(аңгеме)

Күүгүм махалланын үстүнө бозомук тумандай жайылып келатты. Айланада бир түрлүү бейпилдик өкүм сүрүп, бадам гүлдөрүнүн назик жыты абада калкып турган. Саид ака короодогу эски, сыры кетип бозоро баштаган сөрүдө жалгыз отуруп, ааламдын ушул тынч мүнөттөрүнө суктанып, чай ууртап жаткан эле. Ал ушунчалык назик, ушунчалык керемет дүйнөдө жашап жаткандай сезилчү өзүнө.

Аңгыча ушул тынч жымжырттыкты бузуп, короонун ары жагынан бир нерсе “дүп” этип ыргып түштү. Ал калың, боз кездемеге оролгон, чоңдугу дарбыздай болгон оор түйүн эле. Саид ака ордунан туруп, ага жакындады. Бул дүйнөнүн кокустуктарына таң калгансып, эски жиптин түйүнүн чечип, ичин ачканда… деми ичине катылып, тили байланып калды. Муун-жүүнү бошоп, сөрүнүн кырына отура калды.

Түйүндүн ичи толтура акча эле! Байлам-байлам, калың, кытыраган жаңы купюралар. Өмүрүндө мынчалык көп акчаны бир жерден көрмөк түгүл, түшүнө да кирбеген Саид аканын көзүнө дүйнө заматта айланып кеткендей болду.

– Ой, кожоюн, муздак чай ичесизби же жаңы демдейинби? – Ашкана тараптан колуна ак сүлгү жана чайнек кармаган Халима чыкты. Анын үнүндө аялдык назик кооптонуу бар эле. Телмирип отурган күйөөсүн көрүп, чочуп кетти. – Сизге эмне болду, атасы? Жүзүңүздө кан-сөл жок го?!

Саид ака титиреген колу менен сөрүдөгү түйүндү көрсөттү. Халима чайнекти жерге коё коюп, чуркап келди. Түйүндүн ичиндеги акчаны көргөндө, анын да оозу ачылып, колу менен жүрөгүн басып калды.

– Бу… бул эмне? Каяктан?.. – Халиманын үнү шыбырап, аянычтуу угулду. 

– Асмандан… – деди Саид ака кургаган эринин араң кыймылдатып. – Түз эле асмандан, короонун ары жагынан ыргып түштү.

– Тообо… Кудайым ай! – Халима заматта акчаны кучактап алды. Анын көздөрүндө өмүрүндө көрбөгөн сыйкырдуу бир нерсеге карата кызыгуу жана жакырчылыктан чарчаган аялдын үмүтү аралашып турду. – Бул – Кудайдын бизге кылган боорукердиги! Канча жылдан бери жетишпей жашаганыбызды көрүп, өзү берди! Бул – бакыт, кожоюн!

– Токточу! – Саид ака аялынын колун акырын, бирок чечкиндүү силкип таштады. Ичиндеги коркунуч заматта ойгонгон эле. – Кайдагы бакыт? Асмандан акча жаачу беле? Мунун артында бир кырсык бар. Бул – бирөөнүн акчасы. Адал эмес! Эртең менен муну милицияга же махалла комитетине алып барып берем.

Халиманын көздөрү заматта өзгөрө түштү. Мурунку момун, тил алчаак аялдын ордуна ачкөздүктүн оту жанган башка бирөө тургандай эле:

– Эсиңизден кеттиби?! Милицияга дейсизби? Кайдагы бирөөнүн акчасы экен? Бул биздин короого түштү, демек, биздики! Башкалар ичип-жеп, жыргап жашаса болот, биз өмүр бою ушинтип өтүшүбүз керекпи? Бербейм!

– Алып кел бери!

– Жок, бербейем!

– Бер дейм!

– Жок! Катып коёбуз!

Ошол түнү алардын үйүнөн кут качты. Түн ортосу болсо да, экөөнүн тең көзүнө уйку келген жок. Жарыкты өчүрүп, караңгыда отурушту. Кошунанын ити үрсө да, Саид ака селт этип, терезеден карап: “Билип калышты окшойт, артыбыздан келишти”, – деп калтырап, унчукпай тамеки чегип отурду. Аялы болсо акчаны каякка катышты билбей, үйдүн ар бир бурчун кооптуу көрүп, акыры төшөктөрдүн эң түбүнө катып, үстүнө отуруп алды. Экөө тең байлыктын эмес, жоголо турган бейпилдиктин муңайым кайгысын тартып жатышты.

Эртеси күнү андан да оор болду. Саид ака көчөгө чыкканда кошуналарынын кадимки эле саламдашуусунан, ар бир карашынан шектене баштады. Досу Каримдин: “Жакшы турасыңбы, Саид?” – деген жөнөкөй суроосу да ага: “Акчам бар экенин билип алып, мени аңдып жатат”, – дегендей суук угулду. Адамдарга болгон ишеним, махалланын мурунку тунук бейпилдиги заматта жоголуп, дүйнө коркунучтуу түрмөгө айланды.

Үйдө болсо уруш күчөдү. Халима заматта кымбат баалуу кийимдерди, үйдү жаңылоону, алтын буюмдарды айтып, күйөөсүн “коён жүрөк” деп тилдей баштады. Мурун бир кесим нанды тең бөлүшүп, тынч жашаган жубайлар эми ошол асмандан түшкөн акча үчүн бири-бирин жек көрүп, душмандардай карашып калышкан эле.

Үчүнчү күнү күз айынын кадимки бир түш чээни эле. Дарбаза тарс-турс кагылды.

Саид аканын жүрөгү оозуна тыгылды. Халима заматта кубарып, акча катылган бөлмөгө качты. Дарбазаны ачканда, сыртта махалланын аксакалы жана бир нече милиция кызматкерлери турганын көрдү.

– Саид ака, амансызбы? – деди капитан оор үн менен. – Үч күн мурун сиздердин көчөдө чоң уурулук кылган кылмышкерлер куугунтукка алынган. Алардын бири колго түшөр замат жанындагы акча толгон түйүндү ушул тегеректеги короолордун бирине ыргытып жибергенин моюнуна алды. Сиздердин короого түшкөн жокпу, байкабадыңызбы?

Саид ака терең дем алды. Ошол замат анын үстүнөн тоодой оор жүк кулагандай, ичиндеги кооптонуу шамал айдаган булуттай тарап кетти. Ал жеңил, атүгүл кубанычтуу кадамдар менен басып, үй тарапты карап кыйкырды:

– Халима! Алып чык тиги түйүндү! Мунун ээлери келиптир!

Халима ыйлап, титиреген колдору менен түйүндү алып чыгып, милицияга карматты. Кызматкерлер ыраазычылык билдирип, акчаны далил катары алып жөнөштү.

Алар кеткенден кийин, короодо кайрадан баягы бейпил, назик күүгүм орноду. Саид ака сөрүгө келип отурду. Ал асмандын чексиз көгүлтүрүн карап, ичинен терең дем алды. Жанына жүрөгү тынчып, көздөрү кайрадан мурункудай тунук болуп калган Халима келди. Экөө тең унчуккан жок, бирок экөөнүн тең жүрөгүндө бир гана ой бар эле: асмандан түшкөн акча асмандан түшкөн кар сыяктуу экен – тез келет, бирок заматта жашооңду тоңдуруп, суукта калтырат, анан тез эле эрип жок болот.

Саид ака эски чайнектен чыныга чай куюп, аялына сунду да, муңайым гана жылмайды:

– Кана, Халима, эми тынч отуруп, азыр бир жакшылап ысык чай ичели… Насип кылган, өзүбүздүн адал чайыбыздан. Дүйнөдө баары өтөт, болгону адамдын ички тазалыгы жана жан дүйнөнүн бейпилдиги гана калат. Биз аны сактап калдык, – деди.

Экөө тең ойлуу баштарын шылкыйтып, чайга да табиттери жок отуруп калышты…

Өзбекчеден которгон Жанаргүл Жолдошова

Өткүр Хашимов: “Асмандан түшкөн пул” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

– Апам кетем деп жатат…

Хуршид жазуу столундагы чиймелерди карап отурган жеринен башын көтөрдү. Аялынын сөзүн кулагы чалганы менен, маңызына жетпегендей нес боло тигилди. Босогодо турган Назира үстүндөгү майрамдык атлас көйнөгүнүн сыртынан тагынган алжапкычына аппак, толук колдорун аарчып жаткан эле.

– Мынча кеч болуп калганда кайда бармак эле?..

– Айтып эле жатам, – деди Назира башын бир жагына кыйшайта, үнүндө кызыктай бир кайдыгерлик ойноп. – Бирок сөзүмдү кулагына да илген жок. Өзүнүкүн гана бербейт.

Хуршид китеп текчесинин бир бурчунда, калың томдордун арасында кыпчылып, убакыттын таш боордугун эскертип тыкылдап жаткан саатты карады. Алты болуп калыптыр. Күүгүм кирип бараткан.

“Вокзалга жетишемби?..” – деп ойлоду да, ишенимсиз үн катты: 

– Мүмкүн… машина менен жеткирип коёрмун?

Назира колдорун дагы эле алжапкычына аарчыган бойдон ийинин куушуруп койду. Ал күйөөсүнүн көзүнө тике караган жок. Хуршид аялынын мүнөзүн беш колдой билчү: эгер ал кирпиктерин төмөн түшүрүп алса – демек, макул эмес, демек, ичинде бир каршылык бар. Назира үчүн кандай болбосун өзүнүкүн бербөө, өз бийлигин жүргүзүү башкы орунда эле. Башында майда-чүйдөдөн башталган мындай таарынычтар акыркы убакта кадимки кансыз согушка айланып бараткан.

– Анан шеф таарынып калбайбы? – деди Назира үнүнө жасалма бир камкордук кошо, бирок кесе айтылган эскертүү менен.

“Албетте, таарынат!” – Хуршид ордунан ишенимсиз козголуп жатып, бүктөлүп калган кымбат баалуу килемдин учуна чалынып кетти. Ичинен заардуу сөгүндү: “Ай, атаңдын көрү ай! Шахтын сарайындай эле кылдыңар… Төшөлгөнү да, илингенги да килем! Дем алганга таза аба калган жок бул үйдө!”

Кире бериште, кичинекей гана, арык чырай Фазилат эне – айылдаштары аны ушундай дешчү – креслонун кырында, өзүн бейтааныш бирөөнүн үйүндө жүргөндөй бүрүшүп отурган эле. Колунда эски түйүнчөгү. Ал көптөн бери эле ушул абалда, уулун тынчсыздандырбай, тагдырдын бир чечимин күткөндөй үнсүз кептелген окшойт.

Апам кантип картайып кеткен! Хуршиддин жүрөгү “зырп” этип алды. Бою чүрүшүп, кичирейип калгандай. Жүндөн токулган кара жоолугунун астындагы жүзүндө бырыш көбөйүп, көзүнүн асты шишип калыптыр – ал ажалдын эмес, азаптын жана дарттын издери эле.

– Апа, жылына бир келесиз, – деди Хуршид күйүп-бышып, – келериңиз менен кайра кетем дейсиз… Жат үйгө келгенсип…

Эне креслодон араң туруп, түйүнчөгүн көкүрөгүнө бекем кысты. Бул түйүнчөктө анын бүтүндөй байлыгы эмес, бүтүндөй мээрими катылган сыяктуу.

– Карындашың Мавлюда жалгыз калды, балам… Аны көпкө таштай албайм.

– Апа! Мавлюда жаш бала эмес да, калыңызчы дагы бир күн!

Хуршид ушинтип жалынганы менен, апасынын чечими таштан катуу экенин, бул үйдөн тезирээк кетүүгө шашып жатканын сезип турду.

– Силердин шаардагы үйүңөргө такыр көнө албай койдум, балам, кечирип кой… Мага бул жер тар, дем жетпей жатат…

“Мына… Апама да бул жерде дем жетпей жатат!” – Хуршиддин кулагында бул сөз ок сыяктуу жаңырып турду. Аялынын көзүн карап, узатып коюуга дити барганы менен, деми чыкпай, өзүнүн алсыздыгына ичинен ууланып турду.

Вокзалда эл суюлуп аз экен. Кыштын кыска күнү бүттү, каш карайып, асманды сур булуттар тордоп алды. Дарактардын бутактарында жаңы жааган кар аппак түстө жылтырайт. Арык жээгинде бир өспүрүм бала музду тепкилеп, өзүнүн балалык дүйнөсү менен алек. Жакын жерде манты саткан аял балага: “Өтүгүңдү айрып аласың, шүмшүк!” – деп заардуу кыйкырды.

Эне чыдай албай, үнү шыбырап: “Урушпачы баланы, айланайын”, – деди. Бирок сатуучу аял ачууланып, турмушуна наалып, бүткүл дүйнөнү күнөөлөп кирди. Эне унчукпай автобуска жөнөдү. “Уулуң бар экенине шүгүр кылсаң боло… Кимдир бирөөлөр ушундай перзент үчүн бүт өмүрүн берүүгө даяр”, – деп ойлоду ал.

Автобус Чиназды көздөй, караңгылыкты жиреп жөнөдү. Мотордун бир калыптагы добушу Фазилат энени өткөн күндөрдүн туманына жетеледи. Согуш жылдары… Жалгыз калган кези… Хуршидин бешикке бөлөп коюп, айран сүтүн шаарга ташып, станцияда оор жүктөрдү көтөрүп уулун баккан. Бир жолу Хуршид өлүм менен өмүр ортосунда калганда, калың карды кечип жөө шаарга дары издеп барганын эстеди. Ошондо бутуна суук тийип, ревматизм арттырып албады беле.

А Хуршид чоңоюп, окумуштуу болду. Бирок шаардын жалтырак жашоосуна сиңип кетти. Назиранын бай туугандары Фазилат энени тойдо дасторкондун эң четине, “керексиз буюмдай” отургузуп коюшканда да ал унчуккан эмес. Уулу бактылуу болсо болду дечү… Бирок бүгүн ал жерде чындап тумчугуп кетти. Ал үй эмес, алтындан жасалган зындан сыяктуу сезилди ага, анын үстүнө уулу менен келини үйлөнгөнүнө канча жыл болсо да перзент көрүшө элек.

Ошол эле учурда шаарда Хуршид машинасын от алдыра албай убара эле. Назира жанында туруп: “Кечиктик! Саатты карасаңыз! Атам бизге ушундай бузук машина бергенби?” – деп наалып жатты.

“Дагы… дагы анын атасы, анын акчасы!” – Хуршиддин жини кайнады. Анын бүт өмүрү Назиранын туугандарына же устаты Фаиз Махмудовичке болгон карызга байланган сыяктуу. Бүгүн да шефтин урматына банкет уюштуруп, конокторду ташышы керек. Өз энесин вокзалга жеткирүүгө жарабаган алсыз уул, шефинин коноктору үчүн чуркап жүрөт…

Ресторандын ичи шаңдуу. Музыка, күлкү, жасакердик. Назира жаркылдап конокторду тосуп жатат. Ал эми Хуршиддин ою Чиназдын караңгы жолунда. Ал өзүнүн бүт жашоосу – ушул жасалма жылтырактарга, килемдерге жана бирөөлөрдүн ыраазычылыгына сатылып кеткенин сезди. Апасынын: “Дем жетпей жатат…” – деген сөзү анын абийирин камчылап жатты.

Түн жарымында Хуршид машинасын Чиназды көздөй бурду. Ал апасына жетиши керек эле! Кечирим сурашы керек эле! Бирок айылына жеткенде, апасынын терезесиндеги жарык өчкөнүн көрдү. Ал эшикти кагууга батына алган жок. Босогодо туруп, терезеден түшкөн айдын муздак нуруна карап, бала кезин эстеди. Апасы аны “Күн шоолам” деп эркелетчү.

Ал ошол күн шооласынын – чыныгы бакытты жана эне мээримди – акчалууларга жана башка бирөөлөрдүн жасалма сыйына алмаштырып жибергенин кеч түшүнүп, үнсүз өксөп турду. Ал эми ары жакта, терезенин артында, Фазилат эне уулунун амандыгын тилеп, түйүнчөгүн жазданып, тынч уктай албай жаткан эле…

Которгон Жанаргүл Жолдошова

Өткүр Хашимов: “Күн шооласы” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Жыл сайын тоо тараптан ызгаар шамал согуп, күз айлары аяктап баратканда, мен апама жүн байпак ала келем. Кавказдын бийик кыркаларынан келген, оймолоруна тоо гүлдөрүнүн элеси түшкөн ошол “журабилерди” көргөндө, апамдын жүзүнө бир башкача нур толот. Ал байпактарды колуна алып, кудум жаш кезиндегидей эркелей, кошуналарына мактанат: “Көрдүңөрбү, менин уулум мага деп атайын ушул белекти алып келиптир…”. 

Бирок апамдын буттары ооруйт. Күн сууктап, жердин бетин бозомук ызгаар каптаганда, анын буттары шишип, сай-сөөгү зыркырап чыга келет. Кошуналар келип абалын сурашса:

– Ээ, кагылайын, бул карылык да… – деп жылуу жылмайып коёт. Бирок мен билем… Апамдын буттарындагы ал зыркырак оору – карылыктын гана эмес, өткөн күндөрдүн биринин муздак элеси.

Балалыгымда аябай назик болдум. Үйүбүздүн ашканасындагы дубалда көк жорунун жүнүнөн тартып, кыргыйдын канатына чейин илинип турар эле. Апам аларды менин ден соолугумду коргогон периштелердей көрчү. Кичинекей эле сыз өтсө, тамагым шишип, демим ичиме түшүп калчу. Тамак менен буттун ортосунда кандайдыр бир сыйкырдуу байланыш бар экенин азыркыга чейин билбейм.

Ошол бир муздак түн дале болсо көз алдымда. Муз тебем деп жүрүп, кара терге батып, анан муз жеп алыптырмын. Кечинде денем оттой күйүп, дем ала албай, дүйнө мага караңгы көрүнө баштады. Апамдын чыңырып ыйлаганы, мени төшөккө ороп алып, караңгылыкка атырылганы гана бүдөмүк эсимде.

Сыртта катмарлап кар тынбай жаап жаткан. Дүйнө аппак куюндун ичинде калган эле. Бирок мен кардын муздактыгын сезген жокмун. Апамдын илебинен чыккан жылуу деми мага гана багытталып, ал буту-бутуна тийбей тайгаланып, оор үшкүрүнүп чуркап баратты.

Биз Ажы апанын үйүнө кирдик. Ал мени тизесине жаткырып, тамагыма шыпаалуу колун тийгизе баштады. Бир аздан кийин гана өпкөм кеңейип, жашоонун таттуу абасын жутканда, көзүмдү ачып апамды көрдүм. Анын чачтары саксайып, жүзү жашка чыланып, энтигип турган эле. Ошондо гана Ажы апанын чочуп кеткен үнүн уктум:

– Атаганат, Паша айым! Бул эмне кылганыңыз?! – деди ал үрөйү уча. – Бул абалда кантип келдиңиз?

Ошондо гана босогодо турган апамдын гепичине көзүм түштү. Гепичтин ичи кар менен музга толуп калыптыр. Апам жалаң аяк, ошол кар-музду кечип, мени көтөрүп чуркаган экен.

– Жалаң аяк келдиңизби?! – деди Ажы апа башын чайкап. – Эми эмне болот? Карганын мээсин чагып сүйкөбөсөңүз, бутуңуздан айрыласыз го, Паша айым…

Апам таканчыктап буттарын алдыга чыгарды. Эки буту тең кыпкызыл эт болуп, үшүккө алдырыптыр.

– Суук тийген жок, – деди апам мага карап, үнүндө бир башкача мээрим бар эле. – Кайра ысып кетти… Карда кишинин буту өзү эле ысыйт экен го…

Апам ошондон кийин көпкө чейин төшөктө жатты. Атам карга атып келип, анын мээси менен буттарын дарылашты. Апам айыкты, бирок ошол түн анын буттарына түбөлүккө муздак мөөрүн басып кеткен эле.

Азыр мен ага жүн байпак алып келгенде, ал балача кубанат. Ал кубанган сайын менин ичим ачышат. Апамдын ошол кыпкызыл эт болуп кеткен буттары көз алдыма келет. Ал буттар мени өмүргө алып келген, мени өлүмдөн алып калган буттар эле… Анан мен апамдын буттарын көргөн сайын өзүмдү күнөөлүү сезип унчукпай сыртка чыгып кетем.

Которогон Жанаргүл Жолдошова

Өткүр Хашимов: “Жүн байпак” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.