оокатка тап бериш жагынан алдыга киши чыгарбайт.

Социолог-психолог изилдөөчүлөрдүн маалыматына караганда, акын (статус) табиятынын беш-алты категориясы аныкталган. Бизде азырынча ал тууралуу сөз боло элек…

Эл оозунда дервиш акын, жинди акын, бийликтин акыны, соодагер акын, кутурган акын, күнкарама акын, тантык акын, тамашакөй акын, эрке акын, эптемей акын, атына эле акын ж.б. бир канча аталыштары ооз жүзүндө айтылган менен майнаптуу илимий изилдөөлөр жок.

Акындар атам замандан бери өздөрүн кудайга теңеп, кудай менен алым-сабак айтышып, сырдашып-муңдашып, ал тургай кесир сүйлөп тыңсынгандары, теңата болгондору да жок эмес. Мунун себебин кандайдыр бир касиеттүү күч дээрине сеппесе, оозуна салбаса, дилине куйбаса, тилине куялуштурбаса ырды кайдан жаратмак деген ишеним күч. Ошол таризден караганда акын Нурлан Калыбековдун басмадан жаңыдан чыккан “Ыраазымын” деген ыр жыйнагынын маани-маңызы да, мазмун-идеясы да “Ыраазымын Кудурет, нурларыңдан шимирип, тазаландым таза жуулган айнектей” деп, жаратканга жакындаган, анын амири менен өзүн пендечиликтин майда-барат, акыр-чикир, көр-жеринен толук бошонгон, көкүрөгү нурга, жүрөгү сүйүүгө, башы тунук ойлорго толгон, жаңы жашоо баштаган, жаңы чөйрөдөн өзүн-өзү издеп таап кубанган акындын портретин, акындын бейнесин көрүүгө болот. Акындын дил агарткан, жан дүйнө тазарткан башкы миссиясы ушунда. Китептин башынан аягына чейин өзүнүн дух-рух абалын чагылдырганга, жан дүйнөсүндөгү өзгөрүш-бурулушту ыр саптары аркылуу жеткиргенге далалат жасаганы жөндөн-жөн эмес.

“Кутурган” акындардын бири Нурлан Калыбеков китеп артынан китеп чыгарып, мурунку ырларынын эсебинен жаңы жыйнагынын көлөмүн калыңдаткан акындардын тизмесине кирбейт. Акыркы жылдары мурунку-кийинки муундун арасында илгерки убактагы ырларын кошуп, өзүнө жаккан бир канчасын китептен китепке “айылчылатканды” жакшы көргөн тенденция күч алды. Эч ким талдабайт, эч ким сындабайт, кол чапкан, лайк басканга “семиргендер” көбөйдү. 

Н. Калыбеков изденүүдөн, түйшөлүүдөн, жакшы ыр үчүн өзүн отко-чокко таштагандан качпаган дервиш дүйнөлүү калемгер. Бир карасаң, кой оозунан чөп алалбаган момун, бир карасаң, албуут дүйнөсүн жыйалбаган бороон-чапкындуу акын. Акындын поэзиясы салттуу формада жазылганы менен маани-маңызы, ойлору, берейин деген идеясы жаңыча, ыр саптарындагы жаңычылдык, ыр тизмегиндеги абстрактуу ассоциациялар, кызыктай ойлор окурманын, угарманын акыл-ойду аңтар-теңтер кылган “кармашка” камап таштайт… 

Эгер жаңылышпасам, өмүрдүн авантюралуу өтүшү жөнүндө “энергия заблуждения” – “адашуу энергиясы” деп атаган орустун улуу сөз чебери Лев Толстойдун мындай айтканы бар. Дегеле адам, айрыкча акын, жазуучу, ойчул адам түз жол менен кеткен болбойт. Урунуп-беринип, жаңылып-жазып жашаш керек, ошонун өзү күч-кубат, энергия берет деген. Аның сыңарындай Н. Калыбековдун жаңылып-жазылганы жөнүндө кабарым жок, бирок өзүн-өзү таануу, өзүн-өзү ачуу, өзүн-өзү сындоо, өзүн бурчка такап жазалоо жагынан башкалардан айырмаланып турат. 

Китепти ачарыңыз менен “Акыйкат” деп атаган ырын окуйсуз. Дал ошол ыр акындын акыйкатты табууга болгон далалаты эмес, чындыкты өзүнөн издөө машакаты десек болчудай. Анткени акыйкаттык абсолюттук мүнөздөгү түшүнүк, ар кимдин, ар бирибиздин өз чындыгыбыз бар. Ошонун жүзүн бурмалабай, бети-башын боёбой, көз-кашына кашташ койбой, ариет-намысты, уят-абийирди жараткандын калыбында кармап кала алабызбы? Кеп ушунда.

Келиңиз, кептин оролун кеңейткенден мурда, акынды угалы:

Мен өзүңдү тааныш үчүн,
табыш үчүн, ачыш үчүн өзүмдөн,
мен өзүмдү керек болду жоготуум.
сен тууралуу не бир сырдуу,
сыйкырдуу жомокторду айтылган,
тыйуу, чектөө мыйзамдарды
кулак-мээмден өчүрүп,
ишенимди көкүрөктөн
керек болду бошотуум.

Адам баласына чындыкка тике кароо, намыс-абийирине балта чаппоо, өз-өзүнө чыккынчылык кылбаш оозу менен айтканга караганда жасашы, шартка жараша ыңгайлашышы кандай оор, кандай кыйын!? Кеменгер ойчул Ч. Айтматов: “Адам баласына күн сайын адам болуш кыйын” деген кеби ушундан улам айтылган. Акын акыйкатты өзү жашаган чөйрөдөн издегиси келгени үчүн, акыйкатка жетүү үчүн, ал нерседен тартынбайт – күрөшөт, эч нерседен коркпойт – жогото турганы жок, керек болсо дүйнөнү аңтар-теңтер кылган төмөнкү саптарга байлап таштайт:

Өзүмдү-өзүм кесип, кыркып, балталап,
өзүм эккен уруктарды,
олтургузган көчөттөрдү четинен
бирден жулуп таштадым.
Чытырман-жыш токойлорду өрттөдүм,
көк майсаңдуу талааларды саргайтып,
кар-жамгырды жаадырбай,
дайраларды соолутуп,
жан-жагымды чөлгө айланттым, кактадым.

Сөздүн кудуретин, ойдун күчүн караңыз, эгерде ыр саптарында ушунчалык жалындаган ой менен таасирдүү, курч, образдуу сөздөрдүн духу болбогондо жомок сыяктуу сезилмек. Адам өмүр көчүндө кайра-кайра тарбияланып, окуп билимин өркүндөткөндөн жаман болгон эмес. Ал эми өзүн өзгөртүү, жаңылануу, руханий жактан тазаруу, жан дүйнөсүндө бурулуш жасоо, ички төңкөрүштүн ысык-суугуна чыдоо – бул, бери болгондо, эрдик, нары болгондо, апендилик… Баарыбыздын колубуздан келе турган иш эмес.

Автор ырында өз акыйкатын “улуп-уңшуп, өңгүрөп, алы куруп шалдырап, кулак укпас, көз көрбөс, ээн жерде…” турган кезинде тапты! Көрсө экөө бирин-бири издеп, көпчүлүктүн арасынан таба албай, акындык илхамдын апогейине келгенде кездешип олтурушат.

Өзүмдү-өзүм оболу,
жоготконум болгон экен керемет,
текке кетип өмүр менен убакыт,
жүрмөк экем дагы эле
быкшып, күйүп-жаналбай. [“Акыйкат”3-4-бет. ]

Изденүү – акын үчүн жеңил эмес, ал талант менен мээнеттин жан кейиткен, жан сыздаткан кармашынан, маңдай тер менен кан-жандын айыгышкан күрөшүнөн кийин жаралат. Автор жаңы китебиндеги ырлардын формасына жаңылык киргизди дегенден алыспыз, ыр саптарын жаңы идея менен жаңы ойлорго шыкап-шөкөттөп, өзүнүн жаңыча көз карашын, жаңыча бүтүмүн жасап, индивидуалдуу мүнөзүн ачкан. Н. Калыбеков акындар айтып-ырдап жүргөн көрүнүштүн (окуя, факты, обьект ж.б.) жаңы кырларын, түркүн түсүн, өңү-башын, келбет-ырайын башкача аспектиде ачканга жөндөмдүү, интерпретацияны чеберчилик менен чегине жеткире алган кашкөй акын. Албетте, поэзиясында ыр жазуу манерасын, жекече стилин, жекече мамилесин, кыскасын айтканда, индивидуалдуу жүзүн көрсөтө алган акын өзүнүн индивидуалдуу портретин тартары да талашсыз. Ырларынын уйкашы жөнүндө айтсак, боз үйдүн жасалгасына, кооздугуна, ыңгайлуулугуна эмнелер зарыл болсо, дал ошол элементтерин кынтыксыз кынаган, колунан көөрү төгүлгөн ууздай, өз ишин сүйүп жасаган уста сымал… Белгилүү сынчы С.Жигитов: “Уйкаш бир учурда ырды уйкаштырган жана көркүнө чыгарган зор күч болсо, бир учурда жезди жылтыратып көрсөткөн алтындын буусуна барабар” деп баа берген. Жөнөкөй затты, мисалы, кадимки металлды (алюминий, калай, жез ж.б) алтындын буусуна кармаса, нукурасы, тазасы кайсынысы деп баш катырган сымал, уйкаштыгы ушунчалык кынтыксыз, ушунчалык тегиз, сөз айкаштары жупташкан-куюлушкан ырлар чачтан көп. Бирок аларда кыпындай, тырмактын агындай поэтикалык ой, поэтикалык касиет жок. Том-том ыр жыйнагынан саналуу эле поэзиянын талабына жооп берген, поэтикалык призмасы даана байкалган, поэтикалык фигураларга бай ырларды таба аласыз, калгандары уйкаш жагынан алдына ат салдырбаган сырты жылтырак, ичи калтырак жарым-жан ырлар. Учурдагы жарыкка чыгып жаткан ыр жыйнактарын лупа менен астейдил карап чыгыш керек… Көлөм үчүн, томдуктар үчүн күрөш күч алды.

Ал эми акындын ырларынын техникалык курамы аздектеп өргөн беш көкүл кыздын чачындай ритм, рифма, строфа, ыр саптары, уйкаштык, муун өлчөмдөрү, көркөм сөз каражаттарынын байлыгы, орундуу иштеген чеберчилигине кине коё албайсың.

Жыйнак, негизинен, “лирикалык мендин” миң түркүн жан дүйнө абалын чагылдырып, диалектиканын мыйзамындагыдай Жер, Ай, Күн, Аалам, Планета, Табият менен Адамдын ажырагыс биримдигин, тилектештигин, өз ара карым-катнашын алардын ортосундагы органикалык байланышты ырга салат. Ал кандай байланыш эле?

Төбөм асман, астым жер…
Ак, кара, боз топурактан жаралгам,
чындыгында,
чылкый эле нурдан бүткөн жан элем.
Ыңгайлашып кара жердин бетине,
топурактан кийим тигип кийип алгам.
Жаралганда эң оболу Жараткан,
аны менен мен да кошо жаралгам. [9-бет. ]

Өзүн терең тааныган пенде Адам деген заттын улуулугун, теңдешсиз күчүн моюнга алат. Ошон үчүн “Кереметтүү зор касиет, зор күчтү, мен өзүмдөн көрө алдым” деп ишенимдүү ырдайт. Турмушунун күнгөй-тескейи, ак-карасы, жакшы-жаманы, мүдө-максаты, жашоодогу жаратуучу, куруучу, калкалоочу күч катары даңазаланганы менен сүйүү-мээрим, аруулуктун үрөнүн сепкенге милдеттүү экенин эскертет. 

Адамдар арасында илгери убакта, азыр деле касыйда окуган молдолорго дем салдыргандар бар. Демдин таасири, касиети жөнүндө айтып да жүрүшөт. Бул псхикалык жана моралдык-этикалык жекече маселе. Ал эми акындар демди кимден, кайдан алышат? Аларды ыр жаздырган, илхамын ойготкон, оозуна ыр саптарын тизмектештирген эмчи-домчулар барбы?

Кере жутуп абаны,
көпкө турдум үйлөнгөн шар өңдөнүп.
От бүрккөндөй ажыдаар,
ичимдеги акыр-чикирлерди бүт,
сыртка бүркүп таштадым.
Көздү-сөздү, каргыштарды айтылган,
баш-шыйрактай куйкаладым очокко,
өзүмдү анан жеңил сезе баштадым! [“Дем”27-бет. ]

Ички дүйнөсүндөгү “ач кенедей жабышып, канды соргон ээлүү, муздак жандардан, котур ташы койнундагы ниети бузук дос-жардан, Ээлеп алып дүйнөмдү жашагандар көп экен, жөн жашабай мите курттай жешиптир…” деп, канча убакыттар бою жанын эзип-кыйнап келген кара тумандуу дүрбөлөң-убайымдан, жаман ой-санаадан кантип кутулуп, жеңилдегенин-тазарганын айтып берет. Акындын ырындагы көркөм сөз каражаттары жаңы эмес, мурда-кийин поэзияда колдонулуп жүргөн сөз айкаштары. Бир гана “ээлүү, муздак жандарды” өтө элестүү, образдуу, таасын көз алдыңызга келген мамлекеттеги жемкорлукту гүлдөткөн, өлкөнү кудуретсиздикке батырган бийликтеги (чөөлөрдөй, карышкырдай, ит, мышыктай, келемиштей, кузгундардай…) адамдардын жүзү, образы, типтери көз алдыга тартылат. 

Биз акындын чыгармачылыгынын эволюциясы жөнүндө эч нерсе айта албайбыз. Бизден мурунку талдоого алгандар, ырларын анализдеген сынчы-адабиятчылар айтышы мүмкүн. Ырлардын жазылыш тарыхы же таржымалы автордун жеке тагдырына, адепкисинде социалдык-нравалык, саясий-коомдук факторлорго тикеден-тике байланышат же кандайдадыр бир тиешеси болбой койбойт.

Нурлан Калыбековдун поэзиядагы сапары ак-карасы аралашкан, будуң чаңдуу, оомал-төкмөл заманынан алыстай албады. Качып да кеткенге болбойт болчу. Эгемендүүлүгүн алган мамлекеттин тагдыры кандай болсо, анын жеке тагдыры андан ашып түшпөдү. Арийне акындар өзү жашаган коомдон четтеп кете албасынын сан-миң себептери бар. Алар жашоого элдин атынан сүйлөп, айтыш үчүн келет. Бир жаман жери, убагында (1990-жылдан 2021-жылга чейин кыргыз эли беш-алты коомдук-саясий төңкөрүштү, кандуу жылдарды башынан кечирди) “темирди кызуусунда сок” демекчи, болгону азганактай акындар (үч-төртөө) айткан менен алардын үнү угулбады, үнү жетпеди. Чогулуп айтканда, акын-жазуучулар, интеллигенция, демократияны туу туткандар бириккенде, массалык мүнөзгө айланганда, балким башкача болот беле?..

Өттү жылдар, алар менен
кошо тарттым азапты,
карайладык жол таба албай,
күн кечирдик мазактуу.
Чөөлөрдөй кыйкырыштык,
карышкырдай улудук,
курсак тойбой, карек тойбой,
жүрөк тойбой курудук.

Ит, мышыктай, келемиштей,
кузгундардай туш-туштан,
так талаштык, бак талаштык
сезген жокпуз куттуу учкан.
Топураган топ ичинде чындык өлөт,
кут конбойт,
мен ушуну билдим акыр:
кут конгон журт-жут болбойт! [“Түлөөдө” 18-бет.]

Тарыхта болуп өткөн окуя же фактылар изсиз калбайт, анын чын-төгүнү, суу кошулганы-кошулбаганы иргелет, реалдуу өтмүшү эртеби-кечпи айтылат, изилденет, анализденет. 

Дүйнөлүк поэзияда тарыхый мааниге ээ болгон окуяларды кагазга түшүрүп, элге биринчилерден болуп жеткирген көркөм сөз ээлери-акындар болгон. Орус элинин улуу акын кызы А. Акматова «Реквием» поэмасын лирикалык циклге айландырууну каалаганына карабастан, алгачкы саптарын 1934-жылы жазып, аны бир канча жолу оңдоп-түзөп, атын өзгөртүп, эки главасын 1934-1935-жылдары бүтүргөн. Акын өзү бир канча жолу кол жазмасын өрттөп жиберген. Ошого карабастан, аталган поэмасы алгачкы жолу чет өлкөлүк басылмаларда Мюнхенде басылып чыккан. Анна Акматова Ежовщинанын каардуу жылдарында Ленинграддын түрмѳлѳрүндѳ уулуна тамак-аш бериш үчүн 17-19 сааттай кезек күтүп, ошол эле убакта «Реквием» поэмасын беш жыл бою жазган.

Оронбодум алтын, күмүш, шайыга,
Оор кезеңде ооздук менен суу ичтим.
Элим менен бирге болдум дайыма,
Эл уу ичсе, мен да кошо уу ичтим.

*   *   *

Он жети ай мени сенделттиң,
Оорумсуң, оюм, санаамсың.
Бутун да өптүм желдеттин,
Баламсың балам, баламсың.

Түрүүлѳй басты жин-арам,
Түйүнүн турам чечелбай.
Кимиси жырткыч, ким адам,
Ѳлүмдү күттүм кетелбай.

(Которгон: Ш. Дүйшеев)

А. Акматова жалгыз уулу Лев Гумилёвдун азабын ашкере тарткан, ошол мезгилдин саясий тузагы, бийликтин энесине эскертип турган ишараты, оозун ачтырбоонун шылтоосу (анткени ал чындыкты ырдаган, адилеттүүлүктү жактаган күчтүү акын болгон) Гумилёвго окшогондордун канчасы жазага тартылган. Күнөөлүү, күнөөсү жогу канча? Байкуш орус энелеринин көз жашы акындын уулунун кайгысын эмес, жалпы аял-энелердин жүрөк кайгысын, муңун, үмүт-тилегин кошо тарттырып, түрмөдөгү ажал менен арбашкан адамдардын (уулу же күйөөсү, же бир тууганы, жакынынын) соңку мүнөттөгү аянычтуу тагдырын, өлбөс-өчпөс «Реквиемдин» жаралышын шарттады.

Акын Н. Калыбеков аталган ыр жыйнагында жеке өзүнүн (амбициялуу акынбы?) жан дүйнөсүндөгү бурулушту, өзгөрүүнү тагыраак айтканда, тазаланууну жазган жок. Өткөн мезгилдин жаман-жакшысынан, оор-жеңилинен, каар-кегинен, азап-мүшкүлүнөн, акараат-жазмышынан сабак алып, жыйынтык чыгарып, эл-журтту, окурмандарын дегеле коомду руханий тазаланууга үндөйт.

Кап курсактын камын көрүп ичип-жеп,
уктап келип, уктап кете бербестен
ойгонгон оң жашоодо.

[“Аты-жөнүм”12-13-беттер ]

Болот-болбойт деп олтуруп не таптык,
тобокелчил тоо томкорот, кыр ашат.
Ыргылжыңдар, жолубузду не жаптык,
кана, эмгегиң? – эртең бизден сурашат.

*   *   *

Кана достум кеттик, көтөр желекти,
бут тоскондор калсын артта чаңга оонап.
Өмүр бизге бир берилген белектир,
эртең эле ажал келет жан доолап.

[“Мен өзүмө, өзүм гана ишенем” 55-бет ]

Акындын жыйнагында кайра-кайра кайталанган саптар да жок эмес. ”Адам деген аты барлар, заты жоктор, жер үстүндө, жер астында көп экен…” [12]; “Байланбаймын өмүргө да өлүмгө, ачуусуна, таттуусуна” [21]; “Шашып кайда барат элем, шашып таман тешилди” [23] деген тизмектер ойду күчөтүү же маанини тереңдетүү үчүн эмес, кадыресе эле ойлордун кайра-кайра кайталанышы болуп калган. Дагы бир нерсе, акын өзү “Башым маң…” деп атаган поэмасында китептин башынан аягына чейин ырларда айтылган ойлордун жыйындысы сыяктуу сезилет. 

Азыр мына жин-перилер
дүйнөсүндө жашаймын –
караңгы да сасык да…
Өңү-түсү, кебетеси-кепшири
коркунучтуу алардын,
мен дагы ошолордун биримин. [“Башым маң…”95-бет. ]

– деген каармандын (“Көлөкөсү Кудайдын”) диалогун түшүнүктүү, ачык-айкын, абсалюттук мүнөзүн реалдуу белгисине карап же илимий негизде тастыкталган образын тереңдетип иштеп чыкса болчудай.

Н. Калыбеков учурдагы индивид акындардын баш сабында турат. Жыйнагындагы көпчүлүк ырларынын өз таржымалы, объектиси, айтайын деген ою жана бүтүмү бар. Анын “Эмнегедир сагына беремин, чексиздикти, түпсүздүктү ар дайым” деген сабынын бир мандеми бар. Адатта акындар ойдун туткунунда жүрүшөт. Алардын жүрөгүнө тынчтык бербеген ойлор басса-турса жадынан кетпейт. Уктаса түшүнө кирет. Уйку-соонун арасында ыр жазгандары бар. Ал – кыйноо, жакшы ыр жазуу түйшүгү, мыкты поэзиянын үлгүсүн жаратуу убарагерчилиги…

Бул дүйнөгө келген белем жаңылыш,
өздөштүрө албай келем турмушту.
Кудай менен ортобузда таарыныч
Болгон окшойт, жеген окшойм зор мушту.

Сүргүндө окшойм, асман соту соттогон,
азабымды жедим абдан тойгончо,
Периштелер барбы мени жоктогон,
аяның бер, түк унутуп койгончо… [“Сагыныч” 29-бет.]

Жогорудагы саптар акындын жан дүйнөсүн кыскан, түйшөлткөн, мыжыккан ойлордун кагылышуусунан жаралган. Рух агартуу-тазаруу айтканга оңой, бирок анын кыйноосуна, тынымсыз күрөшүнө, анын бармакка сайылган ийнедей ачуу уусуна туруштук берүү кыйын. Бир туруп демденип-эрдемсинип кайраттанган, бир туруп шаабайы сууп, колу-буту шалдырап турган абалды башынан кечирген адам менен күнүмдүк жашоосуна каниет кылгандын айырмасы чоң.

Неге, эрте коштоштум,
шапар тепкен күндөр менен дуулдаган?
Андан көрө тал-теректин шуулдаган,
үнүн угуп жашагым бар талаада. [“Сыр” 51-бет.]

Жалгыздык тубаса акындар үчүн мүнөздүү көрүнүш. Поэзиянын жоопкерчилиги, талабы менен азабы, ыр жүрөктүү акындарды аргасыз баш ийдирген жол. Табият менен эриш-аркак, жаратылыш менен коюн-колтук аралашып, аалам сырын ачканга куштарлар үчүн жашоо образы, ыр жазгандар үчүн өзүнчө бакыт. 

Хайку жапон поэзиясындагы салттуу жанр. «5 – 7 – 5» ыр саптары менен түзүлүп, үч саптан жана он жети муундан куралат. Бул жанрдын жаралуу тарыхы XVI кылымдын аягы, XVII кылымдын башына таандык. Мындайча айтканда, беш-алты кылымдан бери чанылбай, жоголбой, көөнөрбөй келаткан жанр. Хайку жанрында ыр жазган белгилүү жапон акындарынын башында Мацуо Басё, Кобояси Исса, Ёса Бусон жана башкалар турат. Жапондор булардын мектебин, хайкучулардын жолун уланткан шакирттерин кандай урматташат.

Эмнеге алар талаалап, эл кыдырып, жер кезип, дервиш сыяктуу тентип кетип, пендечиликтин жыргал-кууралынан баш тартышкан? 

Мацуо Басё – жапондордун эң таланттуу акындарынын бири, ыр жазуу боюнча адабият теоретиги, анын шакирттери жапон поэзиясынын көрүнүктүү өкүлдөрүнүн өзүнчө муунун түзөт. Ал – орто жашаган самурай үй-бүлөсүндө жарык дүйнөгө келген. Хайку үч сап ырлар жанрында жазган, ойлорду көркөм туюндуруунун кыска жана нуска жолуна алгачкы из салган карлыгач акын. Өмүрүнүн көп жылдарын жер кыдырып, эл кезип, саякаттоо менен өткөргөн, нукура өз стилинде, өзүнүн манерасында жазган акындардын адабий мектебин калыптандырган.

Өз мезгилинде атак-даңкына, аброюна, хайку жанрына алгачкы из салган, атактуу акын болгонуна карабастан, өмүрү бүтүндөй жакырчылыкта өткөн. Чыныгы философ-буддист катары өзүнүн материалдык абалына эч качан көңүл бөлгөн эмес, материалдык байлыкка таптакыр кызыкпаган. Колунда бар шакирти салып берген, ыр дүйнөсүндө белгилүү «Банан өжүрөсү» күйүп кеткен соң, он жылдай бүткүл Жапон аймагын жөө кыдырып, өмүрүн жолоочу (дервиш) жашоодо өткөргөн. 1694-жылы шакирттери менен жер кезип жүргөндө, Осакада каза болгон.

Дагы бир кытайлык атактуу акындардын ичинен Тао Юань-миндин (Тао Цянь) өмүр жолуна көз чаптырыңыз. Анын ата-теги түпкүлүгүндө башкаруучулардын үй-бүлөсүнөн чыккан, ата-энеси анчалык чоң эмес мансапка ээ болгон. Жыйырма тогуз жашында иштей баштайт да, кырк бир жашында кичирээк бир аймактын башкаруучусу даражасына жетет. Капыстан эле күтүлбөгөндөй чечимге келип, кыйналып араң жеткен мансап-даражасын таштап, ээн-эркин болгонду эңсеп, эл кыдырып, ыр жазууга өтөт. Кырк төрт жашында капылет кырсык тооруйт. Үй-жайы алоолонгон өрттөн күйүп, эч бир буюм-тайымы калбай, ээн талаада жалгыз калат. Өзү башынан өткөргөн өмүрүнүн дүрбөлөңдүү учурларын, көз карашын поэзиясында өзүнүн акындык личносттун ар тараптан реалдуу чагылдырган. Эркиндик, өз алдынчалык, көз карандысыздык анын бийик туткан идеалы болгон. Адам деген ар дайым, ар качан эркин болууга тийиш деп түшүнгөн.

Аның сыңарындай таланттуу акын Н. Калыбеков акындык кредону бийик туткан, ырларына жасалмасыз, жоопкерчилик менен караган, көңүл түпкүрүндөгү ыр сабын этияттап, бапестеп, кастарлап жазган такыба акындардын категориясына кирет. Ыр анын өмүр-дүйнөсү менен кошоктошуп, жуурулушуп калган үчүн минтип сырын төгүп отурбайбы:

Шаракташып, шар суу менен шаң аккан
өзөн бойлоп оюн-күлкү салгым бар.
Күндү тосуп таң эрте, кайра кечте узатып,
Ай шооласын жамынып,
жылдыздарга сыр айтып
алачыкта, жалгыз жашап алгым бар.

Эмнегедир көпчүлүк акындар ыр жазган учурун, күндү, айдын числосун, жылын жазганга кызыга беришпейт. Нурланда да ырларынын кайсы күнү, канчанынчы числодо жазылганы берилген эмес. Акындардын чыгармачылыгынын эволюциялык өсүп-өнүгүшүндө, адабий процесстеги жекече ордун аныктоодо мезгил-убакыт чоң мааниге ээ. Бул дүйнөлүк практикада өзгөчө ролду ойнойт, албетте ырды эмес, пырды жазгандар үчүн эмес, классиканы, шедеврди жараткандар үчүн маанилүү.

“Кээде дуулайм, кээде куурайм, кашаң дагы, күлүк дагы аттаймын…” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

“…Могут быть произведения не понятны, но вместе с тем плохи, но гениальное произведение всегда было и будет непонятно большинству в первое время”.
Л. Толстой

Бороонду эңсейт бул тентек
Бороондо тынчтык барчылап.
М. Лермонтов

Нурлан Калыбеков

ЭСКЕРҮҮ ТҮН

Улуу Айдын жарыгында,
Улуу Түндүн жарымында.
Таш үстүнө чыгып алып,
Таш астында калгандардын
Ырын ырдап,
Ырын эмес,
Ыйын ырдап,
Турдум сыздап.

Артка жылып заман нугу,
Жарык болуп Айдын нуру.
Түрүлүп тасмалардай,
Бүгүнкү күндөн баштап,
Байыркы таш дооруна чейинки бүт,
Көзү өткөн бабалардын,
Алар жүргөн,
Тоо, түз, суу, талаалардын,
Көрүнүп элестери,
Жоого чыккан,
Тоого чыккан,
Ашуулары, белестери,
Көзүмө элестеди.

Бабалар ай жарыктыктар,
Бир келип бул дүйнөгө,
Жашоого көзү тойбой,
Андашып жамандыкты,. жакшылыкты,
Дүйнөгө устун болбой,
Түз кеткен жаны улуктар,
Бабалар ай жарыктыктар.

Улуу айдын жарыгында,
Улуу түндүн жарымында.
Тарттым да сырыңарды,
Ырдадым ыйыңарды,
Муңга толгон,
Жашка толгон,
Ырыңарды.
Жаш төгүп,
Бүткүл дүйнө,
Бүткүл аалам,
Ай, Күн, Жылдыз, Булут, Асман,
Эне, Жер да,
Көк Теңир да,
Чогулуп жоктоп турдук.
Ал тургай,
Урпактар да төрөлө элек,
Тамчыдай тып деп тамып,
Учкундай жылт деп жанып,
Келишти баары, баары,
Нурга айланып.

Ошондо бир ой келди,
Бабалар силер кайра,
Урпак болуп,
Төрөлүп жүрбөгүлө?!
А балким,
Мен дагы бир,
Көзү өткөн
Качандыр бир
Бабадырмын.
Бабалар үн бергиле?!
Кыйкырып суроо жаалап,
Эсиме келсем анан,
Таң атып баратыптыр,
Ай батып баратыптыр.

Мен ошентип,
Таш үстүндө турдум көпкө,
Көпүрө болгон сымал,
Улуу жер, Улуу Көккө.
Байыркыны келечекке,
Келечекти байыркыга,
Кошуп жууруп,
Бүгүнкү күн,
Болуп туулуп,
Улууланып,
Арууланып,
Турдум жанып.
Улуу айдын жарыгында,
Улуу түндүн жарымында.

Нурландын бул чыгармасын мен биринчи жолу өзүнүн окуусунда радиодон уккан элем, кийин да эки-үч жолу уктум окшойт. Ыр негедир сырдуу, а түгүл түшүнүксүз туюлду. Ошондуктанбы, бетме-бет отурганда да Нурландын ушул ырын окуп берүүсүн суранып, эки жолу уктум. “Эми муну жаш кезде, ойкуп-кайкып жүргөндө, жазган элек да”, – деп, көңүлүмдү кыйбай окуп берген эле. Бул ырды түшүнүүнүн деле кереги жок окшойт, угуу гана керек көрүнөт деген ойго да келген учурлар болду. Бирок ыр мени кармап алып эле коё бербей жатты. Демек, анда “бирдеме” бар да, болгондо да мен аңдай албай жаткан бир “балакет” бар да. Ушул “балакетти” аңдаш үчүн мен анын ар бир сөзүнө, тыбышына, доошуна сүңгүп кирип, жиликтешим керек эле. Ушундай максатты аркалап, кирише баштаганда эле, карама-каршылыктар жыйнагына кептелдим. Мына, түн, бирок жөн түн эмес, айлуу түн; демек, түн түн (караңгы жарык); эмне үчүн дөбөдө эмес, таш үстүндө турат, ташта эмне сыр бугуп жатат, деги таштын өзү карама-каршы эмеспи: таш боор, таштай муздак Таштанбек, Ташболот, Кожомкулдун ташы; мезгилине келсек, учур чак ═ өткөн чак келер чак ж.б. 

Булардын ичинен таш негедир эле көкүрөгүмдө уюп калгансыды. Таш жер менен бирге жаралганбы же кийин өнүп чыкканбы? Жаратылыштын татаал талдоосуна туруштук берип ыңгайлашууга ийкемдүү жападан жалгыз “жандык” таш эмеспи, таш өзүнүн таш болуп калган денесинде канчалаган кылымдарды, не деген сырларды, касиеттерди кысып жатат болду экен? Таш жүрөгүндөгү тактар менен адам жүрөгүндөгү тактардын ортосунда кандайдыр бир жалпылык, окшоштук барбы, таштар деле адамдар сыяктуу эле өз жүрөгүндөгү тактарды өчүрүп салуу үчүн жаналакет кыла беришеби? Биз аларды талкалап, таштарды шашылган кумга… айландырып жатканыбызда, бул кылганыбыздын өзү тирүү жандыкты (айталы, койду) мууздап жаткандан эч айырмасы жок экендигин туюуга биздин кудуретибиз жетеби? Мына ушул өңдүү суроолорго жана жогоркудай карама-каршылыктар жыйнагына кептелгенден кийин, ырды жиликтөөдөн сестене, чочулай баштайт экенсиң. Бирок канчалык чочуласам да, ыр мени байлап алып эле туруп алды, өзүнчө жүккө айланып, кутулбас куяга калгандай болдум. Ушинтип чайналып жүргөн кезимде мага бир ой келди: “Бул чыгарманы башкалар кандай түшүнөт болду экен, деги алар аны чыгарма катары кабыл алышабы?” Акыры ырды студенттер менен магистрлерге таратып, өз ойлорун жазуу түрүндө беришин талап кылдым. Эч бир оозеки талдоо жүргүзбөдүм, алар менин жетегинде калабы деп чочуладым, болгону өзүм да анчалык түшүнбөгөн суроолорду чолуп-чолуп берүү менен чектелдим. Мына эми алардын пикирлерин, талдоолорун десем туура болот го, силерге сунуш кылып отурам. Атайы эскерте кетчү бир жагдай: пикирлердин айрымдары аудиоторияда отурганда жазылса, айрымдары үй тапшырма катары аткарылды. Айрым студент, магистранттар кыргыз, айрымдары орус мектепти бүтүшкөн, бирок нурку кыргыздар. Ошондой эле араб магистрлер да бар, аларды ысымдары аркылуу эле айрып алсаңар болот. Талдоо деңгээл көлөмү да ар кандай: айрымдар оюн кыска гана берсе, айрымдары кадимки адистердей эле ар тараптуу талдоо жүргүзүптүр; талдоолоруна ат койгондору да бар. Бузуп аламбы деп, мен эч бир оңдоо, редактирлөө кылбадым, кандай жазышса, дал ошондой бердим. Анда назар буруп, окууга өтөлү.

* * *

Из калтыр бул дүйнөдө!..

Кыргызды – кыргыз кылган, душмандардан сактаган, үзүлгөндү улаган, чачылганды жыйнаган Манас бабам баш болгон баатырлар; Гомер менен тең тайлашкан Саякбай Каралаев, улуу жазуучу Чыңгыз Айтматов, Касым Тыныстанов, Жоомарт Бөкөнбаев, деги санап бүтпөйсүң!

“Манасты” окусаң эң аягында кайып болуп кетишет эмеспи, анысы сыңары кыргыздын каймактары да бул дүйнөдөн кайткан жок. Алар биздин арабызда. Тирүүлөр эстеп турганда, эч качан өлбөйт!

Айданек Байболот,
студент, 4-курс

* * *

Байыркы бабаларды эскерип ырдап жана өзүн бабаларга салыштырып. Балким алар урпак болуп кайра төрөлүшкөн. Ойго батып таш үстүндө ырын да, ыйын да ырдайт. Аларды бүткүл дүйнө, аалам, Ай, Күн, Жылдыз, Булут, Асман, Эне, Жер, Көк Теңир да жоктошконун айтып, р бир жандын өмүрүн бардыгы жоктойт экенин көрсөттү. Таң атканы – бул келечекти жана бүгүнкү күндүн жарыктыгын көрсөттү.

Айгүл Куван,
студент, 4-курс

* * *

Чыгарма ойго баткан, жашоонун маанисин-мазмунун издеп жүргөн жаш жигит тарабынан жаратылгандай. Түнү адамга канча түркүн ойлор келет, автор сөздөрдү тике колдонбой, таасирдүү ойго салчу саптар менен алмаштырган: өлгөндөр эмес, таш астында калгандар; ээ болбой эмес, устун болбой; өлгөн эмес, түз кеткен. Автор таш үстүнө отуруп алып, азыркы замандан келечекке, ал тургай өткөн заманга ырлары, ойлору менен көпүрө болгондой. Автордун ойлору өтө терең, канча кылым өтсө да бул суроолорго, ойлорго жооп табыла элек, а өмүрүн арнагандар канча. Мүмкүн чын эле автор да, мен да канча кылым мурда өткөн баба болуп жүрбөйлү. Бул дүйнөдөн качандыр бир кезде алыстап, денебиз жер астында калганда, кайра урпак болуп жаралып жүрбөйлү. Айтор чыгарма окурманды ошол жерде авторду алыстан карап, ойго батып турган элести калтырат.

Айзирек Жолдошова,
студент, 4-курс

* * *

Нурлан Калыбековдун “Эскерүү түн” чыгармасы кыргыз адабиятынын терең философиялык жана символикалык чыгармаларынын бири болуп саналат. Бул чыгарма адам баласынын өткөндү эстеп, жашоонун маңызы тууралуу ой жүгүртүүсү, адам менен табияттын байланышы, убакыттын чексиздиги жана өмүрдүн убактылуулугу сыяктуу темалар көтөрүлөт.

Чыгарманын негизги идеясы убакыттын агымы жашоодогу баалуулуктарды баалоого үйрөтөт. Өмүрдүн убактылуулугуна карабай, ар бир учурдун баалуулугун түшүнүү жана аны кабыл алуу адамды гармонияга жеткирет.

Өткөндү эскерүү аркылуу адамдын руханий тазаланышы жана өзүн таанууга болгон умтулуусу даана сүрөттөлөт.

“Эскерүү түн” чыгармасында негизги окуя адамдын өткөн учурларын, жакындарын, өзү баштан өткөргөн жагдайларды эскерүүсүнө негизделет.

Автор караңгы түндө өткөн күндөрдү эскерип отурат.

Ал өзүнүн балалык мезгилин, жашоосундагы маанилүү окуяларды, жоготууларын жана ошол учурлардагы сезимдерин элестетет.

Бул эскерүүлөр ага турмуштун маңызын убакытын жана жашоонун өтүп кетүүчүлүгүн терең сезүүгө шарт түзгөн.

“Эскерүү түн” – бул адамдын өткөндү эстеп, жашооонун терең маңызы тууралуу ой жүгүртүүсүн сүрөттөгөн чыгарма. 

Нурлан Калыбеков бул чыгармасы аркылуу окурмандарды өз өмүрүн аңдап, баалап, ар бир учурду терең сезүүгө чакырат.

Автордун философиялык ой жүгүртүүлөрү жана поэтикалык тили чыгарманы кыргыз адабиятынын баалуу мурасы катары көрсөтөт.

Наргиза Шамурзаева,
магистрант

* * *

“Эскерүү түн” ыры өзүнүн ичине терең маанилерди камтыйт. 

Аларда: сезимдерди айтуунун маанилүүлүгү, жашоонун кыйынчылыктары, оор учурларда адамга эмне жеңилдик берери айтылат.

Кишинин түндө таштын үстүнө чыгып алып, жашоонун кыйынчылыктарын айтуусу менен ичинде жаткан оор сезимдерди сыртка чыгаруунун маанилүүлүгүн чагылдырат. Ички дүйнөдөгү сезимдерди ичте кармап жүрүү ооруларга жана психологиялык туруксуздуктарга алып келет. Ал кишинин иш-аракети мындай жамандыктардан тосуусу мүмкүн.

Мурунку, азыркы жана келер чак доордо адам баласына кыйынчылык деген нерсе маалым. Көптөгөн учурларда ошол кыйынчылыктар инсанды алсыз кылып эмне кыларын билбей калуусу аны жардам издөөгө түртөт. Бул чыгармада киши жардамды өткөн муундардан издөөнү аракеттенип келерки муунга колдоо жана таяныч болуусун каалайт.

Таштын үстүндөгү адамдын эскерүүсү көптөгөн образдарды чагылдырат.Таш-жашоонун кыйынчылыктарын. Түн – кайгыруу убакытын. Киши – жашоо, өмүр. Таштын астындагы жер – өткөн муун. 

Улукбек Аманбек у.,
магистрант

* * *

Ырда айдын жарыгында тилеген көз ирмем жөнүндө сөз болот. Анда акын каза болуп, топурак астында калган ата-бабалары менен баарлашат. Алардын даңкына, бул жашоого тойбогондугуна, колунан келеби деген ойдо жаңы муун менен кайрадан жашоого кайт… Жана алардын бирөөсүнүн чоң атасы болушу мүмкүн! Реинкарнация феноменине карата көптөгөн философиялар анын так эместигине карабастан чакырган!

Поэмада ата-бабалар үчүн, балким, кеткен жаштар үчүн болгон кайгы, жоктоо жана азап камтылган? 

Арва Али Абду,
магистрант

* * *

Бул чыгармада өтүп кеткен бабаларын эскерүү, адамзатын элеске чагылдыруу.

Бабалардын жашоого келип, ага тойбой кете бергенин эскерүү аларды жоктоп эрээркеп турду.

Автор бул жашоодо өткөн жашоо келечек жашоо биригип азыркы жашоону аныктайт. Каармандын көз жашылданганы ,бабаларына болгон боор оорусу, бул өзүнүн барар жери «таш асты» экенин сезип туруусу; Өзүн кайра өлүмдөн кийин тирилип кайра жаңы муун болуп кетүүсүнө ишенгиси келгендиги. Өлүмдөн кийин мени эч ким эстебейби деп, эскерүү түндө бабаларын мактап, барктап өткөн көрүнүштү автор чагылдырган.

Самира Акматова,
магистрант

* * *

Чыгарма бир караганда бабаларды эскерүүнү камтыйт. Алар чеккен азап-кайгы, кубанычты айтуучу сезип жаткандай түр көргөзөт. Өзү айткандай азыркы муун менен бабалардын ортосунда көпүрө сымал болуп турат. Себеби өзү азыркы учурда жашап жатса да, сезимдери ой жүгүртүүлөрү байыркыларда калып калгандай. Чыгарма бир тарабынан бабалардын жашоодо түркүк болбогону жана жарк этип күйүп өчкөн деп сүрөттөш менен дүйнөдө эч бири түркүк болуп калбасына далалат кылат.

Гүлайым Арзыбек кызы,
магистрант

* * *

Бул ыр түрүндө жазылган чыгармада мен автордун бул дүйнөдөн көзү өтүп кеткен жалпы элдерге сыздап, аза күтүп, аларды бүт жаратылыш чөйрөсүнө салыштырып, кошок сыяктуу кошуп ырдап жатканын байкоого болот.

1. Демек, автор айдын жарыгында, түндүн бир оокумунда, таштын үстүнө чыгып алып, ошол таштын алдында калгандардын ырын эмес, ыйын ырдап, сыздап турганын айтып чыгарманы баштады.

2. Автор, байыркы таш дооруна чейинки көзү өтүп кеткен бүт бабалардын, тоого, түз талааларга, жолго чыкканын, канча ашуу-белестерди ашканын көз алдына элестеп жатканын айтып жатат.

3. Демек эмне дейт автор? Аларды кантип элестетип жатат?

Бабалар ай жарыктыктар, бул дүйнөгө бир келип, көздөрү жашоого тойбой, жакшылык менен жамандыкты айырмалап түшүнүп, дүйнөгө устун болбой кеттиңер деп сүрөттөп жатат.

4. Толгон Айдын түн жарымында сырыңарды тарттым, ыйыңарды ырдадым, – дейт. Ырыңарды муңга, ыйга, жашка толгон көзүңөрдөн жаш төгүп бүткүл аалам, дүйнө, ай, күн, жылдыз, булут, асман, жер, көкө теңир да – баары чогулуп жоктоп турдук, – деп көзү өткөн кишилерди жаратылыш да жоктогонун айтып жатат.

5. Ал тургай төрөлө элек урпактарды да бул жерде сөздөр тамчыдай тыпылдап, учкундай жылт этип жанып, баары нурга айланып келишти деп аларды да көзү өтүп кеткен инсандар үчүн эскерүүсүн, кайгыруусун ачыктап жатат.

6. Ошондо мага бир ой келди дейт автор. Балким, ошол бабалар, силер кайра урпак болуп, төрөлүп жүрбөгүлө! А мен да балким качандыр бир көзү өткөн бабадырмын. Бабалар үн бергиле! – деп эсиме келсем, ай батып, таң атып жатыптыр дейт.

7. Мен ошентип өзүмө келсем, таш үстүндө көпкө турдум көпүрө болуп, улуу жер, улуу көккө байыркыны келечекке,келечекти байыркыга кошуп жууруп,улууланып.

Сайед Мохаммед Абулфадл,
магистрант

* * *

1. Тематикасы жана идеясы

2. Композициалык түзүлүшү жана бөлүккө бөлүнүшү

3. Тилдик өзгөчөлүктөрү

4. Риторикалык суроолору 

5. Ырдын формасы (рифмалык схемасы)

6. Көркөмдүк жана философиялык аспектилери

7. Мазмундун мааниси

Нурлан Калыбековдун “Эскерүү түн” ыры – терең эмоцияларды жана эскерүүлөрдү камтыган чыгарма. Ырдын тематикасы жана идеясы төмөнкүдөй болуп талданат.

Тематикасы:

Ырдын негизги тематикасы – эскерүүлөр, өмүрдүн өтмө мүнөзү жана адамзаттын жоготуулар менен жаралган ыраазычылыгы. Автор белгилүү бир учурларды эске алып, алардын таасирин сурөттөйт. Ырда сүйүү, ыраазычылык жана кайгы-муң сыяктуу адамдык сезимдер чагылдырылган.

Идеясы:

Ырдын негизги идеясы өмүрдүн убактылуу экенин түшүнүү, аны баалоо жана өткөндү эстеп, жоготууларды кабыл алуу аркылуу алдыга карай жылуу. Автор эскерүү аркылуу адамдардын ички дүйнөсүндөгү өзгөрүүлөрдү жана түбөлүктүүлүккө болгон ойлорун чагылдырат. Бул ыр биздин жашоо тууралуу ой жүгүртүүгө жакындарыбызды баалоого чакырат. 

1. Кириш сөз (экспозиция)

Ырдын башталышында автор түндүн тынч атмосферасын сүрөттөп эскерүү үчүн негиз берет. Бул бөлүк ырдын негизги маанайын жана контекстин ачып берет. Ошондой эле окурманды өткөн чакка чакырат. 

2. Негизги окуя (Өнүгүү)

Бул бөлүктө автор эскерүүлөрдү айтып, жүрөгүндө сакталып калган элестерди сүрөттөйт. Өзгөчө сезимдер жана окуялар аркылуу автордун жан дүйнөсү ачылат.

3. Кульминация:

Ырдын эмоциалык чокусу ушул бөлүктөн орун алат. Автор эң маанилүү жана таасирдүү окуялардын тереңдигин чагылдырат. Бул эскерүүлөрдүн маанисин баса белгилейт.

4. Чечилиши (Развязка)

Эскерүүлөрдүн аягы тынч, бирок терең ойго батырат. Бул бөлүктө автор өткөндү кабыл алуу жана азыркы учур менен байланышуу жөнүндө ой жүгүртөт.

5. Жыйынтык (Финал)

Ырдын аягы түндөй тынч жана ойлуу маанайда жыйынтыкталат. Бул бөлүк жалпы ырдын философиялык жүгүн толуктап, окурманды өз ойлору менен калтырат.

Тилдин өзгөчөлүктөрү поэтикалык көркөм каражаттар жана терең эмоцианалдык мазмун аркылуу ачылат. Ырдын тилине мүнөздүү өзгөчөлүктөрдү төмөнкүчө бөлүп карасак болот:

1. Образдуулук жана метафоралар 

Ырда метафоралар кеңири колдонулуп, түндүн жана эскерүүлөрдүн образы поэтикалык боёктор менен сүрөттөлөт.

Мисалы: “Түн кулпуруп,көздөрү жашырган сыяктуу” – бул саптарды түн жашыруун сырды камтыган сыяктуу берилет.

2. Эпитеттердин бай колдонулушу 

Адамдардын сезимдерин жана сүрөттөлүп жаткан көрүнүштөрдү терең ачып берүү үчүн эпитеттерди колдонуу кеңири таралган. Мисалы: “Тынч түн”, “Муңайым элестер”, “Муздак шамал”

3. Кайталамалар (анафора жана эпифора)

Айрым саптарда кайталамалар колдонулуп, ырдын ритмин жана эмоционалдык күчүн арттырат. Мисалы: “Түн келди эскерүү башталды. Түн келди жанымда жалгыздык”.

4. Ритм жана теория 

Ырда бай рифма жана тыгыз ритм сакталган, бул окурманга музыкалык жана эмоционалдык таасир калтырат.

5. Философиялык жана эмоционалдык

Автор турмуштун өтмөчүлүгүн жана эскерүүлөрүнүн баалуулугун философиялык ой жүгүртүүлөр аркылуу берет. Ырдагы сөздөр терең ойго салат жана адамдын ички сезимдерин козгойт.

6. Символдор жана ассоциациялар

Түн, шамал, жылдыздар сыяктуу табигый символдор колдонулуп, эскерүүлөр менен байланыштуу маанилер жүрөт. Бул символдор ырдын маанисин кеңейтет жана абстрактуу ойго жетелейт.

7. Интонациялык жана лирикалык кайрыктар 

Ырдын тилинде автордук сезимдер жана ички үн байкалат. Интонация окурманды ырдын кайгылуу, ошол эле учурда жарык маанайына чөмүлөт.

Бул тилдик өзгөчөлүктөр ырдын поэтикалык жүгүн күчөтүп, анын окурманда күчтүү эмоциялык таасир калтыруусун камсыздайт.

Риторикалык суроолор адамдын ойлоруна жана ички сезимдерине кайрылуу үчүн колдонулушу мүмкүн. Риторикалык суроолордун милдети-жооп талап кылуу эмес, окурмандын көңүлүн ырдын негизи ой-толгоолоруна бурдуруу. Ырдын мазмунуна негизделип, риторикалык суроолорду төмөнкүчө мисалдар менен көрсөтсө болот.

1. Өткөндү эстөө жана анын маааниси тууралуу ой жүгүртүү:

«Эмне үчүн эскерүүлөр жүрөктө ушунча терең сакталат?»

«Өткөн күндүн элеси бүгүнкү түндө эмне үчүн жанданып жатат?» 

2. Жалгыздык жана түнгө болгон ой толгоолор үчүн:

«Түн эмне үчүн ар дайым ушунчалык сырдуу жана муңдуу сезилет?» 

«Жылдыздар да бул түндө менин ой толгоомо күбө болобу?»

3. Адамдардын жан дүйнөсүндөгү өзгөрүүлөрдү түшүнүүгө чакыруу:

«Өткөн күндөр кайда кетти?»

«Эскерүүлөрдүн жүгү жан дүйнөбүздө канчага чейин сакталат?» 

4. Табият менен адамдын байланышы жөнүндө:

«Табияттын тынчтыгы менин муңумду баса алабы?»

«Шамалдын шыбыры мага эмнени айткысы келет?»

Лирикалык форма:

1. Жанр: Ыр лирикалык мүнөзгө ээ, анткени анда автордун жеке сезимдери, эскерүүлөрү жана терең философиялык ой толгоолору чагылдырылган. Лирикалык ырлар, адатта, эмоцияга жана ички сезимдерге багытталат, бул «Эскерүү түндө» да байкалат.

Лирикалык каарман: Автор өзү же анын ички дүйнөсү ырдын башкы каарманы катары көрүнөт.

2. Строфалык түзүлүш

Ыр, адатта, строфаларга бөлүнөт, ар бир строфа өз алдынча толук ойду же сүрөттөлүштү камтыйт.

3. Рифма жана ритм 

Ырда салттуу рифмалык система колдонулушу мүмкүн:

Крестик (abab) же жупташкан (aаbb) рифмалар.

Ырда ритмдин ыраттуулугу сакталат, бул окурманга ырдын динамикасын сезүүгө жардам берет.

4. Көркөм каражаттардын колдонулушу 

Формасы ырдын мазмуну менен тыгыз байланыштуу. Образдар, метафоралар, эпитеттер жана риторикалык суроолор ырдын формасын жандандырат.

5. Интонациялык багыт

Ырдын формасындагы эскерүү жана ойго батуу басымдуулук кылат. Ырдын мазмуну окурманды терең ойлонууга чакырган интонация менен коштолот.

6. Аралык жана ачык форма (эркин түзүлүш)

Эгерде ырда салттуу форма сакталбай ой агымы эркин түрдө берилсе, анда аны ачык формадагы поэзия деп баалоого болот. Бул учурда ырда ар кандай саптар өзгөрүп турушу мүмкүн.

Жыйынтык

Ырдын формасы негизинен лирикалык жана строфалык түзүлүшкө ээ,рифма жана ритмдин ыраттуулугу сакталат.

Көркөмдүк аспектилери

1. Образдуулук 

Ырда түн, шамал, жылдыздар жана эскерүү сыяктуу образдар колдонулуп, окурмандын көз алдына табигый жана лирикалык көрүнүштөр жандуу сүрөттөлөт.

Мисалы: Түн – бул жашоонун сырдуулугун, унутулгус эскерүүлөрдү жана жалгыздыкты чагылдырган негизги образ.

2. Метафоралар жана символдор табият көрүнүштөрү аркылуу адам сезимдери жана философиялык ойлор берилет.

Мисалы: «Түн жан дүйнөмдүн күзгүсү» – автордун ички дүйнөсү менен ички байланышты көрсөтөт.

3. Эмоциялык күч:

Ырдын тили эмоцияга бай.  Автор муң-зар, сагыныч жана жан дүйнөнүн терең ойлору менен окурманга таасир этет. 

4. Эпитеттер

Чырайлуу сөздөр аркылуу сүрөттөлүштөргө көркөм боёк берилет.

Мисалы: «Муздак шамал», «тынч жылдыздар», «көпкөк асман». 

5. Риторикалык суроолор 

Риторикалык кайрылуулар ырдын таасирдүүлүгүн арттырат жана окурманды ойлонууга мажбур кылат.

6. Көрүнүштүн (визуалдык) туюнтулушу:

Ырдын тилдик өзгөчөлүктөрү табигый көрүнүштөрдү окурмандын элесинде даана жаратат.

Философиялык аспектилери:

1. Жашоонун убактылуулугу:

Ырда убакыттын өтмөчүлүгү, өткөн күндөрдү эстөө жана алардын кайрылгыс экендигин баса белгилейт.

Мисалы: «Эскерүү түндө өткөн күндөр жанданып, кайра өчөт.

2. Эскерүүлөрдүн мааниси:

Адамдын жан дүйнөсүнүн маанилүү бөлүгү экендиги, алардын аркасында адам өзүнүн өткөн кубанычын, экинчи жагынан кайгысын сактап жүрөрү көрсөтүлгөн.

3. Табият менен гармония

Табият көрүнүштөрү менен адамдын ички дүйнөсү параллель сүрөттөлүп, адамдын жашоосу табияттын бир бөлүгү катары каралат.

4. Жалгыздык жана ойго батуу

Ырда түндүн тынчтыгында жаралган жалгыздык жана анын адамдын ойлоруна болгон таасири чагылдырылган. Бул учурда автор философиялык ой жүгүртүүлөргө орун берет. 

5. Өмүрдүн баалуугу

Өткөндү эскерүү аркылуу адам өмүрүнүн маани-маңызы жөнүндө ой толгойт. Ар бир көз ирмемдин кымбаттыгы аны сактоо жана түшүнүү зарылдыгы айтылат.

Жыйынтык:

«Эскерүү түн» ыры көркөм каражаттардын жардамы менен философиялык ой толгоолорду жаратып, окурманды өзүнүн өткөнү, тагдыры жана турмушунун маани маңызы жөнүндө ой жүгүртүүгө чакырат. Бул ыр адам менен табияттын, өткөн менен азыркынын ортосундагы тыгыз байланышты көрсөтүп, өзүнүн эстетикалык жана руханий баалуулугун арттырат.

Мазмундук мааниси терең философиялык жана эмоционалдык толгоолор менен байытылып, адамды өткөндү эскерүү, учурдагы турмушту түшүнүү жалгыздыкта ойго батуу сезимдерин камтыйт. Ырдын негизин мазмундук аспектилерин төмөнкүдөй бөлүп карасак болот.

1. Эскерүүлөрдүн күчү жана алардын баалуулугу 

2. Табият менен адамдын байланышы

3. Жалгыздык жана ойго батуу

4. Өмүрдүн өтмөчүлүгү жана анын философиясы

5. Жашоодогу кайгы жана анын кубанычтардын айкалышы.

Жыйынтык:

Ырдын мазмуну адамдын турмушундагы эскерүүлөрдүн жана ой толгоолордун маанисин баса белгилеп, өткөн менен азыркынын ортосундагы байланышты ачып берет.

Автор жалгыздыкта жаралган эскерүүлөр аркылуу турмуштун терең сырларын жана убактылуулугун түшүндүрүүгө аракет кылат. Бул ыр адамдын ички дүйнөсүнө терең саякат жасатып, ар бир окурманды өзүнүн жашоосу жөнүндө ойлонууга түрткү берет!!!

Гулзида Арынова,
магистрант

* * *

Автор бул чыгарманы түн жарымында талаада жараткан өңдөнөт. Ай жарыгында маркумдар көзүнө көрүнүп, аларды эскертүү иретинде жазган деп ойлойм. Жашоодон тажап, арбактарга кайрылгандар сезим сезилди. Көзүнө көрүнгөнгө караганда кичине психикалык жактан ооругандай өңдөнөт. Түнү бою таштын үстүндө отуруп таң атканын байкабай транска киргендей болот. Балким жашоодон чарчап, ойго батып, жакындарынан түңүлүп, эмне кыларын билбей турган учур болчу. Бирок, менимче, көзүнө көрүнгөнүнө караганда кичине ооруйбу дейм. 

Мээрим Дуйшеева,
магистрант

* * *

Адамдын ички дүйнөсүндө өткөн муундар менен байланыш сезими.

Адамдын жан дүйнөсү – бул жөн гана азыркы учур менен чектелген абал эмес. Ар бир адамдын аң-сезиминдеги өткөн муундардын үнү, алардын аң-сезимдери, үмүттөрү жана азаптары терең катмарда жашап келет.

Ар бир адамдын аң-сезиминде ата-бабалардан калган баалуулуктар, коркуулар, ишенимдер жашайт. Алар кээде түш аркылуу, кээде ой аркылуу, кээде ушундай “эскерүү” учурларында жанданып чыгат.

“Эскерүү түн” Нурлан Калыбековдун ушул чыгармасында каарман “Таш үстүнө чыгып алып, таш астында калгандардын ыйын ырдап турдум сыздап” дейт. Бул саптар адамдын жоготууга болгон ички реакциясын, муң менен катар руханий байланышты издөөсүн билдирип турат.

Чыгарманын аягында “А балким мен дагы бир кези өткөн бабадырмын” – деген сап – адамдын өзүн өткөн менен бир бүтүн катары кабыл алуусунун жогорку деңгээли. Бул руханий өзүн жасалуу, башкача айтканда, адам өзүн ата бабалардын уландысы катары сезип, жашоонун маанисин тереңирээк түшүнгөн учур.

Демек, адам эч качан өткөндөн ажырай албайт, анткени өткөн – анын ички дүйнөсүнүн бир бөлүгү. Адамдын ички дүйнөсүндө жашаган муундардын үнү – бул анын жан дүйнөсүн байытып, жашоосуна терең маани берет.

Марсиана Жылдызбекова,
магистран

* * *

Өткөндү унуткан эл өзү да жоголот

Түн ортосу. Ай жаркырап тийип турат. Автор таш үстүндө, байыркы таш доорунан баштап, бүгүнкү күнгө чейинки ата-бабалардын басып өткөн жолу, тоолордо, талааларда, сууларда жүргөндөрү, жоого чыккан согуш учурлары, тоого чыгып, көчүп-конуп жүргөндөрү, ашууларды, белестерди ашканадары тасмадай тартылып, көз алдына элестетип, алардын азыр жер астында жаткандыгын эстеп, ырын ырдап, сыздап эскерип жатканын баяндоо менен баштаган.

Бабалар бул жашоодо жакшылык менен жамандыкты айырмалап түшүнгөнүн, дүйнөдө устун болбой, жашоого көздөрү тойбостон кетишкенин муңга толуп кайгырып, аларды “Бабалар ай жарыктыктар” – деп нурга салыштырып эскерип жатат.

Ал гана эмес бүткүл дүйнө, бүткүл аалам, анын ичинде Ай, Күн, Жылдыз, Булут да, Асман менен Жер да, а түгүл төрөлө элек урпак да бабаларды жоктоп эскерип жатканын баяндайт. Ошол учурда авторго бир ой келет, “Бабалар, силер кайра урпак болуп төрөлүп жүрбөгүлө?! Ал балким мен да мурда жашап өткөн бир бабадырмын” – деп Асман менен Жерге, байыркы менен келечекке көпүрө болуп, таш үстүндө көпкө турду.

Ушул нерселерди ойлонуп, бабаларды эскерип терең ойго чөмүлүп кеткендиктен, таң атып баратканын да сезбей калган. Өзүнө келсе, ай батып, таң атып жатканын байкайт.

Бул ырдын идеясы – тарыхты унутпоо, ата-бабаларды дайыма эскерип туруу, жана руханий нарктарын сактап кийинки муунга өткөрүп берүү. Акын ата-бабаларды “жарык”, “нур” сыяктуу түшүнүктөр менен байланыштырган. Алардын руху жарык дүйнө менен жашап жаткандыгын баса белгилеп жатат.

Ырда айтылган Ай, Түн, Нур, Булут, Асман сыяктуу символдор ырга макрокосмостук мүнөз берет. Улуу Түн, улуу Ай, улуу Жер, улуу Көк деп аларды улуулук сыпаты менен сыпаттап жатат”.

Жумагүл Кубанычбек кызы,
магистрант

Ошентип, пикирлерди окуп чыктыңар, силерге кошулуп, мен да окуп чыктым. Талдоочуларга мен мындай бир суроону бербей калган экенмин: “Кандай окудуңар? – Үн чыгарып окудуңарбы, же ичиңерден эле окудуңарбы? Ичиңерден окуп атканда, ичиңерден чыккан кандайдыр бир үн силерди коштоп турдубу?”. “Эскерүү түн” сыртыңдан окуйсуңбу, же ичиңден окуйсуңбу, баары бир өзгөчө бир үн менен кыраатты талап кылып тургансыйт; ушул үн менен кыраат коштогондо гана, ырдын жаралуу процесси, бул процесстеги акындын жан алекетке түшүүсү, түйшөлүүлөр менен чайналуулары көз алдыңа тартылгандай болот. Бул жагынан “Эскерүү түн” кандайдыр бир деңгээлде нукура манасчылардын Манас айтып жаткандагы абалын эске салат, жогоруда мен ыр угуу үчүн гана жаралгандай деген ойду ушул үчүн айткан өңдөнөм.

Талдоочуларыма берген убадама туруп, мен алардын пикирлерине талдоо жүргүзбөйм, баа бербейм. Ошентсе да алардын көпчүлүгү акындын жалгыздыгын, ырды ушул жалгыздык сазына батып, өз жүрөгүн өзү мүлжүп отуруп жазгандыгын баса көрсөткөндүгүн айта кетпесем болбойт. Ушундан улам жалгыздык жана убакыт деген маселе башын кылтыйтпай койбойт экен.

Психолог, психотерапевт, психиатр – бул үчөө бири-биринен кандайча айырмаланаарын мен даана билбейм. Бирок үчөө тең бирдей акыл айтышат: “Өткөн күндөрүңдү ойлоп беймаза боло бербе, аларды баары бир оңдой албайсың, өткөн күн кайтып келбейт. Эртеңки күнүңдү да ойлоп, санаа чеге бербе, эртең эмне болорун сен билбейсиң, а түгүл эртең сен болбой калышың да толук ыктымал. Сен бүгүнкү күнүң менен гана жаша, сен мына азыр жаша!..”. “Тентек” акын деле бүгүн, мына азыр жашап жатат, бирок бир башына үч чакты (өткөн чак, учур чак, келер чак) жуурулуштура ийлеп келип, бир учурда үч чакта тебн жашап жатпайбы, ушунчалык жуурулуштурат дейсиң – кайсы чакта жашап жатканыңды айрый албай, башың маң болуп калат.

Бул жерде ак халатчандарга кошулуш керекпи, же “Тентек” акынгабы деген суроону койгум келбейт. “Убакытты бөлүүгө болобу?” – деген собол таштагым келет. Чын-чынына келсек, убакыт деген бөлүнбөйт, ал учу-кыйыры жок, бөлүнбөс чексиздик, топтоголок таш. Жандуулардын ичинен убакытка, чактарга бөлүүнү биздин, адамдардын, гана маңдайына жазып коюптур. Бул биздин бактыбыздыр, же, тескерисинче, шорубуздур.

Баарынан да убакытта учур, өткөн, келер чактар жаткан жок да, анда адам тагдыры жатпайбы, дал ушул адам тагдыры да куду убакыт сыяктуу учу-кыйры жок, бөлүнбөс чексиздик болуп жатпайбы. Канча кылымды карытты экен убакыт; канча кылымдын башын жутту экен адам тагдыры! Адамдар кете берет, а адам тагдыры кала берет, улана берет. Тагдыр ушунусу менен өтө ыйык жана өтө оор. Муну туйчулар туят, туйбагандар бүгүнкү күн менен туйтунуп кала берер. Балким, “тентек” бизге ушуну каңкуулап жатпасын, туюуда өтө чоң жоопкерчилик бугуп жатпасын… Арийне, өткөнгө өкүнбөй, келечек үчүн санаа чекпей коюуга адамдык кудурет-күчүбүз жетер, бирок адамдык насил, адамдык абийир деген да бар да…

Бүгүнкү күндөгү эң оор, эң татаал жана карама-каршылыктуу маселе – бул жалгыздык. Бир карасаң, жалгыздык түбүңө жетип коёт, бир карасаң, сенин насилиңди (адамдыгыңды) эскертип турган күч да – жалгыздык. Адамзат жалгыз, анткени адамзаттан башка адамзат жок, демек, адамзаттын түбүнө адамзаттын өзү гана жетиши мүмкүн. Ар бир адам деле өзүнчө жалгыз, демек, жалгыз бойдон кала берсе, ал деле жалгыздыктын курмандыгы болору бышык. Бирок аны кетирбей кармап турган күч да – бул жалгыздык. Сен ай талаада жалгыз турасыңбы, же быкылдаган эл ичиндесиңби, адам болсоң, баары бир жалгызсың. Анткени жалгыздыкта гана убакыттын бөлүнбөстүгү, адам тагдырынын чексиздиги жөнүндө ой толгоп, өзүңө-өзүң эсеп-чот берүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болосуң. Өзүңө-өзү эсеп-чот берүүгө (тазарууга) жарактуу адам эч качан жалгыз боло албайт, демек, жалгыздык – бул чоң жоопкерчилик, биз дал ушул жоопкерчиликтен коркуп да, качып да жатпайлы. “Тентек”, балким, биз оңойлук менен мойнубузга албаган жана алгыбыз келбеген дал ушул былыгыбызды эскертип жатпасын… Кой, философчулукту ушуну менен токтотолу. “Эскерүү түндүн” эстетикалык дөөлөтү жөнүндө өзүнчө, атайын сөз кылуу керек экендигин, буга эртеби-кечпи бир кайрыларыбызды эскертип, магистрантым экөөбүздүн ортобузда болуп өткөн төмөнкү кыска суроо-жооп менен сөзүмдү аяктайын:

– Агай, арбактарды сөзсүз эле кошуш керек беле?

– Сөзсүз! Биз арбактар үчүн да жооп беришибиз керек, алар үчүн дайыма жооптуубуз. Өзүбүз деле эртеңки арбактар эмеспизби!..

…Баса, өз жүрөгүн өзү мүлжүү процесси сөзсүз уланышы керек. Болбосо…

Өз жүрөгүн өзү мүлжүп, же “тентектин” бир ыры жөнүндө алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.