Кайсы жылы эсимде жок, жумуштан келатып, акын Дүйшөн Жапаровдун үйүнө кайрылдым. Анда өзү да, өзүнө куюп койгондой окшош уулу Эсенгул да тирүү, уулу Тургунбай Садыковдун Көркөм өнөр академиясында студент кези.

Дүйшөн аюудай майпаңдап ары-бери басып, кубанычы койнуна батпай, аябай сүйүнүп турган экен. Жүзү албырат. Бул мүнөттөрдө андан бактылуу жан жок эле. 

– Ээ, Болот, – деди мени көрүп, – Менин Эсенгулум окшоштуруп тартканды үйрөнүп калды. Жүрү, сага сүрөттөрүн көргөзөйүн.

Колумдан жетелеп, вагонго алып кирди. Бул вагон Дүйшөн үй салганга чейин кышы-жайы ар кайсы жерге көчүп-конуп жашаган вагону эле. Арча-Бешиктен участок алып, өзүнө ылайык чакан үй салып алгандан кийин үйүнүн жанына сүйрөтүп келишип, майда-чүйдө буюмдарын салып коюшчу. Эми Эсенгул сүрөт тарта баштаганы ал вагонун баласына өнөркана кылып берип койгонун айтып калчу. 

Вагонго киргенде эле, көзүмө акын Омор Султановдун портрети, тоолор тартылган картиналар урунду. 

– Мына карачы, бул биздин Чеч-Дөбө. Эсенгулум азаматтык кылып, Чеч-Дөбөнү тартып, мага жакындатып бербедиби. Карачы, кудум эле Чеч-Дөбөнүн өзү.

Дүйшөн адабиятты гана эмес, сүрөт өнөрүн да жакшы түшүнчү, картиналарды карап, анда кыл калем чебери эмне айткысы келгенин, картина канчалык чындыкка жакын экенин жарым саат, бир саат эч жадабай божурап бергенден чарчачу эмес. 

Кайран Дүйшөн өзүнө сыйбай кетти. Эсепкор заман эсеңгиретип, абийир эмес, акча алдыңкы планга чыккан заман менен келише албай койду. Эсепке жок экен. 

Акын Дүйшөндүн ысык-суугуна чыдаган Гүлбара эже болду. Барына да, жогуна да кайыл болуп, баарын унчукпай көтөрдү. Эч нерсени билдирген жок. 

Экөөнүн ак тилегинен жаралган баласы да, кызы эстүү чыкты. Эсенгулду сүрөтчүлүк өнөрдү үйрөнсүн деп, Тургунбай Садыковдун академиясынан окутушту. Ошол аракеттери текке кетпеди. Эсенгул табияттын сулуулугун ашырбай да, кемитпей да тарткан сүрөтчү болуп чыкты. Атасын тартып, акындын өнөрү да бар эле.

БИШКЕГИМ

Бишкегим кең мекеним тумарымсың,
Бийик мейкин асылым, кунарымсың.
Бүткүл денем, жүрөгүм сенден бүтүп,
Башы, көзүм, ооз, мурун, кулагымсың.

Күлкү, кайгың аралаш санаамдасың,
Күндүз кечке түнкүсүн ай алдында.
Жан кейиткен учур болгон октор учуп,
Жаман күндү кечиргенбиз аянтыңда.

Түпөйүл ойумдан эч кетпеген,
Түгөнбөгөн кайгысы көп арманымсың.
Агамдай бир тууган жанын берер,
Агай, эжей, ата-энем жардамымсың.

Байымсың, кедейим, жакырымсың,
Баарынан кымбатым жакынымсың.
Бардарың аз бирок да кайырчың көп,
Жазуучу, обончу, акынымсың.

Муздагым да ошондой ысыгымсың,
Махабат тартуулаган кызыгымсың.
Мөлтүрөп бак ичинде бышып турган,
Мөмөлөрдүн ичинен кызылысың.

Дүйшөн дүйнөдөн өткөндө уулу Эсенгул атасынын жазгандарын ар кайсы жерден термелеп таап, оболу чакан китепче кылып чыгарып, кийин чоң китеп чыгарды. Китептин бет ачарын өткөрдү. Албетте, артында калкагар тоодой болуп, апасы – Дүйшөн Жапаровдун жубайы Гүлбара эже турду. 

Атасынын китеби жарык көргөнүнө сүйүнгөн Эсенгул ошондо фейсбук баракчасына:

“Атамдын курсташтарына чоң таазим менен алкыш айтам. Дүйшөн саптар деген китеби менен атамдын ашына спонсорлук кылган, өзгөчө Нарынгуль Кокотаева, Акматов Урмат, Абдыраимова Венера жана Молдогазиева Нуржамалга колдоп кайрат айтып тургандарына терең ыраазычылык билдирем. Бекем ден-соолук, узун өмүр деңиздей бакыт каалайм. 

Көп жылдан бери жамандык, жакшылыгыбызга чогуу күйүп, чогуу күлүп жүргөн кошунабыз, Эркин байкенин китепти чыгарууга болгон колдоосуна ыракмат айтам, оорубай жакшы жүрүңүз” – деп жазды эле.

Эсенгулду сыртынан карап, “Көз тийбесин!” деп койчу элем. 

Эсенгулдун дүйнөдөн өткөнүн укканда, уккан кулагыма ишене алган жокмун. Кайран бала. Бүт өмүрү алдыда эле. 

КУСАЛЫК

Жылуулук жок шум заман,
Жырткычтардай ырылдап.
Жүдөп турам араң жан,
Жүрөгүм ооруп зырылдап.

Туңгуюк болгон келечек,
Туш тарабым караңгы.
Жалгыздык болуп өнөкөт,
Жалгыз басып каламбы.

Кечире көр чоң Кудай,
Кетирген далай катамды.
Сарбагышын сайраган,
Сагындым байкуш атамды.

Мээримин төгүп айланып,
Мен үчүн далай козголгон.
Артынан такай ээрчитип,
Атадан мурун дос болгон.

Арманга толо дүйнөнүн,
Аргасын кантип табалык.
Кош бол атам алтыным,
Кош бол асыл балалык.

Атасы кайтыш болгондо, уулу Эсенгул ушинтип жазды эле. Ырды окуп жатып, оозума көз жаштын кермек ачуу даамы келген. “Кайран Дүйшөн өлбөптүр. Артында атадан өткөн уул калыптыр” дегем. 

Эх дүйнө: 

БУЛУТТАР

Кошойдун тоосун айланып,
Коюлуп көчкөн булуттар.
Кайыгып турам тагдырдан,
Кайгымды менин унуткар.

Агартып дилиң жубардай,
Ак жамгыр болуп нөшөрлө.
Ат-Башы дайра ташкындап,
Агылсын батпай өзөнгө.

Эскирип кетип баратам,
Эстей жүр байкуш Дүйшөндү.
Соконун тиши тилбесин,
Сен эзип түздө мүрзөмдү, – деп жазган акын Дүйшөндү эми ким эстейт!?

Былтыр эле, 1-апрелде фейсбук баракчасына “Миталип Мамытовдун портрети. 110/85 см” деп даңазалуу нейрохирургдун сүрөтүн коюп:

* * *

Сүйүүнүн билесизби эмнеси жок?
Сүйүүнүн атасы эмес энеси жок.
Сүйүүнүн агасы эмес эжеси жок,
Сүйүүнүн күндөрүнүн бактысы жок,
Сүйүүнүн түндөрүнүн аткысы жок.
Сүйүүнүн жашы эмес карысы жок,
Сүйүүнүн уялганга намысы жок,
Сүйүүнүн айыкканга дарысы жок,
Сүйүүнүн жата турган далысы жок,
Сүйүүнүн уктаганга акысы жок,
Сүйүүнүн кыймылдабай жаткысы жок,
Сүйүүнүн көп сырларын айткысы жок,
Сүйүүнүн барган жерден кайткысы жок,
Сүйүүнүн кулпусунун ачкычы жок,
Сүйүүнүн өзү махабаттан качкысы жок,
Сүйүүнүн тактысы эмес бактысы жок,
Сүйүүнүн өзү жалгыз жалпысы жок,
Сүйүүнүн билесизби эмнеси жок?
Сүйүүдөгү жокторунун баарысы жок.

“Миталип Мамытов” – деген ырды жүктөптүр эле.

Аттигиниң, бүгүн Дүйшөн да, Эсенгул да жок. Ажал улук, өлүм ак деген ушул.

Ата менен баланын жаткан жери жайлуу, топурагы торко болсун.

Эстүү уул эле Эсенгул алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(“Шамал кайып” ырлар жыйнагынын материалында)

Кыргыз поэзиясында шамал түшүнүгү полисемантикалык мааниде колдонулган, масштабдуу жана өтмө мааниси кенен экспрессема. Ал адамдын ички дүйнөсүндөгү ар кандай эмоцияларды экспрессивдүү чагылдыруу менен бирге жашоодогу ар кандай кырдаалды, тарыхый өнүгүүнүн динамикасын, мезгил алып келген өзгөрүүлөрдү көркөм аңдоодо натыйжалуу колдонулган өзгөчө туюнтма. Анткени шамалдын табиятына таандык багыттуулук, ички энергия жана объективдүүлүк поэтикалык ойду берүүдө мыкты кызмат аткаруучу символдук маанидеги жандуу образ. Анын мындай касиеттери көркөм адабиятта жандандыруу ыкмасын камсыздайт. Натыйжада акындар шамалга кадимки адамдык сапаттарды ыйгарып, аны менен сүйлөшөт, сырдашат, кайрылат. Буга убагында обон жазылып, жаштардын бүйүрүн кызыткан Айгүл Узакованын: 

Кымбатыма алдым жасанып,
Шамал, шамал бузба чачымды, – деген ыры саптары таасын мисал.

Макалада чыгармачылыгы жетилип калган акындардын бири Атахан Кожогуловдун “Шамал кайып” аталган акыркы ырлар жыйнагындагы шамалдын көркөм интерпретациясына саресеп салабыз. Адегенде эле тактоону талап кылган маселе – автордун шамал түшүнүгүнө “кайып” сөзүн кандай максатта кошконун аңдоого алуу зарылдыгы байкалат.

“Кайып” сөзү кыргыздын дүйнө таанымынан байыртан орун алган түшүнүк. Түшүндүрмө, энциклопедиялык, фразеологиялык ж. б. сөздүктөрдө берилген аныктамалар дээрлик окшош. “Кайып” көзгө көрүнбөй, билинбей колдоо кылуучу, жардам көрсөтүүчү сыйкыр, дух” [1, 120]. Калың элге олуя аталган Калыгулдун: “Оң жагымда ишим бар, ошолорду айткын деп, оюма салган кишим бар”, “Кайыптан кабар келчү эле”, – деген сөздөрүн эске алганда же төкмө акындарга таандык касиетти аныктоочу: “Жамак деген – Жел Кайып”, “Желиккенде мен өзүм, Жел Кайыптан сөз табам”, [2] – сыяктуу эл арасына кеңири тараганы бекеринен эмес. Эгер “жел кайып” менен “шамал кайыпты” бири-бирине салыштырууга туура келсе, алардын жалпылыгы да айырмачылыгы да даана байкалат. Сөздүктөргө берилгендей, экөө тең абанын агымын айдаган, көзгө көрүнбөгөн сыйкырдуу күч же шамалдын пирлери. Аталган түшүнүк көбүнесе тар чөйрөдө, элдик оозеки чыгармачылыкта колдонулса, кийинки кезде “кайып дүйнө”, “кайып илими” деген маанисинде эл арасында кеңири колдонула баштады.

“Жел кайып – тымызын, өтө тездик менен жүргөн касиеттүү жан” [1, 232], Алардын илимий жана этномаданий туюнтмалары да өз ара дал келе бербейт. Метеорология жана климатология илиминде жел менен шамал ылдамдыгы, пайда болуу масштабы жана энергетикалык күчү бири-биринен кескин айырмалат. “Жел кайып” эки мааниде:

1. Жел – жеңил жана жумшак шамал. Мифологиялык аспектиде дыйкандар эгин сапырууда Жел кайыпка кайрылышат.

“Үрөн себилгенде айтылуучу” айтымдардын ичинде:

Жел атасы Жел Кайып,
Булут айдап буулуксун.
Дыйкан терин чууртуп,
Ободон жамгыр куюлсун – деген саптар кездешет.

2. “Жел кайыптын” касиетине ылдамдык кошулуп, күлүктөргө [3, 214] карата колдонулат. (Желкайып – Көкөтайдын ашында маарага келген жетинчи күлүк, Желкызыл – Тейишкандын байгеге чапкан күлүгү, Желмаян – төөнүн күлүгү ж.б.).

“Манас” баштаган эпикалык чыгармаларда “шамал кайып” эмес, шамалдын бир синоними “жел кайып” көп колдонулат. Мисалы, Көкөтөйдөн калган Мааникер атка:

“энеси аркар жел кайып,
атасы тулпар чөл кайып, – деген мүнөздөмө берилет.

Кыргыз элинин тарыхы жана руханий маданиятына арналган белгилүү жазуучу Кеңеш Жусуповдун “Байыркынын издери” [4, 119] эмгегинде улуттук ыйык түшүнүк эсептелген 55 пирдин бири – шамалдын пири Жел Кайып.

Ал эми шамал – ички кубаты күчтүү аба агымы. Ошондуктан ал чоң масштабды ээлейт жана кыйроолорго алып келүүчү объективдүү жаратылыш кубулушу. Мифологиялык аспектиде шамандар дал ушул шамал аркылуу касиеттүү пирлерди чакырышат. Демек, А. Кожогуловдун жогорудагы эки кайып же эки пирдин ичинен чыгармалар жыйнагына “Шамал кайыпты” тандап алганы жөн салды маселе эмес.

Акын “шамал кайып” түшүнүгүн поэзиядагы өзүнүн колдоочусу, жараткандан берилген шыбага катары карайт:

Бир өнөрүм мага тийген энчидей,
бир касиет өзүм гана көрчүдөй.
Бир жамандык булут менен айдалып,
бир жакшылык шамал менен келчүдөй.

Өмүрүмдү, көңүлүмдү бап кылып,
Теңир мага ыроологон жакшылык,
келаткандай жакшы ыр алып кайыптан, (белгилөө – биздики)
келаткандай шамал болуп шаштырып [8, 103].

Атахандын жогорудагы ырда берилген ички туюму Нобель сыйлыгынын лауреаты, австралиялык нейрофизиолог Экклс Жондун адамдын мээси менен рухунун өз ара байланышы жөнүндөгү теориясына негизделген кубулуш [5]. Дал ушул туюм, көзгө көрүнгөн нерсенин көрүнбөгөн нерселер менен болгон байланышы “кайып” түшүнүгүнүн маңызын түзөт. А. Кожогуловдун адамдын аң-сезимине таандык сыйкырды сезгендиги жана аны ачык айтканын Алыкул айткандай, “ырына калп айтпаган” чын дилдүүлүгү дегенге негиз болот . Мындай ички туюм кийинки мезгилде философияда [5, 31] активдүү изилдене баштаган метарационалдык таануу – илим менен диндин, реалдуулук менен эзотериканын ички байланышын таануу же “дух аң-сезимдин кубаты, же психикалык энергияны” аңдоо маселеси катары кароого болот. Акын өзүнүн ички ой-толгоолоруна таасир эткен сырткы кубатты (энергияны) же сыйкырдуу күчтү туулган жердин шамалынын кубаты менен ассоциациялык эриш-аркакта экендигин туюп-билет. Адам баласына таандык бул касиетти кыргыз таануучу С. Жорупбеков [6] элибизде “жүрөк менен таануу” деп аталарын туура көрсөткөн.

“Биздин шамал” аталган ырда туулуп-өскөн кичи мекени – Кочкордун шамалынын өзүнө жакындыгы, аң-сезимине берген деми, адам катары калыптануусуна тийгизген таасири анын акын болууга шыктандырган башат экендигин автор анын символикалык мааниси аркылуу туюпдурганын байкоого болот. Анткени ар бир адамга туулган жер сырткы көрүнүшү менен эле эмес, анын рухий жан-дүйнөсүнө таасир эткен касиети менен баалуу. 

Демек, жакшы ыр оңой жаралчу нерсе эмес. Чыныгы поэтикалык ойдун жаралышы практикалык тилден айырмаланып, көркөм дүйнөнү чагылдырууга тийиш. Ал эми көркөм дүйнө үчүн жалаң реалдуу дүйнө жетишсиз, б.а. көркөм дүйнө реалдуу дүйнөнүн метафорасы катары кошумча “жүрөк менен таанууга” муктаж. Кайыптык ошол муктаждыкты камсыз кылуучу кубулуш. Анын ушундай касиетин автор кийинки дагы бир ырында мындайча тастыктайт:

Шамалыңда шаң күтүп жаш чагымда,
жан агымда жакшы ырды жазганымда,
Айдаламын киндик кан тамган жерге,
ак жайыктай көк жайык асманында.

Андагыдай шашылып шамалы да,
агып келип ыр жазган барагыма,
кашым сылап, муңайган жүзүм сылап,
кагылып бир тургандай карааныма (8,76-77-бб).

Тексттен көрүнүп тургандай, лирикалык каарман кадимки булут айдаган щамалдын кейпинде “киндик кан тамган жерге” жакшы ыр жазганда айдалышы кайып дүйнөнүн касиети эмеспи. Анткени жакшы ырдын деми аны көңүлүн көккө көтөрүп “көк жайык асманга” чыгарып жатпайбы. Мындай абалдагы шамалдын жандуу образдуулугу – каармандын “кашын, муңайган жүзүн сылагандыгында, эл эмес “караанына кагылгандыгына”. Атахандын изденүүдөн тапкан табылгасы ушунда, ал адаттагыдай туулган жерге кагылбайт да, жалынбайт, тескерисинче, кичи мекендин мээримин, камкордугун сезет. Натыйжада суроо туулат – кайсыл ыкма эффективдүү жана экспрессивдүү? Жандандыруу менен адамдык сапат ыйгарылган туулган жергеби же туулган жер кагылуу керекпи? Пикирибизде, автордун көркөм табылгасы өзүн актагандыгын төмөнкү факторлор менен аныктоого болот:

• биринчиден, мекенге карата көнүмүш стандарттагы объект менен субъектин орду алмашты, б.а. мекен субъект – баласын эркелеткен, ага дем берүүчү, мээрим төккөн эненин ролунда; акын – мекендин мээриминен кубат алган объект; натыйжада, салттуу көркөм модель метамоделге алмашты же кайра жаралды;
• экинчиден, Мекенди таануу метатеориялык деңгээлге – өзүн-өзү таануу антрокосмикалык деңгээлге [5] чыккандыгын далилдейт; мындай учурда адам менен мекен бир бүтүндүккө биригүүсү пайда болот; антрокосмос адам менен космостун, ааламдын органикалык, руханий жана гармониялык биримдигин камсыз кылат (демек, көзгө көрүнгөн жана көрүнбөгөн нерселердин гармониясы);
• үчүнчүдөн, поэтикалык тилдин коду өзгөрдү, ал көркөм логиканын салттык алкагынан чыккан. Ырдын поэтикасы көркөм ойлоонун азыркы философиялык концептуалдык теориясы менен байланышта болгондуктан, мекенчилдиктин калыптанган моделин жокко чыгарган.

Акын көпчүлүк ырларында шамалдын касиетин жандандыруу аркылуу көркөм аңдоого алат. Натыйжада шамал жандуу, тирүү, тентек, ойноок, шашма, куштай канатчан, оттой жанат, күлүктөй чабат; кээде жашык, жаш, кээде ачуулуу, албуут, тынчы жок, теребелге бүлүк салган ички кубаттын ээси. Балалыгынан баштап, өмүрүнүн аягына чейинки бүткүл бактысы, жазмышы, тагдыры шамал менен байланышкандай сезимга кабылат. Кызыгы, дайыма шамал каармандын маңдайынан сылайт, өбөт, жүзүнөн аймалап сагынычын билдирет, даарылайт, башка эч ким Атаханды шамалдай күтүп албайт. “Шамал ыры” ырлар түрмөгүндөгү төмөнкү саптар Атахандын туулган жери – туу казыгына болгон сезимдеринин гаммасы:

Балалыгым, балалыгым
байрагыңды көтөрүп барар ырым.
Бакытымды издедим балдарымдан,
сагынганда Кочкордун шамал ырын (8, 155-б.)

…мени сендей күтө албастыр башкалар,
жаштыгымдай жашык шамал, жаш шамал (8, 159)

шашып келдим сагынып өскөн жерди,
шамалында мен күткөн жазым бардай (8, 160)

ырлардагы ыза, кайгы баяным,
жарыктагы башталышым, аягым,
маңдайымдан, саамайымдан сылайсың,
кыргыз тоодон шашып келген шамалым! (8,162)

Ошону менен бирге акын “шамал кайыптын” адамдын жан-дүйнөсүн ойготкон өзгөчө сапатын экзистенциалдык онтология аркылуу аңдоого алганына анын төмөнкү ыр саптары күбө:

Канча өмүр карыттым!
Кармап туруп шуудураган кайыңды,
Карегимди талыттым.
Ак кайыңды термеп шамал
Агылды суу түбүндө,
суудай өмүр агылды!

Карап туруп мелт-калт этип акканым,
Капилеттен карегимди жаштадым.
Буурул таңда комуз болдум сыздаган,
бул күн эмес, ошол күндөр жактамын. [8, 67-68]

Шамал – кыймыл, ошондуктан ал жашоонун кыймылын, анын өтмүшүн эске салуучу табигый кубулуш. Акындын жаратылыштын аккан суусу менен өз өмүрүнүн суудай агып жаткандыгына пейзаждык параллелизм аркылуу ой жүгүртүүсү реалдуу дүйнө менен кайып дүйнөнүн биримдигин эске салат. Өмүр кандай өтүп жатканы, качан бүтөрү көзгө корүнбөйт, билинбейт. Адам өмүрдүн өтүп жатканын көзгө көрүнгөн нерселер аркылуу баалайт, сезет, туят. Адабиятта адам менен жаратылыштын биримдигин даңазалаган пейзаждык параллелизм салттуу көркөм ыкма болсо да, А. Кожогулов аны сокур кайталабайт; анын мазмунуна жаңы көркөм трансформация жаратып, суу эмес өзү агып жаткандай абалга кабылат.Суунун агымы болгону сырткы фон, негизги кыймыл “өзүнүн мелт-калт” агып бараткан өмүрүнө багытталган. Лирикалык каарманды бушайманга салган нерсе – суунун акканы эмес, өмүрдүн акканы. “Карегин жаштаган”, анын дилин комуздун муңдуу күүсүндөй сыздаткан санаа өмүрдү кандай өтүп жаткандыгына кабатырлануу же экзистенциялык мамиле. Анткени шамалга таандык уй-туйгу кыймыл – жан-дүйнө дүрбөлөңүнүн символу.

Шамал жандуу образ катары турмуштун оор сыноолорун, тагдыр табышмактарын, ар кандай кырдаалдагы жан-дүйнө сезимдерин экспрессивдүү чагылдырган, поэзияда эмоцияны жана философиялык тереңдикти камсыз кылуучу метафора катары кызмат кылат.

Шамал, шамал
боздойсуң да боздойсуң!
Титиретип жүрөгүм,
менин дагы арман-муңум козгойсуң.
Көз алдыма өткөн күндөр тартылат,
кан жолумда жар турат.
Жыйырма жети жашында,
кетишкени таятамды өлтүрүп,
кенедейде апам жетим калганы,
кайыштырчу күйүтү,
арылбаган арманы!
Айта берип жашында өлгөн атасын,
кайта берип ошол арман жылдарга,
кырктан өтүп кете берди апабыз. [8, 157]

Албетте, боздогон шамал козгогон лирикалык каармандын арман-муңу анын жан-дүйнөсүн боздотуп жаткандыгын зирек окурман айттырбай сезет. Атахандын “шаштысын алган, ширин бактысын алган” шамал бейиши, сыйынган мазары – апасынын, канаты, жөлөгү – эжесинин өлүмүн (8, 86) эске салат. Ошол эле учурда шамал акындын жанына жакын, жакшы көргөн жаратылыш кубулушу, тирүүлүгүнүн да, өмүр-жашоосунун да, ырларынын да негизги атрибуту. Ал шамалга мынчалык байланганынын себебин кээде өзү да анык биле албай, бул жарыкта жашоо болмушуна онтологиялык суроо салат:

Арыба, шамал жандосум,
ар дайым санаа ойдосуң.
Кайдадыр мен да шашылам,
жүрөгүм сенде болбосун?

Арыба, шамал жандосум,
Алмустактан жолдосуң.
Талысам таяр табыбым,
Тагдырым сенде болбосун?!

Жогорудагы ыр саптарында катылган ойлорго сарасеп салганда, А. Кожогуловдун поэзиясында салттуу калыптардын алкагынан чыгуу, көркөм ой жүгүртүүдөгү лирикалык деконструкция (объект менен субъектиин орун алмашуусу) адам жана мкен мамилелерин көркөм андоодо азыркы философиялык концептуалдук метатеориялык денгээл менен бегилүү байланышта болгондугу анын чыгармачылыгындагы жаңы сапаттык белги катары бааланууга тийиш деген жыйынтык чыгарууга негиз бар деген ойдобуз. Анткени кыргыз дүйнө таанымындагы кайыптык илиминин азыркы философиялык концептуалдык тенденция таанып-билүүдөгү антрокосмикалык ой жүгүртүү менен байланышы бар экендигин сезип-туя билгендиги байкалат. Албетте бул багытта дагы изденүү зарылдыгы бар. Бул маселе жалаң эмпирикалык байкоолор менен чектелбей, илимий-теориялык постулаттарды өздөштүрүүнү талап кылат. 

Автордун мындан ары чыгармачылыгында эске алууну талап кылган төмөнкү пикирлерди сунуштайбыз:

1. Сөздөрдүн семантикалык маанисине аяр мамиле жасоо калемгерлер үчүн зарыл сапат. Шамалдын “боздогонун” универсалдуу колдонууга болбойт. “Боздо – жоктоп, издеп муңкана үн салуу. Буркурап муңдуу ыйлоо”[7, 263]. Кайгылуу эмоцияны билдирүүчү бул сөздү автор баш аламан пайдалана бергени, албетте, ырдын эстетикалык баалуулугна көлөкө түшүрөт. Бул алгачкы эле шамалга арналган “Биздин шамал” ырынан ачык көрүнөт. “Бактым тоодой балбылдап жанар эле, боздоп шамал озондоп алар эле” [8, 14]. Лирикалык каармандын балбылдап жанган бактысын шамалдын боздоп коштогону логикага туура келбейт. Мындай калпыстыктар абдан арбын кездешет. Ошондой эле “муздак” деген сөздү да автор семантикалык маанисине карабай колдонот. “Муздак шамал муунумду титиретип өбөт мени. Эрдимден, саамайыман сагынып аймалаган”. Шамалдын сагынганы кайсы, эгер ал муздак болсо?! Саамай сөзү да негизинен аялзатка колдонулат эмеспи.
2. Аягына жакшы чыкпай калган, окурманга түшүнүксүз (өзүнө гана түшүнүктүү) саптар – “шашылат алдастатып, шамалдай каякадыр агам жолдон”, [8, 86] – деген сыяктуу кездешет. Саптагы агасынын белгисиздигин “каякадыр” деген белгисиз ат атооч дагы күчөтүп турат.
3. Орунсуз кайталоолор кездешет. “Шамалдын саамай сылаганы” өтө көп кайталанып, окурманды жадаткан деңгээлге жеткен.

Акырында айтарыбыз, А. Кожогуловдун азыркы кыргыз поэзиясында орду бар акын экенинен шек саноого болбойт. Айрыкча анын жаратылыш кубулуштары жана адам жана табият темасындагы ырлары макаладан кенен изилдөөгө муктаж. Акындын дагы бир баалуу көркөм аңдоо чеберчилиги жол концепциясына байланыштуу. Бул тема өзүнчо изилденүүгө тийиш. 

Адабияттар

1. Кыргыз тилинин фразеологиялык сөздүгү / түз.: Ж. Осмонова, К. Конкобаев, Ш. Жапаров – Оңдолуп, толукталып 3-чү басылышы. – Бишкек: “Имак Офсет”, 2015. – 120-б.
2. Акылман Калыгул : Ырлар, акыл-насааттар, даректүү баяндар, илимий-изилдөөлөр. Түз. С. Мусаев, А. Акматалиев. — Б.: Шам, 2000. Интернет сайт: www.bizdin.kg. Кайрылуу 25.06. 2026.
3. Манас энциклопедия.Том1 Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы, Мамлекеттик “Акыл” концерни. – Бишкек, 1995.– 440-б.
4. Жусупов К. Байыркынын издери: Улуттук дух жана рухий дүйнө. – Бишкек: Турар, 2017. – 448-б.
5. Аблеев С.Р.  Онтология сознания в философской традиции антропокосмизма: теоретический анализ и системная реконструкция. – Автореф. Дисс. док. философ. наук. – Киров, 2010.
6. Жорупбеков С. Дагы кыргыз жөнүндө / Интернет сайт: www.old.knu.kg . 2011. 24.01. Кайрылуу 25.06. 2026.
7. Кыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүгү. Биринчи бөлүк – Бишкек: “Полиграфбумресурсы”, 2019. – 800 б.

Көркөм текст

1. Кожогулов А. Шамал кайып. Ырлар, поэма, котормолор. – Б.: “Турар”, 2022. – 224-б.

Атахан Кожогуловдун поэзиясындагы “шамал” түшүнүгүнүн көркөм интерпретациясы алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Жаш акындарды шыктандырган “Акун” жана Нуржан Тентимишова

Учурда Кыргызстанда маданиятка, илимге колдоо көрсөткөн меценаттар барбы? Болсо да, өтө аз. Себеби меценат болуш үчүн ишкерлерде маданияттын, илимдин мамлекет үчүн, келечек үчүн маанилүүлүгүн аңдап-түшүнгөн деңгээл болуш керек. Ушундай денгээлде ой жүгүртүп, адабиятыбызга меценаттык кылып жаткан инсан – Нуржан Тентимишова дээр элем. Ал алты жылдан бери “Чыныбай Турсунбеков поэзия фестивалын” өткөрүп, поэзиянын жаңы мууну ат салышкан, адабиятчы, акын-жазуучулар баарлашып пикир алышкан аянтчаны жаратты. 

Нуржан Тентимишова фестивалды жолдошу мамлекеттик жана коомдук ишмер, акын, котормочу Чыныбай Турсунбековдун жаркын элесине арнап алты жыл мурун баштаган. Ошондон бери учур адабиятын алга сүрөп, жаш таланттардын тушоосун кесип, калемгерлердин башын бириктирген чыныгы меценатка айланды. Нуржан айым Чыныбай Турсунбеков өзү негиздеген, чыгармачылык эргүү тапкан “Акун-Ысык-Көл” пасионатына фестивалга чогулган 200-300 кишини барыш-келиши, 4 күндүк эс алуусу жана тамак-ашы менен толук камсыздап, фестивалды адабияттын шаңдуу салтанаты катары өткөрөт. Кыргызстанда мындай масштабда азырынча ушул фестиваль гана уюштурулуп жатканын белгилөө керек. 

Ар жылы жаш акындар Чыныбай Турсунбеков поэзия фестивалына катышабыз деп чамынышат. Жеңишке жеткен жаш акын 200 миң сом акчалай сыйлык алат жана дароо КР Жазуучулар союзунун мүчөсү болот. Быйылдан баштап фестивалдын жеңүүчүсү Дүйнөлүк поэзия фестивалына да жолдомо ала турган болду. Быйыл Кыргызстандан жана чет өлкөдөн 300 киши катышкан VI Чыныбай Турсунбеков поэзия фестивалында баш байгени 21 жаштагы акын кыз Толгонай Сариева жеңип алды. Буюрса, Толгонай эми Кыргызстандын атынан дүйнөлүк фестивалга барып, чоң сахнада кыргыз тилинде ыр окуйт деп турабыз. Ошентип, кыргыз поэзиясы дүйнөлүк сахналарда жаңырат. Бул – Нуржан Тентимишова баштаган изги иштин зор натыйжасы.

Белгилеп кете турган нерсе, фестивалдын финалисттери өтө кылдаттык менен тандалат. Конкурска 100гө чукул жаш акын катышат. Алардын ичинен калыстар тобу беш акынды финалист катары тандап алат. Калыстар тобу да адилеттүү, компетенттүү адабиятчылардан, акын-жазуучулардан түзүлөт. 

Муну менен катар Чыныбай Турсунбеков поэзия фестивалында көркөм окуу боюнча да конкурс өткөрүлүп, ага кыргыз жана орус мектептердин окуучулары, студенттер ж.б. катышышат. Жеңүүчүлөргө акчалай сыйлык ыйгарылат. Ошентип, бул иш-чара жаштар арасында поэзияга кызыгууну арттырууга да өз салымын кошуп келет. Айрыкча, орус мектептерде окуган балдар, кыздар көркөм окуу конкурсуна катышканы кубандырат. Эне тилди сүйдүрүү үчүн ушундай бараандуу маданий мелдештердин орду чоң да.  

Окуучулар менен бирге республикабыздын бардык облустарынан мугалимдер келип, аларга атайын семинарлар сериялары да өткөрүлүп турат. Демек, фестиваль билим берүүгө да салымын кошуп, адабий салтанаттын масштабын улам кеңейтүүдө. Булардын баарына оңбогондой каражат жумшалары бештен белгилүү эмеспи. Нуржан Тентимишованын адабиятка, маданиятка, билим берүүгө жасаган бул эмгеги мекенчилдиктин мыкты үлгүсү эмей эмне. 

Мындан тышкары, фестивалдын алкагында шайыр кыз-жигиттердин “Акын сармердени” өтүп, анда жаш төкмөлөр, ырчылар, манасчылар өз өнөрлөрүн сынашат. “Акын сармерденде” өзгөчө талантын көргөзгөндөргө “Акун” компаниясы да ар түрдүү сыйлыктарын ыйгарат. Быйыл сармерденден тышкары “Поэзия эрөөлү” да уюштурулуп, анда акындар алым-сабак ыр окушуп, жеңүүчүлөрү баш байге катары “Акун” пансионатына 5 күндүк эс алуу жолдомо сертификатына ээ болушту. 

Нуржан Тентимишованын жана анын кыздары – Айдай, Бегимай, уулу Эржан  менен бирге уюштуруу командасынын жыл сайын фестивалды жаңы идеялар менен байытканы, алардын бул ишке болгон чын ыкласы деп түшүнүү керек. Алсак, буга чейинки фестивалдын баш байге алган лауреаттары – Бердибек Жамгырчиевге, Нуркыз Рыскул кызына, Нуриза Өмүрбаевага, Сайра Батыркуловага, Бегайым Нурлан кызына арналып көчөт отургузулуп, ал көчөттөрдүн алдына алардын аттары жазылган. Пансионаттагы ал жер “Акындар сейил багы” деп аталат. “Акындар сейил багында” ар жылы отту тегерете ыр окулуп, салтанаттар өтүп турат.  

Өлкөбүздө маданиятты колдоого алган ушундай меценаттык маданият калыптанмайын, жаркын таланттарды колдоо, таптоо мүмкүн эмес. Экономикасы күчтүү үлкөн өлкөлөрдө деле таланттардын чыгармачылыгын колдоп, жайылтууга меценаттар жардам берет. Мисалга, Кыргыз-Түрк “Манас” университетинин коммуникация факультетинин студенттерин жылда Түркиядагы Айдын Доган фестивалына даярдап жиберебиз. Анда алар кино, журналистика тармагы боюнча жарышка түшүшөт. Бир жылы менин дипломнигим Айдана Топчубаева тарткан фильми менен ал фестивалдан гран-прини жеңип алган эле. Айдын Доган фонду ошондо жеңүүчү студент менен кошо студенттин көркөм жетекчиси катары мага, факультеттин деканына жана ректорубузга ардактуу конок катары чакыруу жиберип, барып-келүү каражатын, беш жылдыздуу мейманкана каражатын бүт өзү көтөргөн. Сыйлык тапшыруу аземи өзгөчө шаң менен өткөн. Ал чоң аземде түрк ишкери, инвестор жана медиа магнат Айдын Доган карып-арып калганына карабай, биз менен чогуу болгон. Мындай мисалдар дүйнөдө арбын.   

Ал эми тарыхка кайрылсак, дүйнөгө керемет музыкасын тартуулаган орус композитору Чайковскийди 13-14 жыл бою, тагыраагы, 1877-жылдан 1890-жылга чейин Надежда Филаретовна фон Мекк каржылап турган. Ошондо композитор Москва консерваториясындагы кызматын таштап, баш-оту менен чыгармачылык менен алпурушкан. Бул мезгил ичинде ал абдан жемиштүү иштеп, “Төртүнчү симфония”, “Евгений Онегин”, “Скрипка концерти”, “1812 увертюрасы”, “Бешинчи симфония”, “Уктап жаткан сулуу” деген шедеврлерин жараткан. Эгер Орусиянын темир жолу толук карамагында болгон магнаттын жесири Надежда Мекк ошондо байлыгын жалаң жеке кызыкчылыктарына жумшаганда, бул чыгармаларды улуу композитор убакыт, энергия таап жаза алат беле, жок беле, ким билет. Канчалаган жаркын таланттар жокчулук менен тартыштыктын айынан күнүмдүк түйшүккө жутулуп кете берет эмеспи. Меценаттыгы менен Мекк орус жана дүйнөлүк музыка дүйнөсүнө шедеврлер казынасын калтырууга салымын кошуп, өзүнүн даңазасы да түбөлүккө калды.  

Ооба, тарыхта маданиятты, өнөрдү сүйөгөн улуу инсандардын ысымы ошол доордун таланттары менен бирге жашап келет. Надежда фон Мекк Чайковскийдин багын ачкандай, Нуржан Тентимишова да бүгүн кыргыз маданиятынын эртеңки Алыкулун, Оморун, Жолонун, Сагынын таап, аларга канат байлап жатат. Анткени экономика өлкөнүн бүгүнкү күнүн бакса, маданият менен адабият анын келечегин, улуттук кодун сактайт. Чыныбай Турсунбеков атындагы поэзия фестивалы билгенге кыргыздын рухий дүйнөсүнө берилген зор инвестиция жана улутту сүйүүнүн бийик үлгүсү дээр элем. 

Кыргызстанда меценаттар барбы? алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Мамасалы Апышев – кыргыз адабиятында өз үнү, өз жүзү, өзүнүн өзгөчө көркөм дүйнөсү бар, терең психологиялык ички сезимди, турмуш чындыгын чагылдырган чыгармалары менен белгилүү болгон таланттуу жазуучулардын бири. Ал адабиятчы – сынчы катары да кээ бир илимдин кандидаттарынан, докторлорунан алда канча жогорку профессионалдык деңгээлдеги, курч сын макалаларды жазып келе жатканын окурман журту жакшы билет. Анын чыгармалары 1980-жылдардын аягы, 1990-жылдардын башында окурмандардын көңүлүн өзүнө бурган. М. Апышев өз чыгармаларында адамдын ички дүйнөсү, моралдык этикасы, психологиясы, сүйүүсү, достугу, коомдогу өзгөрүүлөрдүн адамзаттын жашоосуна тийгизген таасирин кеңири сүрөттөйөт. 

Ал каармандарынын жан дүйнөсүн терең ачып берип, окурманды ойго салган масштабдуу философиялык ойлорду кылдат чагылдырган, өзгөчө сезимтал жазуучу. Анан да тилинин жөнөкөйлүгү, көркөмдүгү, таасирдүүлүгү менен көп калемгерлерден айырмаланып турат. Кийинки жылдары адабий айдыңда активдүүлүгү мурдагыдай байкалбаганы менен, анын калеминен жаралган көркөм чыгармалары, аналитикалык адабий сын макалалары кыргыз адабиятынын баалуу мурастарынан өз ордун жоготпой келе жатканын эч ким жокко чыгара албайт. Анын чыгармалары бүгүнкү күндө да окурманды ойлонтуп, анын руханий дүйнөсүн байытууга кызмат кылып келет. Келиңиз окурман, автордун “Сиз жазуучусузбу?” – деген өзгөчө стилде жазылган аңгемесине чогуу саресеп салып көрөлү. 

Жазуучунун “Сиз жазуучусузбу?” – аңгемеси кыргыз прозасындагы ички монолог менен адамдын жан дүйнөсүн үзүл-кесил эскерүүлөр аркылуу сүрөттөгөн эң күчтүү картинасы. Чыгарманын сырткы формасы жөнөкөй көрүнгөнү менен, анын ички структурасы өтө татаал, түпсүз терең психологиялык катмарларга курулган. Бул текст кадимки окуяны баяндоо эмес – бул өмүрдүн өзүнүн агымы, адам тагдырынын үзүлбөгөн ички үнү. Аңгеме жанрын Кыргыз адабиятында Мамасалы Апышевдин мындай ыкма менен сүрөттөп бериши өзүнчө жаңылык болгонун айта кетүүбүз керек. 

Бул чыгармада эң биринчи көзгө уруна турган өзгөчөлүк – чыгарманын формасы. Автор салттуу сюжеттик композициядан атайылап баш тарткан. Экспозиция, кульминация, финал деген классикалык бөлүктөр бул жерде шарттуу түрдө гана болбосо, жокко эсе. Аңгеменин өзөгү – белгисиз адамдын жазуучу менен автобусту күтүп отуруп аялдамада сүйлөшүүсү. Жазуучу дал ушул жөнөкөй көрүнгөн кырдаалдын ичинде бүтүндөй бир өмүрдүн философиясын ачып берген. Каарман улам бир окуяны эстеп, улам сүйүүсүн, жоготуусун, жан дүйнөсүнүн жабыркоосун, өкүнүчүн айтып отуруп, окурманды өзүнүн ички абалына акырындап жетелеп алып кирип кетет. Бул ыкма XX кылымдагы модернисттик прозанын аң-сезимди чагылдыруу агымынын (поток сознания) стилине абдан жакын.

“Поток сознания” (англ. stream of consciousness) аң-сезимди чагылдыруу агымы – каармандын ички ойлорун, сезимдерин, элестерин жана аң-сезиминдеги үзгүлтүксүз процессти түздөн-түз сүрөттөп берүүчү адабий ыкма. Бул стиль окурманга каармандын ички дүйнөсүн мүмкүн болушунча табигый түрдө ачып көрсөтүүгө кызмат кылат. Мындай ыкма негизинен XX кылымдын башында 1900–1930-жылдары кеңири өнүккөн. Бул терминди дүйнө коомчулугуна “америкалык психологиянын атасы” катары белгилүү, көрүнүктүү философ-психолог, прагматизм менен функционализмдин негиздөөчүсү – Уильям Жеймс (William James) түптөгөнү маалым. Ал илимге зор салым кошуп, адамдын аң-сезими менен акыл-эсинин иштөө принциптерин анын айлана-чөйрөгө ыңгайлашуусу аркылуу түшүндүрүп берген.

Кийин адабиятчылар бул түшүнүктү көркөм чыгармачылыкка киргизген. Эң алгач бул адабий агым англис тилдүү модернисттик адабиятта мыкты өнүгүп, кийинчерээк дүйнөнүн көптөгөн улуттук адабияттарына жайылтылганы маалым. “Поток сознания” (англ. stream of consciousness) аң-сезимди чагылдыруу адабий агымынын стилдик өзгөчөлүктөрүнө токтолсок, ойлор логикалык тартипте эмес, табигый агым менен берилет. Ички монолог көп колдонулат. Эскерүүлөр, ассоциациялар, сезимдер аралашып, ирээтсиз келиши мүмкүн. Сюжеттен көрө каармандын аң-сезими борбордук планга чыгат, ойлор үзүлүп-уланып чачылып, жыйналып турат. Бул ыкма модернизмдин эң маанилүү көркөм ыкмаларынын бири болуп эсептелет.

“Сиз жазуучусузбу?” аңгемесиндеги эң чоң көркөм табылга – каармандын “роман” тууралуу түшүнүгү. Ал өз турмушун айтып жатып улам-улам: “Романга окшош, чынбы?” – деп сурай берет. Бул жөн гана суроо эмес. Бул – адамдын өз жашоосуна сырттан карап түшүнүүгө болгон далалаты. Каарман өз тагдырын түшүнгүсү келет. Ал жашоосунун маанисин издейт. Жазуучуга кайрылып жаткандай көрүнгөнү менен, чындыгында ал өзүнө-өзү суроо берип, өз жашоосун сүрөттөйт. Ушул жагынан алганда аңгеме адамдын жашоосунун мааниси, эркиндиги менен дүйнөдөгү орду тууралуу ойлорго байланышкан – экзистенциалдык мүнөзгө ээ. Мамасалы Апышев бул жерде өтө маанилүү философиялык идеяны – адам өмүрү өзү эле даяр роман экенин мыкты ачып берген. Жазуучу фантазиядан эмес, турмуштун өзүнөн жараларын каарман билип турат. Ошондуктан ал: “Мен сизге болгон нерселер жөнүндө гана айтып бердим…”, – деп кайра-кайра баса белгилейт. Бул сөздөрдө чыгарманын эстетикалык кредосу жатат. Адабият турмуштун күзгүсү деген терең ой жаралат.

Аңгемеде каармандын образы өзгөчө ийгиликтүү түзүлгөн. Ал жалпы коомдун өкүлдөрүн чагылдырган типтүү каарман эмес. Геолог болом деп кыялданган студент, кайра мугалимдик кесипти тандаган педагог, аялынан айрылган күйөө, жалгыздыкка чыдабаган жалакай пенде, ооруканада акылынан ажыраган аялдын артынан жылдап чуркаган ишенимдүү эркек, сүйгөнүнө жүрөгү менен берилген инсан – булардын баары бир эле адамдын түрдүү абалдары. Автор аны идеалдаштырып да убара болбойт, жээрип, терс мүнөздөмө берип айыптабайт дагы. Каарманды тирүү адам катары ачып берет. Анын алсыздыгы да, асылдыгы да, күчтүү да, күлкүлүү да жактары бар. Мына ошонусу менен образ өтө ишенимдүү жаралган.

Өзгөчө сүйүү темасы чыгарманын борбордук өзөгүн түзөт. Бирок бул жерде сүйүү романтикалык жасалма сезим катары эмес, адам тагдырын аныктаган күч катары берилет. Каармандын бүт өмүрү келип-кеткен сүйүүлөр аркылуу өлчөнөт. Биринчи сүйүү – жаштыктагы үй-бүлөлүк бакыт. Экинчи сүйүү – трагедиялуу руханий жакындык. Үчүнчү мамиле – көңүл муздагандан кийинки ички боштук. Акыркы сүйүү – карылыкка карабай кеч келген үмүт. Автор сүйүүнү адамзаттын жашоосунун чыныгы мазмуну катары көрсөтөт. Ошондуктан каарман акырында: “Менин жашоомдо сүйүү гана болгонсуду”, – деп айтат. Бул сүйлөм – бүт аңгеменин идеялык жыйынтыгы катары окурманга таасир калтырат.

Чыгармадагы диалогдор жасалмасыз, табигыйлыгы менен күчтүү. Каарман сүйлөп жатканда сөздөрү кээде үзүлүп, кээде башка жакка өтүп, кайра темага кайтып келет. Бул – чыныгы тирүү адамдын турмуштагы сүйлөө манерасы. Мамасалы Апышев жасалма адабий тилден качып, табигый психологиялык интонацияны сактаган. Маселен: “Тилимдин учунда эле тургандай, шайтан алгырдыкы…”, – деген сыяктуу кайталануучу сүйлөмдөр образдын ички абалын ачып турат. Адам улгайганда, өткөн өмүрүн эстегенде дал ушундай сүйлөгөнүн баарыбыз улуу муундан кезиктирип келебиз.

Аңгеменин дагы бир күчтүү жагы – убакыт менен иштөөсү. Өткөн чак менен азыркы учур тынымсыз аралашып турат. Каарман үчүн балалыктагы согуш жылдары, “Ала-Тоо” кинотеатрынын жанындагы жолугушуу, төрөт үйүнө бараткан азыркы учуру – баары бүгүн, азыр, бир мезгилде жашап жаткандай сезилет. Бул адам баласынын эс-тутумунун мыйзам ченемдүү абалына абдан ылайык берилген. Согуш темасы чыгармада чоң орун ээлебегени менен, анын бүт өмүргө көлөкөсү түшүп турат. Атасынын согушта дайынсыз жоголушу, энесинин өлүмү, өзүнүн балдар үйүнө өткөрүлүшү – каармандын кийинки жалгыздыгынын психологиялык түпкү тамырын түшүндүрөт.

Демек, чыгарма жеке адамдын гана эмес, бүтүндөй согуштан кийинки муундун трагедиясын, жашоо образын да камтыйт. Жазуучунун чеберчилиги – ашыкча драматизмден качканында. Эң оор окуялар деле токтоо, кадимки сүйлөшүү абалында ачылып жүрүп отүрат. Мисалы, акылынан ажыраган аял тууралуу бөлүк өтө трагедиялуу, бирок автор андан көз жаш сыгып алууга аракет жасабайт. Тескерисинче, жөнөкөй баяндоо аркылуу терең кайгыны күчөтүп берет. Бул албетте чоң жазуучулук маданияттын белгиси экени талашсыз чындык.

Чыгарманын финалы өзгөчө символикалык мааниге ээ. Аңгеменин каарманы роман кандай бүтүшү керектигин өзү сунуштайт: “Сүйүктүү аялына үйлөнүп, балалуу болуп бактылуу жашап калганы менен бүтүрүү керек…”. Бул жерде ачуу ирония бар. Себеби окурман анын өмүрү андай идеалдуу бүтпөгөнүн билет. Бирок каарман дагы эле кыялындагы бактылуу финалга ишенгиси келет. Демек, адам өмүрүнүн эң акыркы мүнөттөрүнө чейин үмүттөн ажырабайт. Ушул оптимисттик трагизм чыгарманы өтө таасирдүү бийиктикке көтөрүп чыкканы байкалат. 

Мамасалы Апышевдин бул аңгемеси – кыргыз адабиятындагы психологиялык прозанын мыкты үлгүлөрүнүн бири. Сырттан караганда бул чыгармада кадимки эле адамдын өмүрү аркылуу сүйүү, жалгыздык, эстутум, тагдыр, убакыт менен адамдык бакыт тууралуу универсалдуу философиялык ойлор айтылган. Аңгеменин күчү – анын реалдуу чынчылдыгында. Автор окурманды таң калтырууга эмес, адамдын жан дүйнөсүн түшүндүрүүгө ориентир алган. Ошондуктан бул текст окулуп бүткөндөн кийин дагы узакка чейин окурмандын ички сезиминде жашап кала берет.

Бул чыгарма – турмуш менен адабияттын ортосунда чек ара жок экенин далилдеген терең психологиялык көркөм текст. Аңгемедеги стиль дүйнөлүк адабияттагы бир нече ири көркөм салттарга үндөшүп турат. Айрыкча “психологиялык проза”, “ички монолог”, “аң-сезимди чагылдыруу адабий агымы”, “экзистенциалдык баяндоо ыкмасы” жагынан алганда бир катар дүйнөлүк алкактагы улуу жазуучулардын чыгармалары менен параллель салыштырууга болот. Бирок Мамасалы Апышев эч кимди түз кайталап, туураган эмес. Анын прозасынан – биздин улуттук кыртышта өнүп-өскөн кыргыз турмушунун, советтик доордун адамынын ички драмасынын нагыз үнү угулуп турат. 

Дүйнөлүк адабиятка салыштырып караганда, бир топ жазуучулар менен көркөм жакындыктар ачык байкалат. Андай жакындыктын баш сабында автор өзү жактырган – Антон Чехов бар. М. Апышевдин аңгемесиндеги чеховдук өзгөчөлүк – “чоң окуясыз чоң трагедия” жарата алганында. А. Чеховдун аңгемелеринде адамдын бүт өмүрү кадимки күнүмдүк турмуштагы сүйлөшүүлөрдүн ичинде ачылып берилет эмеспи. М. Апышев да дал ушундай ыкма менен сүрөттөйт. Анын чыгармаларында каарман бир адамга жолугуп, жөн гана сүйлөшүп жатат, бирок ошол сүйлөшүүлөрдүн ичинде бүтүндөй бир өмүргө сыйган трагедия жашайт.

Экинчи чоң жакындык – автордун дагы бир сүйүктүү жазуучусу – Фёдор Достоевский. Өзгөчө адамдын өзүн өзү аңдоосу, өз өмүрүн анализдеп кыйналуусу, үзүл-кесил эмоционалдык сүйлөө манерасы, Мамасалы Апышевдин каарманы улам: “…Романга окшош, чынбы?..”, – деп сураганы – Ф. Достоевскийдин каармандарынын өзүн-өзү анализдеп, сынга алып сүйлөгөнүн эске салат. Мисалы, М. Апышевдин “Сиз жазуучусузбу” аңгемеси менен Ф. Достоевскийдин “Записки из подполья” психологиялык прозасындагы ички монологдор менен үндөштүктөр байкалат. Ф. Достоевский адам табияты татаал экенин, адам эркиндиги менен ички карама-каршылыктары акыл-эс мыйзамдарынан да күчтүү болушу мүмкүн экенин көрсөтөт. Анда да М. Апышевдин аңгемесиндегидей, каарман өз өмүрүн түшүндүрүүгө аракет кылат, өзүн-өзү актайт, кайра айыптайт.

Үчүнчүдөн, бул текстте XX кылымдагы модернисттик адабияттын негиздөөчүлөрүнүн бири, убакыттын өтүшүн жана адамдын ички дүйнөсүн сүрөттөгөн улуу француз жазуучусу Марсель Пруст менен да руханий жакындыктар байкалат. Өзгөчө эс-тутумдун иштеши жагынан М. Прусттун “В поисках утраченного времени” романындагыдай, М. Апышевдин чыгармасында да өткөн мезгил менен азыркы учур аралашып кетет. Же, тескерисинче, “Сиз жазуучусузбу?” аңгемеси сыяктуу М. Прусттун “В поисках утраченного времени” романында эс тутум, убакыт, сүйүү, көрө албастык жана француз коомунун жашоосу кеңири сүрөттөлөт. Каарман үчүн балалык, жаштык, сүйүү, карылык – баары бир убакта жашап тургандай элес калтырат. Экөөндө тең эстутум – сюжеттин негизги кыймылдаткыч ролун аткарат.

Андан кийин Уильям Фолкнер менен окшоштукту да байкоого болот. У. Фолкнердин чыгармаларында адам аң-сезими үзүлмө, фрагменттүү формада агат. М. Апышевдин каарманы да бир окуядан экинчисине күтүүсүз өтүп, кайра кайтып келет. Бул композициялык чаржайыттык чындыгында өтө так уюштурулган ички психологиялык структура. Трагедияны ашыкча пафоссуз берүүдө Эрнест Хемингуэй менен да жакындыгы байкалат. Мамасалы Апышев эң оор окуяларды кадимкидей жай сүйлөп берет. Бул Э. Хемингуэйдин «Муз тоо теориясы (Iceberg Theory) – адабияттагы жазуу ыкмасына» ылайык келет. Э. Хемингуэй да чыгармаларында ушундай принципти колдонот эмеспи. Чыгарманын текстинде окуянын аз эле бөлүгү айтылат, ал эми терең мааниси, каармандардын сезимдери менен ойлору окурман тарабынан калыптанышы керек. «Муз тоо теориясы (Iceberg Theory) – адабияттагы жазуу ыкмасы» боюнча автор ашыкча түшүндүрбөйт. Текст кыска жана жөнөкөй болот. Негизги маанини окурман өз деңгээлине жараша өзү табат. Мисалы, “Чал жана деңиз” чыгармасында балыкчынын деңиздеги күрөшү жөн гана окуя эмес, ал адамдын кайраттуулугу, чыдамкайлыгы анан да тагдыр менен күрөшүү символу.

Ал эми философиялык жалгыздык жана адамдын жашоосунун маанисин издөө жагынан Альбер Камю, Франц Кафка менен да үндөштүктөрү байкалат. Бирок М. Апышевде батыштагыдай абсолюттук үмүтсүздүк жок. Анын каарманы канча кыйналса да сүйүүгө ишенүүсүн жоготпойт. Бул чыгарманы жылуу, гуманисттик мүнөздө кармап турат. Советтик жана постсоветтик мейкиндиктен караганда, Апышевдин бул стили Василий Шукшин, Валентин Распутин сыяктуу жазуучулардын “жөнөкөй адамдын трагедиялуу прозасына” да жакын. Мында, албетте, Мамасалы Апышевдин Москвадагы Максим Горький атындагы адабият институтунан алган билиминин мыкты таасири болгон деп айтсак жаңылышпайбыз.

Мамасалы Апышевдин чыгармалары дүйнөлүк адабияттагы бир нече көркөм салттардын кесилишинде турат. Атап айтсак: “психологиялык реализм”, “ички монолог”, “аң-сезимди чагылдыруу адабий агымы”, “экзистенциалдык проза”, “лирикалык проза”, “антисюжеттик модернисттик баяндоо”. Бирок анын күчү – ушул ыкмалардын баарын кыргызча сүйлөтө алганында. Каарман дүйнөлүк адабияттагы экзистенциалдык каармандардай ойлонгону менен, анын интонациясы, турмуштук чөйрөсү, сүйлөө ритми – таптакыр Ала-Тоолук, нукура кыргызча. Ошондуктан анын чыгармалары абдан таасирдүү жаралган. 

Сынчы жөнүндө айтылчу сөз алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

«Кадыр түн» аңгемесинин маани-маңызы салт менен азыркы замандын ортосундагы карама-каршылыкты терең жана көп кырдуу изилдөөдө, ошондой эле жашоонун оор көз ирмемдеринде айкын көрүнгөн чыныгы жана жасалма баалуулуктар жөнүндө ой жүгүртүүдө камтылган.

Салт менен азыркы замандын карама-каршылыгы

Сюжеттин борборунда – сөөктү коюу күнү тууралуу талаш-тартыш турат. Бир тараптан айылдык туугандар жана имам ошол күнгө туш келген диний өкүмдөргө (шариятка) жана ыйык Кадыр түнгө таянып, сөөктү тезирээк коюуну талап кылышат. Экинчи тараптан, улуу муун жана маркумдун жесири кыргыздардын байыркы каада-салттарын карманышат: сөөктү бир нече күн кармоо, чоң аш берүү жана узатуу жөрөлгөлөрүн өткөрүү.

Бул талаш муундар жана жашоодогу салт санаалардын ортосундагы ажырымды ачыкка чыгарат: шаардык каармандар убакыт – акча жана жумуш графиги болгон катаал ыргакта жашашса, айылдыктар – кылымдык жөрөлгөлөр менен жамааттык эс-тутумдун дүйнөсүндө жашашат.

Формализмди жана жасалма «такыбалыкты» сындоо

Аңгеме көптөгөн жөрөлгөлөрдүн эки жүздүүлүгүн жана курулай убаракерчилигин ашкерелейт. “Туура” жолду жактаган имам жалгызсырап калат: анын билимин айылдаштары кабыл алышпайт, ал эми өз эркине баш ийдирүү аракети жаңжалга алып келет. Автор дин тууралуу талаштардын артында көбүнчө рухий изденүү эмес, өзүн көрсөтүү же аброй арттыруу каалоосу жашырынарын көрсөтөт.

Маркумдун жесири: “Бул жерде отургандардын баары муну мен үчүн да, маркум үчүн да эмес, өздөрү үчүн кылып жатышат”, – деп түз айтып, көптөгөн жөрөлгөлөрдүн өзүмчүл мүнөзүн баса белгилейт.

Белгилей кетсек, Кадыр түн (Ляйлатуль-Кадр) – Мухаммед пайгамбарга (ага Аллахтын тынчтыгы жана салаваттары болсун) Куран түшүрүлө баштаган, Исламдагы эң маанилүү түндөрдүн бири. Бул – өзгөчө рухий биримдиктин жана ибадаттын убактысы.

Автор сөөк коюу датасы катары Пайгамбарга (а. с.) биринчи жолу Куран сөзү түшүрүлгөн дал ошол түндү тандап алганы абдан маанилүү. Анткени так датасы атайылап белгисиз калтырылган, ал тургай имам да башка дин аалымдары менен кеңешип, бул датаны “эң ыктымалдуу” деп гана аныктай алат (бул белгилүү бир деңгээлде кванттык механиканын маалыматтарына үндөшөт).

Момундар болсо, так датасын билбегендиктен, бир гана түнгө таянбастан, бүткүл Рамазан айы бою ибадат кылуусу Бирок Пайгамбар багыттарды да көрсөткөн: Кадыр түндү Рамазандын акыркы он түнүнөн, өзгөчө так күндөрүнөн издөө керек.

Туугандык байланыштардын үзүлүшү

Бир үйдө чоңоюп, бир казандан тамак ичкен бир туугандар эми тил табыша албай жатышат. Аларды жалпы кайгы жана окуя болуп жаткан жер гана бириктирип турат. Бири-бирине айткан дооматтары (диний фанатизм же рухий жакырдык боюнча) туугандык жакындыктын калдыктарын кыйратууда. Каармандар бири-бирине душмандай карашат, бул коомдогу терең ажырымды символдоштурат.

Адамдык эс-тутумдун баалуулугу

Уруш-талаштардын фонунда, маркум Каныбек байке – ороюраак тамашасы бар, ак көңүл, күчтүү адам катары эскерүүлөрү бар. Бул эскерүүлөр дүйнөдөн кайткан адамдын тирүү образы менен аны кантип узатуу керектиги тууралуу суук талаш-тартыштардын ортосундагы карама-каршылыкты көрсөтөт.

Аңгеменин бул жердеги мааниси – адам жөнүндөгү чыныгы эс-тутум желген этти өлчөөдө же каада-салттардын кыйшаюусуз аткарылышында эмес, анын адамдыгына болгон чын жүрөктөн чыккан сүйүү жана урмат-сыйда экендигин түшүндүрөт.

Түбөлүктүүлүктүн алдында адамдын жалгыздыгы

Чыгарманын аягында автор жаратылыштын адамдын талаш тартышына кайдыгерлигин баса белгилейт:

“Сыртта болсо табият өз өкүмүн сүрүп, жазгы кар лапылдап жаап жатты. Баарынын балдай таттуу балалыгы өткөн тоолор ак карга жамынып кадыр түндү узатып, таң агара баштады. А бала кезде ар бир түн кадыр түндөй сырдуу да, баалуу да эле”.

Бул эрежелер жана салттар тууралуу бардык талаш-тартыштардын убактылуу экенин эскертет. Чыныгы баалуулук – бул жөнөкөй адамдык сезимдер: боорукердик, кечиримдүүлүк жана оор учурда жакындарынын жанында болуу жөндөмү.

Ошентип, аңгеме түбөлүктүү суроолорду ортого салат: эмне маанилүүрөөк – сырткы формабы же ички мазмунбу? Чыныгы динчил же өз тамырына берилгендикпи? Салттар араздашууга шылтоо болгон дүйнөдө адамгерчиликти кантип сактап калуу керек?

Чыгарманын негизги идеясы – өзөгү сүйүү болгон чыныгы адамдык байланыштарды сактап калуу үчүн чын жүрөктүүлүккө, жөнөкөйлүккө чакыруу. Жараткан тарабынан бизге керээз кылынган, Иса (Ыйса), Мухаммед пайгамбар жана башка Ибрахимдик пайгамбарлар (аларга Аллахтын тынчтыгы болсун) тарабынан айтылган сүйүү. Ал тургай, эгер адам монотеисттик диндердин маңызынан кабары жок өмүр сүрүп, бирок жүрөгү буюргандай жашаса, анда ал Жаратканга дал ошондой керек болгон.

Сергей Новопашин: “Коомдогу ажырым – Сүйүүнүн жоктугу” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Кыргыз фольклористикасында тексттерди жыйноо, аны кайра китеп кылып бастырып коомчулуктун назарына сунуштоо иши өзгөчө тактыкты талап кыларын адабият айдыңында эмгектенген ар бир калемгер менен жалпы окурман журту жакшы билет. Калк арасынан жыйналган оозеки чыгармалардын ишенимдүү булагын таануунун так принциптерин жана текстологиялык жоопкерчиликти сактоо фольклористтин негизги милдети болуп саналат. Бул талаптар сакталбаган учурда, фольклордук материалдар илимий документ статусунан чыгып, редактордук реконструкцияга же субъективдүү баяндоого жакындап, акыйкаттуулугун жоготуп коёт. Асанбай Жусупбеков деген бир фольклорист тарабынан жыйналып, “Жеңижок” жыйнагына кирген айрым эмгектер дал ушул көйгөйдү ачык көрсөтүп, окурман журтуна күмөн жараткан материалдардын катарына кирерине күбө болдук.

Асанбай Жусупбековдун “Жеңижок” китебинин 571-572-беттерине төмөнкүдөй маалымат киргизилген.

18. “Нурмолдо, Жеңижок, Барпынын тойдогу айтышы” (Биринчи түрү) – Аксы районунун Кара-Суу кыштагынын Көпүрө-Базар маалесинин тургуну Алымкулов Рысалыдан (анын кызы Рысалиева Шарийпанын мага берген кол жазмасынан) көчүрүп алып, “Ош жаңырыгы” гезитинин 1996-жылдын 19-20-сентябрындагы сандарына жарыялатканмын жана Ташкенттеги жердешибиз Турсунбай Адашбаевге бергенимде, ал өзбек тилиндеги басылмага жарыялаган. Ошондой эле, “Залкар акындар, Жеңижок 2” томуна да жарыялатканмын. 

19. “Нурмолдо, Жеңижок, Барпынын тойдогу айтышы” (Экинчи түрү) – Бул айтышты Аксы районунун Кызыл-Жар аймагындагы Кум кыштагынын тургуну, журналист Абдырасул Эшалиевдин 1999-жылдын 20-майындагы мага берген кол жазмасынан алдым. Көп варианттуулукка айланып баратканы илим үчүн керек экендигин эске алдым. (“ЖЕҢИЖОК” “Улуу тоолор” Бишкек-2017. 571-572-беттер.)

Асанбай Жусупбеков өзүнүн “Жеңижок” деген жыйнагын 2004-2017-жылдары кайра-кайра толуктоолор менен бир нече жолу бастырыптыр. “Бийиктик” басмасынан 2006-жылы басылып чыккан “Жеңижок” китебинин 348-бетинде “Нурмолдо, Жеңижок, Барпынын тойдогу айтышынан” (Биринчи түрү) мындай деп берет:

“…Алың жетсе айтып бер?
Азыр жообун кайтып бер?
Аныктап баарын көрүп бер?
Акылга салып бөлүп бер?..”

– деп Жеңижок ырын токтотот экен. Эл Барпыны кандай жооп берет деп күтүп калышат. Ошондо Барпы чөгөлөй олтура калып, эки колун бооруна алып: «Кечиресиздер, агайындар, мен Жеңижоктун ырына, табышмагына жооп бере албаймын, мусулманчылыкка окуган эмес элем, илимим жок! Туура эмес жообуну берсем кудай алдында, эл алдында шариат илими уруп кетет!.. Мен жооп бербей як жеңилдим!” – деди… 

Ал эми 2017-жылы “Жеңижок” жыйнагынын толукталып басылган вариантынын 203-бетиндеги ушул эле текстке түзөтүүлөр киргизилип, Барпынын сөздөрү ичкилик говору менен мындайча берилген:

“…Алың жетсе айтып бер?
Азыр жообун кайтып бер?
Аныктап баарын көрүп бер?
Акылга салып бөлүп бер?..”

– деп Жеңижок ырын токтотот экен. Эл Барпыны кандай жооп берет деп күтүп калышат. Ошондо Барпы чөгөлөй олтура калып, эки колун бооруна алып: “Кечиресиздер, агайындар, мен Жеңижоктун ырыга, табышмагыга жооп бере албаймын, мусулманчылыкка окуган эмес эдем, илимим жок! Туура эмес жообуну берсем кудай алдында, эл алдында шариат илими уруп кететтир!.. Мен жооп бербей як жеңилдим!” – деди…”, – деп түзөтүү киргизген. Бул текст 11 жылда бир эле киши тарабынан мына ушундай түзөтүүлөргө дуушар болгон.

Ошондо бу Асанбай Жусупбеков деген Нурмолдо, Жеңижок, Барпынын тойдогу айтышынын биринчи түрүн – Аксы районунун Кара-Суу кыштагынын Көпүрө-Базар маалесинин тургуну Алымкулов Рысалыдан (анын кызы Рысалиева Шарийпанын ага берген кол жазмасынан көчүрүп) алганда тексттин оригиналы кандай жазылды болду экен? Дегеле Алымкулов Рысалы деген ким болгон?! Ал фольклор жыйноочу болгонбу? Р. Алымкулов бул айтышты кайсы жылы, кимден, кайсы жерде жазып алган? Ал эмнеге бул кол жазманы Асанбай Жусупбековдон башка фольклор жыйноочуларга бербей, 1996-жылга чейин катып отурган? Анын мындан бөлөк дагы кандай эмгектери бар?.. деген суроо туулбай койбойт. Ал эми “Нурмолдо, Жеңижок, Барпынын тойдогу айтышы” (Экинчи түрүн) Аксы районунун Кызыл-Жар аймагындагы Кум кыштагынын тургуну, журналист Абдырасул Эшалиев 1999-жылдын 20-майына чейин эч кимге көрсөтпөй катып журуп Асанбай Жусупбековго сары майдай сактап бергени да фольклордун оригиналдуулугуна күмөн жаратат.

Кыргыз элинин төкмө акындарынын арасынан, Асанбай Жусупбековдун версиясы боюнча: “Кечиресиздер, агайындар, мен Жеңижоктун ырына, табышмагына жооп бере албаймын, мусулманчылыкка окуган эмес элем, илимим жок! Туура эмес жообуну берсем кудай алдында, эл алдында шариат илими уруп кетет!.. Мен жооп бербей як жеңилдим!..” – деген Барпыга гана Кыргыз эли тарабынан Апыз деген улуу наам берилген. Ал өзү да: “Барнайым дастан, мен апыз, Барнайым асман, мен жапыз…”, – деп бир нече ырларында өзүнүн апыздыгын жалпы элдин алдында даңазалап ырдап өткөнүнөн жалпы журттун кабары бар. Барпы өзүнүн кат таанып, кагаз бетине жаза алган илимдүүлүгүн өзүнүн бир катар ырларында так далилдеп, көрсөтүп кеткен:

АКСАРГЫЛ

“…Саар менен сайраган,
Сарала тоонун улары ай.
Сагынганда кат жаздым,
Аксаргылдын кумары ай.
Эрте менен сайраган,
Этекки тоонун улары ай.
Эстегенде кат жаздым,
Аксаргылдын кумары ай…”

ГҮЛАЙЫМ

“…Кагазга жаздым катымды,
Калк ичинде сүйгөндөн,
Кадырыңды билгенден,
Гүлайым койдум атыңды…”

ЛӨЛҮКАН

“…Лөлүкан сендей жар кайда?
Лөлүкандын сапатын,
Мактоого жаздым ар кайда.
Эжең бар биздин Маркайда
Эсимде сенсиң ар кайда…”

АРЗЫКАН

“…Агарып барып аткан таң –
Ак шайы көйнөк Арзыкан.
Окутуп угуп кулак сал,
Дубайы салам кат жазам…”

АКЖЫЛДЫЗ

“…Угар болсоң, узартып
Жазгым келди катымды.
Өз атыңды жашырып,
Акжылдыз дедим атыңды…
Сындуулугуң билинди –
Боз балдар сага илинди.
Бербей коюп колуңду,
Оорутпачы дилимди?
Көңүлүң болсо, жакын кел,
Бирге окуйлук илимди…”

ЖАШАМАЛ ЖИГИТ, ЖАШ КЕЛИН

ЖИГИТТИН КАТЫ

“…Эшигиң алды катар тал,
Эригип барсам бердиң бал.
Эзилишип ойноорго
Эстесем жүрөк болду дал.
Жаш келин койдум атыңды,
Окуп жүр берген катымды.
Унутпаска жазып ал
«Б» тамга менин атымды…”

(Барпы чыгармаларынын бир томдук жыйнагы. Кыргызстан Басмасы. Фрунзе-1970) – деп Барпы Апыз “Аксаргыл”, “Гүлайым”, “Лөлүкан”, “Арзыкан”, “Акжылдыз”, “Жаш келин” өңдүү өз доорунун бир топ сулууларына ашыктык каттарын ыр менен жазганын жогорудагы өзүнүн чыгармаларында далилдеп кеткенин кантип жокко чыгарабыз? 

Апыз – Хафис деген сөздөн алынганы баарыбызга маалым. Ошондо Ислам илиминде Хафис деген сөз эмнени түшүндүрөт? “Апыз” сөзүнүн түпкү мааниси, Куранды толук жаттап, сактап жүрүүчү. Барпы – Апыз болгону үчүн ой жүгүртүү алкагы он сегиз миң ааламды чабыттаган “Жер”, “Аккан-Суу”, “От”, “Дүнүйө”, “Күн”, “Өлүм”, “Өмүр”, “Ажал”, “Шамал”, “Пайгамбарлар жана олуялар кысасы”, “Жар жыгылса суу бөгөйт…” деген анча-мынча адам-пенденин акылына сыйбаган терме-санаттарды, жүрөктүн какшып жаткан чөлдөрүн гүлзарга айланткан махабат ырларын жараткан. Ал өзүнүн алган терең илиминин алкагында өз чыгармаларын Абулькасим Фирдоуси, Омар Хаям, Жалаладдин Руми, Юнус Эмре, Саади Ширази, Кожо Хафиз, Мир Алишер, Кул кожо-акмат Ясавийлер баштаган Чыгыш классикалык философиясынын ири өкүлдөрүнүн бийиктигине көтөрүп чыга алганын ким тана алат?! 

Эгерде Барпы апыз Асанбай Жусупбеков жыйнаган фольклордогудай илимсиз, эки колун бооруна алып, отура калып кечирим сураган чабал акын болгонда анын залкар замандаштары:

“Барпы аке
Жарыкты сүйгөн ырчы эле,
Жан бүткөндүн курчу эле.
Жараткан көзүн алса да,
Жүрөгү көрүп турчу эле,
Барпы аке
Кун канатын сермеген,
Күлүктү минчү термеден,
Барпы аке
Жарышка түшсө термеден,
Жаактуу пенде жеңбеген…”

(К. Даутов. “Мезгил сыны жана мен” Бийиктик, 2004, 454-бет) – деп Осмонкул Бөлөбалаев баа бербесе керек эле. Же болбосо:

“Барпыны билем башында,
Бир көргөмүн жашында,
Сагызган чапан кийинип,
Сайкалдын келген ашында.
Эки-үч жигит биригип,
Эрчип жүргөн кашында,
Анда көзү Барпынын,
Ачык эле көрчү эле,
Билбейт экен комузду,
Оң бөйрөгүн таянып,
Обдулуп ырдай берчү эле,
Уккандын баарын нас кылып,
Үстү-үстүнө бастырып,
Каптап нөшөр өткөндөй,
Кара жамгыр төккөндөй,
Какшанып ырдай берчү эле,
Калыбынан өзгөрбөй.
Куюлуп турчу ырлары,
Каптын оозун чечкендей,
Эшманбет, Током болбосо,
Эч кимибизден сестенбей…”

– деп чындыктан башканы ырдабаган Коргоол Досиев калыс сөзүн айтмак эмес.

А болбосо:

“Ээ дегенде Ме деген,
Сөзгө аралжы бербеген,
Жолуктум бала Барпыга,
Улуулук кылып сөз баштап,
Өзүм калдым баляга…” 

– деп Кара жаак Калмырза там берип, айтышта жеңилгенин мойнуна алмак эмес! Токтогул, Шаршен, Алымкул, Ысмайыл, Байдылдалар… берген калыс пикирлерди айта берсек узун сабак сөз болот.

Ошол Аксынын Кызыл-Жарынын Кароо деген жеринде Ташкулдун тоюндагы А. Жусупбековдун версиясында берилген Нурмолдо, Жеңижок, Барпынын айтышында: “Адамзатты жаса деп, айтыптыр ким буйругун?.. Аны кимдер жасады, акыл менен туйгунуң?” – деп Жеңижок Барпыга суроо берет. Барпы го Асанбай Жусупбеков ар кимден топтогон тексттегидей: “Кечиресиздер, агайындар, мен Жеңижоктун ырыга, табышмагыга жооп бере албаймын, мусулманчылыкка окуган эмес эдем, илимим жок! Туура эмес жообуну берсем кудай алдында, эл алдында шариат илими уруп кететтир!.. Мен жооп бербей як жеңилдим!” – деп айтыштан башын азат кылып, четтеп чыгып кетиптир деп коёлу. А эмнеге Арстанбек – Олуя Буйлаш уулу:

“Адигине Нурмолдо,
Аят сөзү бир жорго.
Дагы бир тойдо көргөмүн,
Атайлап көңүл бөлгөмүн.
Молдолугу бар экен,
Нур бетинен төгүлгөн,
Сымбаты ашкан жан экен.
Шарияттан шар экен,
Сөз өктөмүн кетирбес,
Сүйлөгөнү курч экен.
Пайгамбардын тарыхын,
Балкып ырдап турганда,
Кол жетпеген мүлк экен…”

(Арстанбек. Бишкек. 1994. 134-бет) – деп жогору баа берген, Ислам илимин алган, Исламдан кабары бар Нурмолдо баш болгон ошол доордун молдо-кожолору, бий-болуштары унчукпай карап отура берген?! Андай болушу такыр мүмкүн эмес! Арстанбек бийик баа берген залкар акын Нурмолдо Жеңижоктун мындай жаңылышып ырдаганын укканда унчукпай карап турбайт болчу… Бирок Асанбай Жусупбековдун “Жеңижок” жыйнагына бул айтыш жарыялангандан бүгүнкү күнгө чейин эч бир адабиятчы-илимпоздор, дин аалымдары бул айтыштын күңгөй-тескейи жөнүндө, ак же көк деп ооз ачып, калыс пикирин айтып койгонго жарабай келатканы таң калыштуу көрүнүш! Бир ортозаар фольклорист түзгөн алешем текст ырчы-чоорчулар аркылуу, кадыресе чыгарма катары бүгүн эфирге чыгып, жалпы коомчулукка жайылтылып жатканы өтө эле осол көрүнүш эмеспи?! Же бизге баары боло береби?! Же биз ушунчалык сабатсыздыкка жол берген кайдигер эл болдукпу?! Кошуна бир тууган, боордош элдер укса эмне дейт?! Жеңижок менен Барпыдай залкар талантынын деңгээлин ушунча төмөн түшүрүп тебелеген кыргыздардын адабиятчы-илимпоздору аман эле болсун!.. – дебейби?

“Адамзатты жаса деп, айтыптыр ким буйругун?.. Аны кимдер жасады, акыл менен туйгунуң?..” Деги эле мына ушундай суроонун бул айтышта Жеңижок тарабынан Барпыга берилиши Ислам илими боюнча туурабы? Ислам илиминин алкагында бул суроону тактап карасак, бир нече көйгөй жараткан беймаани маселелер келип чыгат. Эгер Жеңижок Барпыдан Ислам илимин жогору билгенде мындай суроо бермек эмес! Мында Жеңижок сабатсыз алабарман акын болгонбу же бул сабатсыз суроо алабарман фольклор жыйноочунун алешемдигинен түзүлүп, Жеңижоктун атынан Барпыга жасалма түрдө берилгенби?!.. – деген суроо жаралат?! Ортозаар фольклорист Барпыны бул айтышта Жеңижокко жеңип берем деп отуруп, Жеңижоктой орошон талантты өз деңгээлине түшүрүп, өз суроосуна өзүн тушап, залкар талантты фольклористтин жасалма сөлтүк жообу менен шилиге чаап жыгытканы жакшы көрүнүш болбой калганын эмнеге ачык айтпай келебиз?!

Ислам дүйнө таанымында адамзатты да, анын акылын да, сезим-туюмун да жараткан жалгыз Алла өзү – деп так көрсөтүлгөн. Куранда адамдын жаратылышы да, ага берилген рух, акыл-эс, жүрөк, сезим да жалгыз Алланын амири экени даана айтылат. Ошондуктан бул айтышта Жеңижок тарабынан “адамзатты ким жасады?” деген суроонун өзү туура эмес берилген. Ошол эле өзүнүн суроосуна кайра Жеңижок өзү мындай деп жооп берди деп берет Асанбай Жусупбековдун фольклору: “Жабраил периште, Арафаттын тоосунан, Уруксат алып Кудайдан, Адам жасап ылайдан, жан киргизген эмеспи…” “Жабраил Адам жасап ылайдан, жан киргизген” деген түшүнүк Ислам илиминин негизги акыйдасына туура келбейт. 

Исламдагы негизги түшүнүк боюнча, адамды жараткан жалгыз Алла. Бул Курандын ичинде көп кайталанып айтылат. Жаратуу касиети жалгыз Аллага гана таандык. Куранда, Алла-Таала Aдамды ылайдан жасап, андан кийин ага өзүнүн рухунан таноосу аркылуу үйлөп жан киргизгени айтылат. (Саад сүрөсү 38:72-аят) Ал эми Жибраил, Алланын улуу периштелеринин бири экени белгилүү. Анын негизги милдети – пайгамбарларга Аллахтын вахийин жеткирүү болгон. Мында Асанбай Жусупбеков өзүнүн ортозаар түшүнүгү менен бул айтышта Барпыны Жеңижокко жеңип берем деп отуруп, Жеңижоктой залкар акынды да өзүндөй ортозаар акынга айлантып салган! Анткени Асанбай Жусупбековдун вариантында Барпы: “Мен Исламды окуган эмесмин, илимим жок эле…” деп чөгөлөп отуруп кечирим сурады, Ал эми Жеңижок: “Курандан илимим бар” – деп ушундай суроо берип, кайра ага өзү жооп берип элди таң калтырды – деген таризде жазып жатпайбы. Жеңижоктой залкар акындын берген суроосу менен жообу мындай чала сабат болушу таптакыр мүмкүн эмес! Бул албетте Жеңижоктун эмес, айтышты жыйнаган фольклористтин сабатсыздыгы, одоно катачылыгы деп түшүнсөк болот!

Андан ары Асанбай Жусупбековдун вариантында Жеңижоктун Барпыга: “Курани карим китебин, жазган киши ким экен?..” – деп берген суроосу да Ислам илими боюнча так суроо эмес. Анткени “Куран – Аллахтын сөзү. Ал Мухаммад пайгамбарга вахий аркылуу түшүрүлгөн. Пайгамбар аны үммөттөрүнө, сахабаларына айтып жеткирген”. Асанбай Жусупбековдун жыйнаган фольклордук тексттинде Жеңижок ушул өзүнүн суроосуна өзү мындай деп чалынып жооп берет:

“…Калами шарип – улук сөз,
Кудайдан келген ыйык сөз.
Кудайдын досу – Мухаммед,
Барып келген эмеспи!
Бир барагын жоготпой,
Ыйык Куран китебин ,
Алып келген эмеспи!..”

Ислам илими боюнча бул суроого так жооп: Куран – Алланын сөзү. Аны “жазган киши” жок. Ал Mухаммед пайгамбарга вахий аркылуу түшүрүлгөн. Вахийди Жабраил периште алып келген. Пайгамбар ﷺ аны элге окуп берген, сахабалар аны жаттап, жазып сактап, элге жайылтышкан. 

Ошондуктан А. Жусупбеков тарабынан жыйналган фольклордогу Жеңижоктун жообундагы: 

“…Кудайдын досу – Мухаммед,
Барып келген эмеспи!
Бир барагын жоготпой,
Ыйык Куран китебин,
Алып келген эмеспи!..”

– дегени да туура эмес. Себеби Исламда Куранды Мухаммед пайгамбар өзү барып алып келген эмес. Аллах тарабынан вахий болуп түшүрүлгөн деп жазылып турат.

Дагы бир тактай кетчү нерсе, “…Кудайдын досу – Мухаммед…” деген А. Жусупбеков жыйнаган фольклор тарабынан түзүлгөн Жеңижоктун бул жообу да так эмес. Анткени, Исламда Mухаммед пайгамбар Аллахтын эң сүйүктүү элчиси. “Аллахтын досу” деген наам Ислам булактарында Ибрахим пайгамбарга берилген. Куранда: “Аллах Ибрахимди дос кылып алды”. (Ниса сүрөсү, 125-аят.) Арабчасында “Халил” дос, эң жакын деген сөз колдонулат. Ал эми Мухаммед пайгамбар ﷺ жөнүндө: Ал – Аллахтын элчиси – Расулуллах – деп айтылат. Бул эле эмес, “Барпы менен Жеңижоктун учурашканы” деген айтышы да Асанбай Жусупбековдун “Жеңижок” китебине киргизилген вариантында бир беткейлик менен одоно бурмаланып кеткени ачык билинип турат. Барпынын томдуктарында, башка “АЙТЫШТАР” китептеринде “Барпы менен Жеңижоктун учурашканы” башкача берилет да, Асанбай Жусупбековдун вариантында фольклорист тарабынан айтышты атайын бурмалоо менен Барпыны Жеңижокко жеңдиргени өтө эле тайыздык болуп калган.

Фольклористтин бул эмгектериндеги негизги көйгөй жараткан биринчи маселе – фольклордук булактын ачык айкындуулугунун системалуу түрдө жетишсиздиги. Асанбай Жусупбековдун “Нурмолдо, Жеңижок, Барпынын тойдогу айтышы” деген текстинде жалпы элге белгилүү кайсы айтуучудан, кимдер менен бирге барып, кайсы жылы, кандай шартта, ким тарабынан жазылып алынганы тууралуу маалыматтар толук берилбей, үстүртөн гана көрсөтүлгөнү айтыштын чындыгына болгон ишенимди жоготкон. Мындай жагдай фольклордук тексттин илимий баалуулугун кескин төмөндөтүп салган. Анткени ишенимдүү булактын жоктугунан текст – текстологиялык жактан “изилдөө объектиси” эмес, редактордук версия болуп калганы оркоюп эле көрүнүп турат.

Экинчи олуттуу көйгөй – текстти эркин редакциялоо жана композициялык кайра куруу тенденциясы. Айрыкча айтыш жанрындагы материалдарда окуялык структуранын иретке салынганы, айрым эпизоддор фольклористтин сценарийине ылайык кыскартылып же кеңейтилип берилгени байкалат. Мындай аракет фольклордук тексттин табигый варианттуулук принцибин бузуп, аны кызыктар тараптын алдын ала түзүлгөн иш-планынын жыйынтыгы экенин далилдеп койгон. Нурмолдо, Жеңижок, Барпы сыяктуу төкмө акындардын айтыштарынын башка басылмаларда жарыяланган айырмачылыктар бул айтыштын акыйкаттуулугуна болгон ишенбөөчүлүктү окурманга тастыктап турат. Асанбай Жусупбеков чогулткан фольклордук варианттарда диалогдук тең салмактуулук жоголуп, бир тараптуу “жеңилүү сценарийи” ашкере күчөтүлгөн учурлар өтө эле көп кездешет. Бул көрүнүш фольклордук реалдуулукту чагылдыруу эмес, фольклор жыйноочу тарабынан сабатсыз драматизацияланган жалган баяндоо болуп калган.

Үчүнчү олуттуу көйгөй жараткан маселе – айтыштагы текстологиялык салыштыруунун жоктугу, калыс сынчыл көз караштын кездешпегени. Илимий басылмада негизги талаптардын бири – варианттарды параллелдүү салыштырып, андагы айырмачылыктарды белгилөө менен редактордук кийлигишүүнү ачык көрсөтүү эмеспи. Бирок филология илимдеринин кандидаты Асанбай Жусупбековдун эмгегинде бул принциптер сакталбай, окурманга бир гана Барпынын Жеңижоктон жеңилген “атайын сценарийлик негизде түзүлгөн акыркы формасы” сунушталгандай таасир калтырат. “Барпынын” томдуктарына, башка басылмаларга кирген айтыштардын тексттери Асанбай Жусупбеков тарабынан эч бир жерде эске алынбаганы уруулук деңгээлдеги көз караштан көтөрүлө албаган тайыздыктан кабар берет. Анткени, Жеңижок Аксынын, Барпы Сузактын эле акыны эмес. Жеңижок менен Барпы Жалпы Кыргыз Элинин, Улуттун – Кыргыз мамлекетинин, Түрк дүйнөсүнүн, бүтүндөй адамзаттын руханий кенчи! Залкарлардын бирөөсүнүн деңгээлин бийик көтөрүү үчүн, экинчисин атайын басмырлап көрсөтүү нарк билген, билимдүү илимпоздун иши эмес! Алардын ар бири өзүнчө аалам. Өзүнчө чен өлчөмгө батпаган чексиз дүйнө. Чыныгы илимпоз мына ошону ачып берүүгө милдеттүү. 

Мындан тышкары, бул эмгекте фольклордук материалды адабий текстке жакындатуу тенденциясы байкалат. Бул ыкма көркөмдүк жагынан жагымдуу көрүнүшү мүмкүн, бирок илимий басылма үчүн ал принципиалдуу кемчилик болуп эсептелет. Фольклордук текст илимий объект катары өзүнүн “чийки”, варианттык формасында сакталууга тийиш. Кыскарта чаап айтканда, Асанбай Жусупбековдун эмгектеринде фольклордук материалды жыйноо ниети бар экенин көрсөткөнү менен, аларды илимий басылма катары толук кабыл алуу мүмкүн эмес. Анткени, бул эмгек фольклористиканын негизги методологиялык талаптарына жооп бербейт. Себеби булак тактыгы, текстологиялык ачыктык, калыс сын көз-караш менен салыштыруу жетишсиз деңгээлде кала берген. Ошондуктан бул материалдарды илимий далил катары колдонууда өтө этияттык менен пайдалануу кажет! Мүмкун болушунча пайдалануудан баш тарткан абзел! Филология илимдеринин кандидаты Асанбай Жусупбековдун бул эмгеги кайрадан редакциялык-илимий текшерүүгө муктаж! Антпесек кошуна бир тууган боордош элдерге, бүтүндөй дүйнө коомчулугуна уят болорубуз талашсыз чындык. Биз бул айтыштагы негизги гана көйгөй жараткан маселелерге токтолдук. Тереңирек кирсе, баш айланткан башаламандыктар окурманды чарчатып койчудай.

Жеңижокту жетесиз ырчы көрсөткөн Асанбай Жусупбековдун фольклору алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Кыргыз адабиятында бүгүнкү күнгө чейин Улуу Ата-Мекендик согуш темасына арналган ар түрдүү жанрда көптөгөн чыгармалар жаралды. Ал адабий процесс азыр да демдүү уланууда. Анткени бул темага акыркы чекит коюлушу мүмкүн эмес, тескерисинче биздин Жер планетасындагы болуп жаткан реалдуу согуштук окуялар аталган проблеманын актууалдуулугун арттырып жатат десек да жаңылышпайбыз. Ошондуктан замандаштарыбызга, урпактарыбызга согуш алааматынын драма-трагедиясын ар тараптуу, чындыктуу, жогорку көркөм-эстетикалык деңгээлде көркөм иликтеп жана ошол эле маалда дүйнө адамзатын согуш отунун тутанышына аң-сезимдүүлүк менен каршы турууга чакыруу бүгүн да актуалдуу бойдон калууда.

Бирок бүгүнкү сүрөткердин алдында согуш темасын ачуунун жаңы жагдайлары кырынан турганын, согушту чындыктуу, окуучунун жан- дүйнөсүнө идеялык-эмоционалдык дүрзөлөң түшүргүдөй чыңалууда сүрөттөө, ал аркылуу дүйнөлүк адамзатты тынчтыкты сактоо доктринасынын тегерегинде терең ойлонуп, аракеттенүүгө чакыруу милдети да турганы чындык!Бул туурасында тээ эгемендүүлүктүн алгачкы жылдарында эле орустун талантуу жазуучусу Виктор Астафъевдин айтканы эске түшөт. “Она отвратительная война, страшная. Надо писать ее отвратительной, а не лозунгово-героический”, – дейт. Өзүнүн жогорудагы тезисин чечмелеп, бүгүнкү күнү согушту кандай жазуу керек экендиги боюнча оюн мындайча улантат. “Однако думаю настало время писать о войне по другому. Сегодня когда существует довольно большая мировая литература о войне, дающая о ней преставление как кравовой войне, перед художником стоит задача, написать свою войну, сейчас писатель, я так понимаю, должен больше осмыслить происходившие. Вникать в него. Размышлять вслух. Беседовать с глазу на глаз с читателем. Изображать батальных сцен, сплошного действия не годятся”. ( Астафъев В., Созидатель милосердие и братство. ЛГ. 26.09.1990)

Дархан драматург Бексултан Жакиев тээ ХХ кылылымдын 70-жылдарында согуш темасында жазган “Атанын тагдыры” алгачкы драмасында, кийинки ушул эле теманы, проблеманы дагы да тереңдетип сүрөттөгөн “Күттүргөн жаз да келер” чыгармасында да эгерде эле бүгүнкү күндүн жогоруда В. Астафъев белгилеген көркөм-эстетикалык талаптарынан карай турган болсок, менин жеке баамымда, Бексултан Жакиевдин драмалары ал талаптарга толук жооп берип тургандай. Тагыраак айтканда, драматург ошол мезгилде эле “ӨЗҮНҮН СОГУШУН” жазып койгон экен. Жогорудагы драмалардын күнү бүгүн театрларыбыздын сахнасынан түшпөй, ар бир учурда аншлаг менен коюлуп жатканы бекеринен болбосо керек. Дегеним аталган драмаларында автор бүгүнкү турмушубуз жалаң гана согуштук аскердик эрдиктердин жеңишинин натыйжасы эмес, ал миңдеген, миллиондогон адамдардын согуштук кырдаалдан келип чыккан ички карама-каршылыктарын жеңүүсүнөн, ички духтук, рухтук бекемдикти, бүтүндүктү жоготпой, коротпой өздөрүндө түбөлүк сактап калышкан күрөштөрүнүн, каармандыктарынын жеңиши экендигин бүгүнкү окуучусунун, көрүүчүсүнүн эсине салат. 

Драматургдун “Күттүргөн жаз да келер” драмасы учурунда театрларда коюлуп, көрүүчүлөрдүн купулуна толгону эсимде. Мен дагы алгачкы көрүүчүлөрдүн катарында болгон элем. Бирок кийинчерээк негедир репертуардан алынып калган, балким анын объективдүү, субъективдүү себептери болгондур, ал тууралуу кабарыбыз болбоду. Балким Б. Жакиевдин, дегеле кыргыз драматургиясынын тарыхын изилдеген кийинки окумуштуулар бул жагдайга көңүл бурушуп, себептерин ачыкташаар. Азыркы күндө спектаклдин коюлуп жатканы кубандырат. 

Менин аталган маселеге атайын көңүл буруп жатышымдын дагы бир себеби – “ХХ кылымдагы кыргыз адабиятынын тарыхын тыкыр изилдеп, ЖОЖдор үчүн окуу китебин жазган профессор Качкынбай Артыкбаевдин китебинде да негедир бул драма көз жаздымда калган экен. “Атанын тагдырынан” кийин жазылган бир катар драмалык чыгармалары менен драматург Бексултан Жакиев өзүнүн мурда жеткен бийиктигинен төмөндөбөөгө, идеялык-эстетикалык жаңы табылгаларды берүүгө көп күч жумшады” деп, драматургдун ишмердүүлүгүнө жогору баа берип, бир катар (кээде катардагы эле) драмаларын талдоого алса да, алардын арасында согуш чындыгын экинчи мертебе (“Атанын тагдырынан” кийин жаңы деңгээлде чагылдырган “Күттүргөн жаз да келер” боюнча үн катпаган экен. (К. Артыкбаев. “ХХ кылымдагы кыргыз адабиятынын тарыхы”. Бишкек. 2004. -316-б. ). Бул да жөндөн болбосо керек. Менин ошол мезгилде чала-чарпыт кулагым чалгандыгына караганда ал кездеги цензура драмадан идеологиялык ката табышкан. 

Эми драманын өзүнө өтөлү. Аталган драмасында автор согуштун эки назик дүйнөгө салган бүлүгүн көркөм иликтөөгө алат. Анын бири – алаамат согуштун айынан атасынан ажыраган өспүрүм Тилек, экинчиси – ошол эле жексур согуштун айынан жубайынан алыстап, айылда калган мөлтүрөгөн жаш, сулуу келин, Тилектин апасы Зейнеп. Тилек алгач көрүүчүлөргө терсаяк, эч кимдин чекесин жылытпаган бала болуп көрүнөт. Классташтары Эрмат менен Шерматтын жакшы ниеттерин уккусу жок. Ал турсун шефчилердин “сазайын” окутууга даяр. Мугалиминин адресине да орой сөз айтат. Апасынын таякеси Апсаматты да жек көрөт (ал согуштун катышуучусу). Драматург Тилектеги бул сапаттарды анын түздөн түз кыймылында, айлана-чөйрөсүндөгүлөргө жасаган мамилеси аркылуу, сүйлөгөн кеп-сөздөрүндө, жест, мимикаларында жекиликтүү берет. 

Тилектин жан-дүйнөсүн бушайманга салган бир эсе атасынын согуштан өлдү дегенин угузган суук кабар болсо, (бирок Тилек бул суук кабарга таптакыр ишенгиси жок, ишенбейт дагы), экинчиден, атасынын өлгөнүн уккандан берки апасынын жүрүм-туруму.

Согуштук жоготууларды ар ким ар кандай көтөрдү. Алыска барбай эле Чыңгыз Айтматовдун Зейнепке тагдырлаш болгон каарманы Толгонай апанын ай мончоктой келини Алиманды алалы. Алиман апаат согуш алдынан жулуп кеткен бактысыздыгы менен келише албай, орду толгус жоготуусунун ордун толтурчу эч нерсе таппай, ырайымсыз согуштан кантип өчүн алааарын билбей кайыгып жүрүп, акыры бир эссизге алданып, жашоого кумары канбаган бойдон, тагдырынын ташпишин кабыл ала албай жүрүп акыры трагедиялуу бул дүйнө менен коштошподубу! Б. Жакиевдин Зейнеби да дал ушундай жоготууну башынан өткөрөт. Беш гүлүнүн бири ачыла элегинде өмүрлөшү, аздап жүрүп баш кошкон жубайы Асылбегинен ажыраган соң өзүн ичкиликтин утурумдук азгырыгы менен алдап жүрдү. Башка эч бир нерсе анын орду толгус жоготуусун унуттура албачудай туюлду ага. Кара кийип, ичкендин айынан ырай-бешенеси келишип, чачы саксайган, күндө таң атпай өспүрүм уулун дүкөнгө аракка жиберип турган Зейнептин сахнадагы көрүнүшү өтө аянычтуу. 

Драматург Бексултан Жакиев татаал сюжеттик чиеленишти түзүүгө өтө чебер болгон. Каарманынын жан дүнөсүндө болуп жаткан карама-каршылыктардын эволюциясын көрүүчүгө дагы татаал, дагы терең психологиялык чыңалууда ачып берүүнү көздөп, драманын сюжеттик канвасына жаңы турмуштук кырдаалдарды кошот. Ал Зейнеп Асылбекти өлдү деп уккандан көп өтпөй Асылбеги менен майданда бирге болгон, анын өлөөр алдындагы керээзин угуп, денесин өз колу менен жерге жашырган, согуш жарадары Апсаматтын келип, алардыкына туруп калышы. (Анын үй-бүлөсү да согуш апаатында кырсыктан жок болгон болот). Апсамат анын үстүнө Зейнептин алыскы таекелеринен болуп чыгат. Анын күйөөсү Асылбектин жанынан келиши ошо тапта жанына аралжы таппай турган Зейнеп үчүн Асылбектин өзү келгендей эле болду. Ошентип Зейнеп акырындап Апсаматка ылым санап калат. 

Зейнеп менен Апсаматтын ортосундагы мамилени драматург ишенимдүү, чебер өнүктүргөн. Зейнептин ага карата мамилеси турмуштук жактан алганда логикалуу, психологиялуу берилген. Драманын сюжеттик өнүгүшү көрүүчүлөрдүн алдына тынчын кетирген көптөгөн суроолорду коёт. Зейнептин мындан аркы тагдыры эмне болот? Ичкилигин токтотууга кудурети жетээр бекен? Апсамат менен башталган мамилеси кандайча бүтөөр экен? Токтотууга кудурети жетээр бекен? Эгер экөө баш кошуп калышса Тилек аны кандай кабыл алаар экен? Ал башынан Апсаматты жек көрөт, апасынын жанына жакын жууткусу жок. Тилектин тагдыры кандай болот, ушул бойдон оңолбой, турмуштун сыноосунан сынып, жашоодон аша чаап кетпес бекен?

Драманын экинчи бөлүмүнүн башталышында да эмоционалдык чыңалуу бекем, автор окуучу, көрүүчүсүнүн көңүл чордонун тап жылдырбай, сахнадагы окуянын өнүгүш динамикасында кармайт. Күттүргөн жаз келип, өрүктөрдүн жапырт гүл төгүшү Зейнептин ички дүйнөсүндөгү бушаймандыкты ого бетер күчөтүп салды. Эшик алдындагы өрүк-алмаларды Асылбеги асыл тилектери менен отургузбады беле… Жалаң устундан кынаптап үй-жай турузганын кара… Өз демилгеси менен колхозуна балдар бакчасын уюштурган. Эмгиче болсо айылды гүлдөтүп таштамак… Ушинтип терең ойго батып олтурган Зейнептин жанына Апсамат келип калат да, колхоздон ылайыктуу иш табылганын айтып, ага орношуш үчүн үйлүү-жайлуу адам болушу керектигин эскертишкенин айтып, Зейнептен жооп күтүп, колун кармайт.

Драманын окуяларынын буга чейинки өнүгүшүндө драматург Апсаматын көрүүчүдөн алыс кармап, аны менен тикеден тике жолугушууга алып келбейт. Ал бар болгону Тилекке кайрылып, “апаңдын арагын экөөбүз биргелешип койдуралы” деп андан кагуу жегенин эске албаганда ал Зейнептин үйүнөн чыгып, активдүү аракетте көрүнгөн эмес. Демек анын ким экендиги, кандай адам экендиги көрүүчүгө табышмак. Дегинкисинде автор драманын экинчи бөлүгүндө гана эки каарманын: Зейнеп менен Апсаматты активдүү аракетке киргизет.

Апсаматтын образы – драмадагы татаал образдардын бири. Ал согуштук жолдошунун акыркы керээзин аткарып, анын жарын кор кылбай, бүлө кылып алгысы бар (Асылбек өлөөр алдында ушинткен экен). Анын үстүнө согуш башына түшүргөн Зейнептин азыркы абалын, жаштыгын аяйт, тигинтип аракечтик жолуна түшүп баратканы да коопсуздантат. Дагы бир жагынан тентек уулу Тилектин жасаган иштери, жосун-жоруктары чочулатат. Аны менен бир үй-бүлө боло албастыгына да шек койбойт, тарбияга да көнбөс деген жыйынтык чыгарат. (Эскерте кете турган нерсе, Апсаматтын тентекти тарбиялоого чечкиндүү аракети драмада байкалбайт, декларативдүүлүк орун алган). Зейнепке акылдашып, Тилекти тарбия көрсүн деп, шаарга окууга жиберсек кантет деген оюн ортого салат. Апсаматтын мындай аракеттерин эгоистикпи деп да бүшүркөй түшөсүң. Ал ушул тапта Тилектин көзүн боёп кутулуп, эптеп Зейнепти торго түшүрүүнүн амалында жүргөндөй, башка эч бир адамкерчиликтүү тилеги, максаты жоктой сезилет. Жада калса ал жөнүндө Зейнеп да ошол мзгилде ушундай ойдо турат.

Драматург Апсаматка карата дагы бир шектүү нерсенин четин кылтыйтат кийинки сценаларда. Бул окуя драмага зордоп киргизилбестен окуялардын ички өнүгүшүнөн табигий келип чыгат. Ал мындайча болот. Тилекти шефке алышкан Эрмат менен Шермат айылдык селсоветке районго согуштан качып келген бир “жуликти” кармоо жөнүндө кат келгенин айтышып, алардын апасынын баамдаганына караганда ал “жулик” Тилектердин үйүндө жүргөн Тилектин апасынын таекеси имиш деген кабарды Тилекке угузушат. Алар чогулушуп Апсаматты текшеришмек болушат. Имиш-имишке караганда ал “жулик” айылдагы согушта бүлөсү өлгөндөрдүкүнө барып, оокат жайлуурактарыныкына, албетте, “өлгөн эмес, мен өз көзүм менен көргөм” деп сүйүнчүлөгөн болуп, бергендерин алып чогултуп жүргөн дешет.

Апсаматтын эч ачпаган сырдуу чемодоны боло турган. Тилек жолдошторунун кебин угаар менен болду-болбоду ошол чемодан соо чемодан эмес, ошондо арам дүйнө жыйналган деп ойлойт да, Апсаматтын чыныгы жүзүн ачмакчы болот. Ошентип балдар “чемодан” операциясына киришмек болуп калганда, Тилектин апасы карасын чечип, кызыл бөртмө жоолук салынып, ак көйнөк, кара бархыт чыптамасын кийип, үйдөн чыгат. Бул жолу чымырканып, уулуна Апсаматка турмушка чыкмак болгондугун айтууга чыккан. Апасынын күтүүсүз жасалгасын Тилек өзүнчө жоруйт. Демек апасы да атасынын өлбөстүгүнө ишенди. Эми экөөлөп атасынын келишин күтүшмөкчү.

Тилектин таттуу кыялын апасынын “турмушка чыгайын” деген бир ооз сөзү тыптыйпылын чыгарып, кыйратып таштады. Тилектин жаалы келип, апасынын кечиргис жаңылыштыгынын көзүн ачмакчы болду. Апсаматтын “жуликтигин” ашкерелөөчү чемоданды үйдөн алып чыгып, ортого таштап, Апсаматка “ачкын” деп өктөм сүйлөйт. Сахнаны да, залды да оор тыным басат. Чемодан чындыктын куту салынгансып, нары сүрдүү, нары табышмактуу дүпүйөт… Тилектин дембе-дем суроосунан кийин гана Апсамат колдору калтырап жатып, жан чөнтөгүнөн зорго дегенде ачкычты алып чыгып тилекке таштайт. Кайрадан оор тыным. Бул – драмада эмоционалдуу-экспрессивдүү эртеден жүрүп жаткан табышмактуу окуялардын кульминациясы. Аздан соң Тилек чемоданды ачат, ага Эрмат, Шерматтар жарданып калышат, Зейнеп болсо “жамандыкты көзүм көрбөсүн” деген кыязда даап жакындай албай, алыстан чемоданга көз чаптырып турат. Драмадагы ушул сцена сурөтчүнүн жандуу картинасын элестетип, карегиңе биротоло уюп калат, арийне бул драматургдун сүрөткөрлик даремети, чеберчилиги. Сценадагы курч, өлүү драмалык кырдаалды чемодандан алынып чыккан, төшүндө орден-медалдар тагылган аскердик китель бузат. Көрсө Апсамат Тилектин атасынын кителин, төш чөнтөгүндөгү сүрөтү менен кошо катып, ээсине тапшырбай жүргөн экен. “Атам тирүү” деген Тилектин ишеничин өлтүрүүгө дити барбай, ичтен сызып жүргөн тура! Апсамат көрсө ушундай, антка бекем, жолдоштук парзты бекем туткан, адамдардын жан-дүйнөсүнүн кыймылын сезе билген гумандуу адам экен! Зейне эми ага турмушка чыгып алса да кор боло койбосуна көзүбүз жетип, оор тунжурайбыз… Тилекке каршы, Зейнеп антпеди. Сөз кудуретин жакшы түшүнгөн чебер драматург чыгармасынын акырын “жыргап жашап калыптыр” деген жомоктук финал менен же т. а. окуянын чечилиши менен аяктатпады. Ушул чечүүчү минутада Зейнеп Тилегине камданып айтууга ниет кылган баштагы оюнан баш тартат. Ал өз уясынан өз чүрпөсүн тирдентип учурбай, анын келечегине кам көрбөй, анын атасынын тирүүлүгү жөнүндөгү бекем ишеничин төгүнгө чыгарып (кителди, сүрөттү көргөн менен да Тилек баары бир атасынын өлгөнүнө ишене бербеди), анын ансыз да кыйраган дүйнөсүн тебелеп кете албады. Антүүгө кудурети жетпеди, Асылбегине, баласына болгон ыйык сезими, абийири ага жол бербеди. Зейнеп баласынын ый-күлкүсү, шоктугу менен түбөлүккө бирге болууну чечти. Өзүнүн буга чейинки жоругуна туура түшүнүп, кечирип коюсун Апсаматтан өтүндү. Ошентип Зейнеп күтүүсүз адамзаттын башына келген согуштук алааматта турмуштун татаал ой-кырын баштан кечирип, кайрадан калыбына келип, кайрадан чыйралып, атасынын кителин кийген уулун жодоштору менен колхоздун чөбүн жыйноого узатып, ак тилек менен жеңиш жазын күтүп кала берди. 

Бексултан Жакиевдин “Күттүргөн жаз да келер” драмасы жөнүндөгү жогоруда айтылган ойлорубузду жыйынтыктасак, драма автордун “Атанын тагдыры” аттуу Улуу Ата Мекендик согуш темасындагы драмасынын идеялык-тематикалык, проблемалык концепциясын андан ары өркүндөткөн, жогорку көркөм-эстетикалык деңгээлде жазылган драма деп айтууга толук негиз бар. Автор чыгарманын негизине кандайдыр бир жалган пафостуу окуяны алып, аны көбүртүп-жабыртып сүрөттөөгө албайт. Ал өзү жакшы билген, жан дүйнөсүнө жакын кыргыз кыртышындагы бир үй-бүлөнүн согуш маалындагы тагдыр-таржымалы аркылуу согуштун каардуу чындыгын өзү кандай көрсө, кандай укса, кандай түшүнсө, жан дүйнөсүнө кандай таасир калтырса ошондой катаал реалисттик стилде кыйраткыч согуштун адам тагдырына алып келген зор сыноосун чагылдыруу менен В. Астафьев айткан “өзүнүн согушун” жазууга жетишти. Чыгаманын негизги каармандарынын бири өспүрүм Тилек – көркөм адабияттагы согуштун балдарынын галереясын толуктаган күчтүү образ. Анын балалык ширин курагын оңбогон согуш уурдап кетип, эмне деген гана мүшкүлдөрдү башына салбады. Тилектин ички коллизиясы согуштук кырдаалдан гана келип чыкты. Ал табиятында жаман бала эмес. Убагында сабактан да классынын алды болчу. Өз оюн тайманбай айткан курч, фантазиясы бай эле. Бирок адамзаттын башына келген күтүүсүз согуш баланы кескин, таанылгыстай кылып өзгөртүп салды. Атасынын жанында жоктугу, энесинин ичкиликке берилип кетүүсү. Ал энесине таасир этүүгө канчалык аракеттенгени менен эч майнап чыкпады. Акырында өң-алеттен кеткен энеси кайрадан аракка жумшаганда, чыдоосунун чынжыры үзүлүп, тээ ичтен чыккан ызалуу үнү менен “өлсөңчү!” деп бакырышы энесин терең уйкудан ойготкондой селт эттирди. Өз баласынын ызага толгон ачуу кыйкырыгы энесинин ичкиликти токтотушуна себеп болду. Тилекке оор учурда ички тирек атасы болду, ал ар кыл мүшкүл башына түшкөн маалда драмада элестетүү формасында берилген атасынын элеси ага дем-күч берди. Атасынын айткан акыл-насааты, кайратуулук үлгүсү Тилекти өзүн жоготуудан сактап, аны келечекке ишенимдүү кароого чакырды!

Драмадагы бардык каармандар – согуш алааматынан жабыр тарткан бактысыз адамдар. Бирок автор аларды аргасыздыкка эч алып барбайт. Алар үчүн канчалык кыйын, оор кырдаал болсо да, караңгыдан жол табуу аркеттери менен сүрөттөлгөн. Алардын жан дүйнөсүндө башкага жамандык кылайын деген кыпындай да адамга, адамзатка болгон жаман ниеттери жок. Канчалык чоң сыноо алдында турушса да алардын жан дүйнөлөрүндө адамдарга карата аёо, аяр мамиле жашап турганы фашисттик баскынчыларды жеңишибиздин зор залогу болгондугун Бексултан Жакиевдин “Күттүргөн жаз да келер” драмасы дагы бир жолу тастыктап турат!

14.05.2026

Бексултан Жакиевдин “Күттүргөн жаз да келер” драмасы жөнүндө алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Инсандык руханий изденүүнүн катмарына терең бороз салган таланттуу акын кызыбыз Рахат Шакировна Жуманазарованын ырларын “КМБ” интернет порталынан окуп, мен аны издеп таап, жолуккум келди. Чыгармачыл чөйрөдөн, жердештеринен сураштырып дарегин тактай албадым. Рахат Жуманазаровадай орошон талант бүгүнкү күндө сейрек кездешет. Ошондуктан бул таланттуу акын кызды табуу, анын чыгармаларын окурман журтуна кеңири жеткирүү – баарыбыз үчүн маанилүү – деп ойлойм. Балким өзү айткандай, “эл агымы азайган кеч күүгүмдө, эч бирөөнүн илинбей назарына, номери жок таксиге түшүп алып, белгисиз чоң шаардагы, жоголгон бир көчөдө үнсүздүк үйү болсо, ошого кеткен чыгар…” бирок анын поэзиясы окурмандын жүрөгүн багынтырып, издетүүчү күчкө ээ экенин ал өзү билер бекен?!.. Келиңиздер, биз ошол күндүзү чырак кармап адам издеп жүргөн Аруу кыздын өзүн чогуу издеп табалы, окуйлу, баалайлы. Кабарын билгендер болсо маалымдап коюңуздар.

Рахат Жуманазарова “Өзүмдү издеп” ыр жыйнагынын автору экен. Байкасак, анын поэзиясы – ички дүйнөнүн абдан татаал, кээде карама-каршы, алпурушкан абалын чагылдырган бийик деңгээлдеги руханий-филасофиялык лирикадан турарына күбө болобуз. Ал өзүнүн чыгармаларында адамдын жан дүйнөсүнүн эң назик катмарларын казып, “мен киммин?”, “эмне үчүн жашайм?”, “сүйүү деген эмне?” – деген түбөлүктүү, түпсүз суроолорго жооп издептир. “Кездешүүгө баратам”, “Акыркы кар”, “Жададым жалпылыктан…” жалпы эле мен окуган дээрлик баардык ырларында акындын өзүн-өзү таанууга умтулуусу, руханий жалгыздык сезими өтө күчтүү берилиптир. Өзүнүн ким экенин тааныбай, бирок өзүн “абдан олуттуу” чыгармачыл инсан катары эсептеп жүргөн инсандар да жазмакерлер арасында жок эмес. Алар арабызда эле жүрөт…

Ал эми Рахат Шакировнанын поэзиясынын башкы өзгөчөлүгү – чынчылдык менен ички монологдун албуут динамикасы. Акын өзүнүн сезимдерин жасалмасыз, түздөн-түз, кээде оор, кээде назик абалда ачып, инсандык абийир чындыгын поезддин вагондорундай чиркеп алып, аалам алкагына жар салып, кыйкырып бараткан локомативдей ачык сүйрөп жүрүп отурат. Махабат темасы анын ырларында өзгөчө орунду ээлейт. “Үч жыл болду”, “Сагынуу”, “Эртең барам…” дегеле баардык ырларында сүйүүнүн азабы, күтүүсү, жоопсуздук трагедиясы терең психологиялык деңгээлде өтө чебер, жеткиликтүү сүрөттөлүп берилген. Анын ырларында сүйүү – жөн гана кубаныч же кайгы эмес, ал адамды өзгөрткөн, сыноодон өткөргөн руханий күч катары сүрөттөлөт.

Акындын тили образдуу, метафораларга бай. Ал жөнөкөй турмуш көрүнүштөрүн философиялык деңгээлге көтөрүп чыгуу кудуретине ээ болгон кыл калемгер. Мисалы, “Акыркы кар” ырында кар аркылуу адам өмүрүнүн убактылуулугу, тазалык менен жаңылуу, асман менен жердин карама-каршылыгы символдук өңүттө баяндалган. Ошондой эле “Түнкү ойлор” ырындагы жарганат образы – коомдон обочолонгон, түн менен сырдашкан адамдын ички абалын чебер ачып берген.

Лирикалык каарман көбүнчө жалгыздыкта ойлонгон, жаны тынбай изденген инсан экенин анын ар бир ырынан көрүүгө болот. Ал жада калса коомдон четтеп, өзүн табууга аракет кылат. “Жададым жалпылыктан”, – дейт, бирок ошол эле учурда жылуулукка, түшүнүүгө, мээримге муктаж экенин “Артымды карайм улам…” – деп чындыкты моюнга алып, үмүтүн куру намыска жашырбай ачык айтат. Бул эки абал – жалгыздык менен жакындыкка умтулуу акындын поэзиясында окурманды түйшөлтүп, ойго салган негизги ички конфликтти түзүп, сөз кудиретинин бийиктигин аныктап турат.

Анан да акын кыз аялдык сезимди, асылзаадалардын албырган аруу дүйнөсүн өзгөчө тактык менен ачып берет. Анын ырларында назиктик, муң, таарыныч, үмүт жана өжөрлүк айкалышып, заманбап кыргыз аялынын образы түзүлгөн. Ал сүйгөн, күйгөн, жаңылган, бирок кайрадан жаңырып, үмүттөнүп, калыптанып күчтүү ички дүйнөгө ээ болгон. Барпы апыз айткандай, ырларынан “сүйүү оту жалындап, жүрөгүңө баш баккан…” жалындуу, пакиза Пери экени көрүнөт.

Рахат Шакировна замандаштарынан айырмаланып – терең психологизмге ээ, чексиз философиялык ой жүгүрткөн, инсандык ички дүйнөнү көркөм сөз каражаты аркылуу бийик даражада чагылдыра алган өзгөчө сезимтал лирик акын. Анын чыгармачылыгы окурманды ойлонууга, өз жан дүйнөсүнө үңүлүүгө аргасыз кылат. Жаш муун анын ырларын окуп, үлгү алууга болот, анткени ал алакандай китеби менен заманбап кыргыз поэзиясында өзүнүн өзгөчө үнү бар экенин айгинелеп койгон.

Анын “Өзүмдү издеп” ырлар жыйнагын – инсандын ички дүйнөсүнүн кыйчалыш, татаал абалын акыйкат чагылдырган лирикалык цикл катары кабыл алууга болот. Автордун үнү өзгөчө – ал жасалмалуулуктан алыс, түз, бирок ошол эле учурда поэтикалык тереңдикке умтулган үн. Келиңиз окурман, сөзүбуздү бекемдөө үчүн “КЕЗДЕШҮҮГӨ БАРАТАМ” деген ырын чогуу талдап көрөлү. Бул ыр абдан терең ички драманы камтыган, призмалуу мааниге ээ болгондуктан, аны сап-сабы, строфа-строфасы менен талдоо – автордук дүйнөтаанымды тереңирек ачууга жардам берет. Төмөндө ар бир строфаны, анын ичиндеги маанилүү саптарды адабий талдоого бирге алалы.

Бул ырдын башталышы – дароо эле анын философиялык багытын аныктайт. “Өзүмдү таппай келдим” деген сап инсандык кризистин декларациясы катары угулат. Автор өзүн табуу, издөө процессин кыймыл катары эмес, үзгүлтүксүз, натыйжасыз лабиринттик айлануу, издөө, чаалыгуу, чарчоо катары берет. “Бир изимди кайра-кайра таптай бердим” – бул ыр сабынан орун алган өтө күчтүү метафора. Бул жерде “из” – жашоодогу багыт, из калтыруу. “Таптоо” – ошол эле катачылыктарды кайталоо. Демек, автор өз жашоосунда прогресс эмес, айланма жолдор бар экенин көркөм сүрөттөйт. Бул сап поэтикалык табылга катары өзгөчө баалуу. Негизинен адам турмушу өзү ошол айланма жолдордун тутумдашуусунан эле турат. Бирок аны кээ бир адамдар капарына албай өтөт. Анткени ал жолдор бирөө үчүн жагымдуу болсо, бирөө үчүн жагымсыз.

Бул бөлүктө суроо формасы “Кайда жүргөм?..” – ички аң-сезимдин ойгонушу. Бирок дароо эле “Жокмун күтсөм” деген сап менен автор өзүнүн жокко тете абалын көрсөтөт. Мында экзистенциалдык боштукту кынтыксыз бергенин байкоого болот. “Аргасыздан арсыз күлгөм” – бул сапта парадокс, “аргасыздан” – мажбур абал, “арсыз күлүү” – уялбоо. Тагдырга баш ийүү. Бул эки сөздүн айкалышы адамдын коом алдында жасалма рол ойноого аргасыз болгон учурун даана көрсөтө алган. Автор бул саптары аркылуу социалдык бет капты (маска) сыйрып салган. Поэзиянын күчү дал ошол нукура жүзүндө! Андай кадамга эркиндикти сүйгөн, ревоюциячыл күчтүү акындар гана бара алат!..

Бул саптарда укмуштай динамика турат. “Түтөп күйгөм” – ички азаптын активдүү фазасы, “чүнчүп жүргөм” – пассивдүү, басылган абал. “Өзүмө толук кайтчу күн” – бул жерде автор өзүн жоготконун, бирок кайра табууга үмүт бар экенин көрсөтө алган. Бул саптар үмүттүн философиялык формуласы. Ыр толук пессимисттик эмес экенин дал ушул жерден ички күйүү менен күтүүнүн философиясынан байкайбыз.

Бул жерде ички конфликт тереңдейт. “Өзүмдөн алыс жүргөм” – бөтөндөшүүнүн кульминациясы. “Ойгон деген алсыз үн” – бул абийирби? Ички үнбү? Же руханий чакырыкпы? Автор аны “алсыз” – деп мүнөздөйт. Демек, ички үн бар, бирок ал жетишсиз. Бул өтө реалдуу психологиялык абал. Ойгонуу мүмкүнчүлүгүнүн алсыздыгы. Аны Рахат айымдай нагыз сүйүүгө кабылган адамдар гана түшүнөт.

Бул эки сап – ырдын өзөгүн жыйынтыктаган формула. “Оюмдун чаташканы” – интеллектуалдык деңгээлдеги кризис, “өзүмдөн адашуу” – адамдын жашоосунун эң терең, маңыздуу катмары, тагырак айтканда анын бар болуусу тууралуу ойлору, сезимдери, суроолору менен байланышкан – экзистенциалдык деңгээл. Бул жерде автор аң-сезимдин бузулушун көрсөтөт. Адашуу жана ички сезимдин чаташуусун сүрөттөйт.

Бул финалдык сап – ырдын эң күчтүү, философиялык жактан эң салмактуу айтылган жери. Парадокс “өзүм менен кездешүү” – чындык болууга умтулуу, “ким бирөөнүн кейпин кийип” – жасалмалуулук аркылуу жетүү. Финалдык чечүүчү парадокс. Бул жерде автор өтө терең ой айтат, адам кээде өзү койгон максатка жетиш үчүн башкалар аркылуу аракетке өткөн учурлар да болот. Бул саптар постмодернисттик аң-сезимге жакын, инсандык көп катмардуулукту ачып берген.

Бул ырдын негизги жетишкендиктери, метафоралык ой жүгүртүү. “Из”, “жол”, “күйүү”, “ойгонуу” сыяктуу образдар бири-бири менен байланышып, көзгө көрүнгөн чыныгы бүтүндүктү түзөт. Автор абстракттуу эмес, реалдуу ички абалды кылдат сүрөттөп бергендиктен окурман ыр сабынан өзүн таанып, көрө алат. Мындан психологиялык тактыкты көрүүгө болот. Эркин – верлибр формасындагы кыска, үзүлгөн ыр саптар – ички чарчоонун формалык көрүнүшү, форма менен мазмундун бир бүтүн маанини туюнтуусу. Бир сөз менен айтканда – форманын мазмун менен шайкеш келишинин үлгүлүү мисалы. Бул ыр жөн гана эмоция эмес, инсан болуунун маңызы тууралуу ой жүгүртүү менен философиялык тереңдикти айкын көрсөтүп турат.

“КЕЗДЕШҮҮГӨ БАРАТАМ”. Рахат Жуманазарованын калеминен жаралган бул ыр – адам баласы өзүн табуу жолундагы адашууну, чарчоону жана үмүттү бириктирген жогорку интеллектуалдык деңгээлдеги, философиялык лирика. Автор жөнөкөй сөздөр менен татаал ички процесстерди абдан чебер ачууга жетишкен. Бул ыр окурманды окуп эле тим болбой, өзү менен да “кездешүүгө” чакырат. Ырдын дал ушул чынчыл сапаты аны чыныгы поэзия деңгээлине көтөрүп чыгат. Тилдик жактан ыр жөнөкөй, бирок эмоционалдык жүккө бай. Рахат Шакировна Жуманазарованын бул ырын заманбап кыргыз лирикасындагы өзүн-өзү аңдоонун ийгиликтүү поэтикалык модели деп эч тартынбай бааласак болот.

“ҮЧ ЖЫЛ БОЛДУ”. Автордун бул ырын карап көрсөк, бул ыр – убакыт менен сүйүүнүн ортосундагы күрөштү сүрөттөгөн эмоционалдык монолог. Автор сүйүүнү жөн гана сезим эмес, узакка созулган сыноо, тагдырдын жүгү катары көрсөтөт. Ырдын композициялык өзгөчөлүгү – “үч жыл болду” деген рефрен. Бул кайталоо убакыттын өтүшүн гана эмес, жаранын айыкпай жатканын символдоштуруп турат. Рефрен поэтикалык структураны бекемдеп, окурманды эмоционалдык абалга кайра-кайра кайтарып келет.

Бул ырдагы өзгөчө күчтүү саптардын бири, “Таптакыр таппай келем, жүрөгүңө алпарчу жалгыз жолду…”

Бул жерде сүйүү – географиялык эмес, руханий мейкиндик катары берилген. “Жол” метафорасы кыргыз поэзиясында салттуу болгону менен, автор аны жаңы контекстте ийкемдүү жандантып колдонгон. Ырда, “Үч жыл бою үшкүрүк үйүмдөгү үңкүйгөн конок болду” – деген аллитерация абдан ийгиликтүү колдонулган. “Ү” тыбышынын кайталанышы үшкүрүктүн үнүн угузгандай таасир калтырат. Бул албетте фонетикалык образдуулук. Жалпысынан, бул чыгарма сүйүүнүн туруктуулугун, бирок жоопсуздуктун трагедиясын даңазалаган күчтүү лирика экенин сезимтал окурман ыр сабында жашап отуруп өзү түшунүп алуу мүмкүнчүлүгү көрүнүп турат.

“АРТЫМДЫ КАРАЙМ УЛАМ” деген ырына саресеп салсак, бул ыр – жалгыздык менен чарчоонун эң жогорку чекке жеткен учурун чагылдырган психологиялык этюд. Автор бул жерде ички абалды жып-жылаңач, корголбогон абалда берет. Ырдын башындагы, “ыйлаганга ийин керек” – деген сап – өтө жөнөкөй, бирок универсалдуу адамдык муктаждыкты даана ачып берген. Бул жерде поэзиянын күчү – минимализмде. Автордун чеберчилиги – ал трагедияны ашыкча пафоссуз берет. Окурман ошол лирикалык каарманга “ийин” боло албай калганына бушайман боло түшөт. Мисалы, “Эмне болду айтсаң” – деп сурабасын…” – деген сап аркылуу лирикалык каармандын абалы сөз менен жеткире алгыс аянычтуу деңгээлде экенин көрсөтөт. Бул – үнсүздүктүн жүрөккө жеткен поэтикасы. Ырдын финалындагы, “а балким келатат деп, артымды карайм улам…” – деген сап – үмүт менен үмүтсүздүктүн ортосундагы чекит. Бул ачык финал окурманды да ошол күтүү абалына алып келет. Бул ырды – адамдык алсыздыкты эстетикалык бийик деңгээлге көтөргөн терең психологиялык лирика деп кантип айтпай коюга болот?!

Рахат Жуманазарованын арзуу ырларын бириктирген негизги сапаттар – ички чынчылдык. Автор жасалмалуулуктан качат. Психологиялык тереңдик – ар бир ырында ички дүйнөнүн өзүнчө реалдуу абалы ачылат. Тили жөнөкөй, бирок таасирдүү тил. Кайталоо жана үн ыргагы аркылуу эмоция берүү чеберчилиги жогорку деңгээлде. Автордун поэзиясы – бул сырткы дүйнөнү эмес, өзүнүн ички дүйнөсүн, сезимдерин, ойлорун, жан дүйнөсүн терең изилдеп жазган – интроспективдүү лирика. Автордун ырлары окурманды окуяга эмес, абалга киргизет. Анын ырларын окуган окурман, “Күчтүү акын болсо ушунчалык болот да, мындан ашып кетүү мүмкүн эмес!..” – деген бүтүм чыгарары талашсыз.

Мында өзгөчө окурмандык пикир катары айта кетүүчү нерсе, мындай поэтика бүгүнкү кыргыз адабиятында абдан актуалдуу. Автор адабият айдыңынан өзүнүн ишенимдүү үнүн эбак эле тапкан, анын ошол үнүн тематикалык жана образдык жактан дагы кеңейтип, ачып берүү келечекте профессионал адабиятчылардын милдети, – деп билебиз. Мезгил талабына ылайык Рахат Шакировна Жуманазарованын чыгармаларына күн өткөн сайын суроо-талап жогорулап, окурман журтунун арасында бийик деңгээлге көтөрүлө берери күмөн жаратпайт.

ПОСТСКРИПТУМ: “Кыргыз маданият борбору” интернет порталында жарыяланган Рахат Жуманазарованын ырларын жалпы окурмандарга сунуштап кетүүнү туура көрдүм. Бул ырларды окуган окурман руханий жактан азык алып, жан дүйнөсү тазарат. Мындай мыкты ырларды окубай кетүүгө болбойт!..

“Азыр мага башымды жөлөп алып, мойнунан бек кучактап ыйлаганга ийин керек” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Нурлан Калыбековдун “Ыраазымын” ыр китебине сын пикир

Акындар өзүнүн жан дүйнөсү, табияты, мүнөзү, кыял-жоругу, кыскасы, ички ой-туйгулары, сырлары жөнүндө ашкере айтпаганы менен ырларынан байкалбай койбойт. Ушул тапта илим менен технологиянын өнүккөн, ааламдашуунун зуулдаган заманында жакшы ыр жаратыш да оор. ЖИ жардамы менен күн сайын эмес, саат сайын ыр, кара сөз жазгандар көбөйдү. Бул өтө коркунучтуу тенденция. Окурман журтунун таза ырга, чыныгы поэзияга, турмуштагыдай прозага болгон суроо-талабын жок кылуунун жолу, табитин талкалоонун аргасы. Адам менен технологиянын айрыкча шык, таланттын учкуну барлардын жарышы, атаандаштыгы, оңой оокатты аз-маз өзгөртө коюп, менчиктеп алуунун далалаты ким кимди ай-талаада калтырары азырынча белгисиз… Пенде өз табиятына жараша оңой оокатка тап бериш жагынан алдыга киши чыгарбайт.

Социолог-психолог изилдөөчүлөрдүн маалыматына караганда, акын (статус) табиятынын беш-алты категориясы аныкталган. Бизде азырынча ал тууралуу сөз боло элек…

Эл оозунда дервиш акын, жинди акын, бийликтин акыны, соодагер акын, кутурган акын, күнкарама акын, тантык акын, тамашакөй акын, эрке акын, эптемей акын, атына эле акын ж.б. бир канча аталыштары ооз жүзүндө айтылган менен майнаптуу илимий изилдөөлөр жок.

Акындар атам замандан бери өздөрүн кудайга теңеп, кудай менен алым-сабак айтышып, сырдашып-муңдашып, ал тургай кесир сүйлөп тыңсынгандары, теңата болгондору да жок эмес. Мунун себебин кандайдыр бир касиеттүү күч дээрине сеппесе, оозуна салбаса, дилине куйбаса, тилине куялуштурбаса ырды кайдан жаратмак деген ишеним күч. Ошол таризден караганда акын Нурлан Калыбековдун басмадан жаңыдан чыккан “Ыраазымын” деген ыр жыйнагынын маани-маңызы да, мазмун-идеясы да “Ыраазымын Кудурет, нурларыңдан шимирип, тазаландым таза жуулган айнектей” деп, жаратканга жакындаган, анын амири менен өзүн пендечиликтин майда-барат, акыр-чикир, көр-жеринен толук бошонгон, көкүрөгү нурга, жүрөгү сүйүүгө, башы тунук ойлорго толгон, жаңы жашоо баштаган, жаңы чөйрөдөн өзүн-өзү издеп таап кубанган акындын портретин, акындын бейнесин көрүүгө болот. Акындын дил агарткан, жан дүйнө тазарткан башкы миссиясы ушунда. Китептин башынан аягына чейин өзүнүн дух-рух абалын чагылдырганга, жан дүйнөсүндөгү өзгөрүш-бурулушту ыр саптары аркылуу жеткиргенге далалат жасаганы жөндөн-жөн эмес.

“Кутурган” акындардын бири Нурлан Калыбеков китеп артынан китеп чыгарып, мурунку ырларынын эсебинен жаңы жыйнагынын көлөмүн калыңдаткан акындардын тизмесине кирбейт. Акыркы жылдары мурунку-кийинки муундун арасында илгерки убактагы ырларын кошуп, өзүнө жаккан бир канчасын китептен китепке “айылчылатканды” жакшы көргөн тенденция күч алды. Эч ким талдабайт, эч ким сындабайт, кол чапкан, лайк басканга “семиргендер” көбөйдү. 

Н. Калыбеков изденүүдөн, түйшөлүүдөн, жакшы ыр үчүн өзүн отко-чокко таштагандан качпаган дервиш дүйнөлүү калемгер. Бир карасаң, кой оозунан чөп алалбаган момун, бир карасаң, албуут дүйнөсүн жыйалбаган бороон-чапкындуу акын. Акындын поэзиясы салттуу формада жазылганы менен маани-маңызы, ойлору, берейин деген идеясы жаңыча, ыр саптарындагы жаңычылдык, ыр тизмегиндеги абстрактуу ассоциациялар, кызыктай ойлор окурманын, угарманын акыл-ойду аңтар-теңтер кылган “кармашка” камап таштайт… 

Эгер жаңылышпасам, өмүрдүн авантюралуу өтүшү жөнүндө “энергия заблуждения” – “адашуу энергиясы” деп атаган орустун улуу сөз чебери Лев Толстойдун мындай айтканы бар. Дегеле адам, айрыкча акын, жазуучу, ойчул адам түз жол менен кеткен болбойт. Урунуп-беринип, жаңылып-жазып жашаш керек, ошонун өзү күч-кубат, энергия берет деген. Аның сыңарындай Н. Калыбековдун жаңылып-жазылганы жөнүндө кабарым жок, бирок өзүн-өзү таануу, өзүн-өзү ачуу, өзүн-өзү сындоо, өзүн бурчка такап жазалоо жагынан башкалардан айырмаланып турат. 

Китепти ачарыңыз менен “Акыйкат” деп атаган ырын окуйсуз. Дал ошол ыр акындын акыйкатты табууга болгон далалаты эмес, чындыкты өзүнөн издөө машакаты десек болчудай. Анткени акыйкаттык абсолюттук мүнөздөгү түшүнүк, ар кимдин, ар бирибиздин өз чындыгыбыз бар. Ошонун жүзүн бурмалабай, бети-башын боёбой, көз-кашына кашташ койбой, ариет-намысты, уят-абийирди жараткандын калыбында кармап кала алабызбы? Кеп ушунда.

Келиңиз, кептин оролун кеңейткенден мурда, акынды угалы:

Мен өзүңдү тааныш үчүн,
табыш үчүн, ачыш үчүн өзүмдөн,
мен өзүмдү керек болду жоготуум.
сен тууралуу не бир сырдуу,
сыйкырдуу жомокторду айтылган,
тыйуу, чектөө мыйзамдарды
кулак-мээмден өчүрүп,
ишенимди көкүрөктөн
керек болду бошотуум.

Адам баласына чындыкка тике кароо, намыс-абийирине балта чаппоо, өз-өзүнө чыккынчылык кылбаш оозу менен айтканга караганда жасашы, шартка жараша ыңгайлашышы кандай оор, кандай кыйын!? Кеменгер ойчул Ч. Айтматов: “Адам баласына күн сайын адам болуш кыйын” деген кеби ушундан улам айтылган. Акын акыйкатты өзү жашаган чөйрөдөн издегиси келгени үчүн, акыйкатка жетүү үчүн, ал нерседен тартынбайт – күрөшөт, эч нерседен коркпойт – жогото турганы жок, керек болсо дүйнөнү аңтар-теңтер кылган төмөнкү саптарга байлап таштайт:

Өзүмдү-өзүм кесип, кыркып, балталап,
өзүм эккен уруктарды,
олтургузган көчөттөрдү четинен
бирден жулуп таштадым.
Чытырман-жыш токойлорду өрттөдүм,
көк майсаңдуу талааларды саргайтып,
кар-жамгырды жаадырбай,
дайраларды соолутуп,
жан-жагымды чөлгө айланттым, кактадым.

Сөздүн кудуретин, ойдун күчүн караңыз, эгерде ыр саптарында ушунчалык жалындаган ой менен таасирдүү, курч, образдуу сөздөрдүн духу болбогондо жомок сыяктуу сезилмек. Адам өмүр көчүндө кайра-кайра тарбияланып, окуп билимин өркүндөткөндөн жаман болгон эмес. Ал эми өзүн өзгөртүү, жаңылануу, руханий жактан тазаруу, жан дүйнөсүндө бурулуш жасоо, ички төңкөрүштүн ысык-суугуна чыдоо – бул, бери болгондо, эрдик, нары болгондо, апендилик… Баарыбыздын колубуздан келе турган иш эмес.

Автор ырында өз акыйкатын “улуп-уңшуп, өңгүрөп, алы куруп шалдырап, кулак укпас, көз көрбөс, ээн жерде…” турган кезинде тапты! Көрсө экөө бирин-бири издеп, көпчүлүктүн арасынан таба албай, акындык илхамдын апогейине келгенде кездешип олтурушат.

Өзүмдү-өзүм оболу,
жоготконум болгон экен керемет,
текке кетип өмүр менен убакыт,
жүрмөк экем дагы эле
быкшып, күйүп-жаналбай. [“Акыйкат”3-4-бет. ]

Изденүү – акын үчүн жеңил эмес, ал талант менен мээнеттин жан кейиткен, жан сыздаткан кармашынан, маңдай тер менен кан-жандын айыгышкан күрөшүнөн кийин жаралат. Автор жаңы китебиндеги ырлардын формасына жаңылык киргизди дегенден алыспыз, ыр саптарын жаңы идея менен жаңы ойлорго шыкап-шөкөттөп, өзүнүн жаңыча көз карашын, жаңыча бүтүмүн жасап, индивидуалдуу мүнөзүн ачкан. Н. Калыбеков акындар айтып-ырдап жүргөн көрүнүштүн (окуя, факты, обьект ж.б.) жаңы кырларын, түркүн түсүн, өңү-башын, келбет-ырайын башкача аспектиде ачканга жөндөмдүү, интерпретацияны чеберчилик менен чегине жеткире алган кашкөй акын. Албетте, поэзиясында ыр жазуу манерасын, жекече стилин, жекече мамилесин, кыскасын айтканда, индивидуалдуу жүзүн көрсөтө алган акын өзүнүн индивидуалдуу портретин тартары да талашсыз. Ырларынын уйкашы жөнүндө айтсак, боз үйдүн жасалгасына, кооздугуна, ыңгайлуулугуна эмнелер зарыл болсо, дал ошол элементтерин кынтыксыз кынаган, колунан көөрү төгүлгөн ууздай, өз ишин сүйүп жасаган уста сымал… Белгилүү сынчы С.Жигитов: “Уйкаш бир учурда ырды уйкаштырган жана көркүнө чыгарган зор күч болсо, бир учурда жезди жылтыратып көрсөткөн алтындын буусуна барабар” деп баа берген. Жөнөкөй затты, мисалы, кадимки металлды (алюминий, калай, жез ж.б) алтындын буусуна кармаса, нукурасы, тазасы кайсынысы деп баш катырган сымал, уйкаштыгы ушунчалык кынтыксыз, ушунчалык тегиз, сөз айкаштары жупташкан-куюлушкан ырлар чачтан көп. Бирок аларда кыпындай, тырмактын агындай поэтикалык ой, поэтикалык касиет жок. Том-том ыр жыйнагынан саналуу эле поэзиянын талабына жооп берген, поэтикалык призмасы даана байкалган, поэтикалык фигураларга бай ырларды таба аласыз, калгандары уйкаш жагынан алдына ат салдырбаган сырты жылтырак, ичи калтырак жарым-жан ырлар. Учурдагы жарыкка чыгып жаткан ыр жыйнактарын лупа менен астейдил карап чыгыш керек… Көлөм үчүн, томдуктар үчүн күрөш күч алды.

Ал эми акындын ырларынын техникалык курамы аздектеп өргөн беш көкүл кыздын чачындай ритм, рифма, строфа, ыр саптары, уйкаштык, муун өлчөмдөрү, көркөм сөз каражаттарынын байлыгы, орундуу иштеген чеберчилигине кине коё албайсың.

Жыйнак, негизинен, “лирикалык мендин” миң түркүн жан дүйнө абалын чагылдырып, диалектиканын мыйзамындагыдай Жер, Ай, Күн, Аалам, Планета, Табият менен Адамдын ажырагыс биримдигин, тилектештигин, өз ара карым-катнашын алардын ортосундагы органикалык байланышты ырга салат. Ал кандай байланыш эле?

Төбөм асман, астым жер…
Ак, кара, боз топурактан жаралгам,
чындыгында,
чылкый эле нурдан бүткөн жан элем.
Ыңгайлашып кара жердин бетине,
топурактан кийим тигип кийип алгам.
Жаралганда эң оболу Жараткан,
аны менен мен да кошо жаралгам. [9-бет. ]

Өзүн терең тааныган пенде Адам деген заттын улуулугун, теңдешсиз күчүн моюнга алат. Ошон үчүн “Кереметтүү зор касиет, зор күчтү, мен өзүмдөн көрө алдым” деп ишенимдүү ырдайт. Турмушунун күнгөй-тескейи, ак-карасы, жакшы-жаманы, мүдө-максаты, жашоодогу жаратуучу, куруучу, калкалоочу күч катары даңазаланганы менен сүйүү-мээрим, аруулуктун үрөнүн сепкенге милдеттүү экенин эскертет. 

Адамдар арасында илгери убакта, азыр деле касыйда окуган молдолорго дем салдыргандар бар. Демдин таасири, касиети жөнүндө айтып да жүрүшөт. Бул псхикалык жана моралдык-этикалык жекече маселе. Ал эми акындар демди кимден, кайдан алышат? Аларды ыр жаздырган, илхамын ойготкон, оозуна ыр саптарын тизмектештирген эмчи-домчулар барбы?

Кере жутуп абаны,
көпкө турдум үйлөнгөн шар өңдөнүп.
От бүрккөндөй ажыдаар,
ичимдеги акыр-чикирлерди бүт,
сыртка бүркүп таштадым.
Көздү-сөздү, каргыштарды айтылган,
баш-шыйрактай куйкаладым очокко,
өзүмдү анан жеңил сезе баштадым! [“Дем”27-бет. ]

Ички дүйнөсүндөгү “ач кенедей жабышып, канды соргон ээлүү, муздак жандардан, котур ташы койнундагы ниети бузук дос-жардан, Ээлеп алып дүйнөмдү жашагандар көп экен, жөн жашабай мите курттай жешиптир…” деп, канча убакыттар бою жанын эзип-кыйнап келген кара тумандуу дүрбөлөң-убайымдан, жаман ой-санаадан кантип кутулуп, жеңилдегенин-тазарганын айтып берет. Акындын ырындагы көркөм сөз каражаттары жаңы эмес, мурда-кийин поэзияда колдонулуп жүргөн сөз айкаштары. Бир гана “ээлүү, муздак жандарды” өтө элестүү, образдуу, таасын көз алдыңызга келген мамлекеттеги жемкорлукту гүлдөткөн, өлкөнү кудуретсиздикке батырган бийликтеги (чөөлөрдөй, карышкырдай, ит, мышыктай, келемиштей, кузгундардай…) адамдардын жүзү, образы, типтери көз алдыга тартылат. 

Биз акындын чыгармачылыгынын эволюциясы жөнүндө эч нерсе айта албайбыз. Бизден мурунку талдоого алгандар, ырларын анализдеген сынчы-адабиятчылар айтышы мүмкүн. Ырлардын жазылыш тарыхы же таржымалы автордун жеке тагдырына, адепкисинде социалдык-нравалык, саясий-коомдук факторлорго тикеден-тике байланышат же кандайдадыр бир тиешеси болбой койбойт.

Нурлан Калыбековдун поэзиядагы сапары ак-карасы аралашкан, будуң чаңдуу, оомал-төкмөл заманынан алыстай албады. Качып да кеткенге болбойт болчу. Эгемендүүлүгүн алган мамлекеттин тагдыры кандай болсо, анын жеке тагдыры андан ашып түшпөдү. Арийне акындар өзү жашаган коомдон четтеп кете албасынын сан-миң себептери бар. Алар жашоого элдин атынан сүйлөп, айтыш үчүн келет. Бир жаман жери, убагында (1990-жылдан 2021-жылга чейин кыргыз эли беш-алты коомдук-саясий төңкөрүштү, кандуу жылдарды башынан кечирди) “темирди кызуусунда сок” демекчи, болгону азганактай акындар (үч-төртөө) айткан менен алардын үнү угулбады, үнү жетпеди. Чогулуп айтканда, акын-жазуучулар, интеллигенция, демократияны туу туткандар бириккенде, массалык мүнөзгө айланганда, балким башкача болот беле?..

Өттү жылдар, алар менен
кошо тарттым азапты,
карайладык жол таба албай,
күн кечирдик мазактуу.
Чөөлөрдөй кыйкырыштык,
карышкырдай улудук,
курсак тойбой, карек тойбой,
жүрөк тойбой курудук.

Ит, мышыктай, келемиштей,
кузгундардай туш-туштан,
так талаштык, бак талаштык
сезген жокпуз куттуу учкан.
Топураган топ ичинде чындык өлөт,
кут конбойт,
мен ушуну билдим акыр:
кут конгон журт-жут болбойт! [“Түлөөдө” 18-бет.]

Тарыхта болуп өткөн окуя же фактылар изсиз калбайт, анын чын-төгүнү, суу кошулганы-кошулбаганы иргелет, реалдуу өтмүшү эртеби-кечпи айтылат, изилденет, анализденет. 

Дүйнөлүк поэзияда тарыхый мааниге ээ болгон окуяларды кагазга түшүрүп, элге биринчилерден болуп жеткирген көркөм сөз ээлери-акындар болгон. Орус элинин улуу акын кызы А. Акматова «Реквием» поэмасын лирикалык циклге айландырууну каалаганына карабастан, алгачкы саптарын 1934-жылы жазып, аны бир канча жолу оңдоп-түзөп, атын өзгөртүп, эки главасын 1934-1935-жылдары бүтүргөн. Акын өзү бир канча жолу кол жазмасын өрттөп жиберген. Ошого карабастан, аталган поэмасы алгачкы жолу чет өлкөлүк басылмаларда Мюнхенде басылып чыккан. Анна Акматова Ежовщинанын каардуу жылдарында Ленинграддын түрмѳлѳрүндѳ уулуна тамак-аш бериш үчүн 17-19 сааттай кезек күтүп, ошол эле убакта «Реквием» поэмасын беш жыл бою жазган.

Оронбодум алтын, күмүш, шайыга,
Оор кезеңде ооздук менен суу ичтим.
Элим менен бирге болдум дайыма,
Эл уу ичсе, мен да кошо уу ичтим.

*   *   *

Он жети ай мени сенделттиң,
Оорумсуң, оюм, санаамсың.
Бутун да өптүм желдеттин,
Баламсың балам, баламсың.

Түрүүлѳй басты жин-арам,
Түйүнүн турам чечелбай.
Кимиси жырткыч, ким адам,
Ѳлүмдү күттүм кетелбай.

(Которгон: Ш. Дүйшеев)

А. Акматова жалгыз уулу Лев Гумилёвдун азабын ашкере тарткан, ошол мезгилдин саясий тузагы, бийликтин энесине эскертип турган ишараты, оозун ачтырбоонун шылтоосу (анткени ал чындыкты ырдаган, адилеттүүлүктү жактаган күчтүү акын болгон) Гумилёвго окшогондордун канчасы жазага тартылган. Күнөөлүү, күнөөсү жогу канча? Байкуш орус энелеринин көз жашы акындын уулунун кайгысын эмес, жалпы аял-энелердин жүрөк кайгысын, муңун, үмүт-тилегин кошо тарттырып, түрмөдөгү ажал менен арбашкан адамдардын (уулу же күйөөсү, же бир тууганы, жакынынын) соңку мүнөттөгү аянычтуу тагдырын, өлбөс-өчпөс «Реквиемдин» жаралышын шарттады.

Акын Н. Калыбеков аталган ыр жыйнагында жеке өзүнүн (амбициялуу акынбы?) жан дүйнөсүндөгү бурулушту, өзгөрүүнү тагыраак айтканда, тазаланууну жазган жок. Өткөн мезгилдин жаман-жакшысынан, оор-жеңилинен, каар-кегинен, азап-мүшкүлүнөн, акараат-жазмышынан сабак алып, жыйынтык чыгарып, эл-журтту, окурмандарын дегеле коомду руханий тазаланууга үндөйт.

Кап курсактын камын көрүп ичип-жеп,
уктап келип, уктап кете бербестен
ойгонгон оң жашоодо.

[“Аты-жөнүм”12-13-беттер ]

Болот-болбойт деп олтуруп не таптык,
тобокелчил тоо томкорот, кыр ашат.
Ыргылжыңдар, жолубузду не жаптык,
кана, эмгегиң? – эртең бизден сурашат.

*   *   *

Кана достум кеттик, көтөр желекти,
бут тоскондор калсын артта чаңга оонап.
Өмүр бизге бир берилген белектир,
эртең эле ажал келет жан доолап.

[“Мен өзүмө, өзүм гана ишенем” 55-бет ]

Акындын жыйнагында кайра-кайра кайталанган саптар да жок эмес. ”Адам деген аты барлар, заты жоктор, жер үстүндө, жер астында көп экен…” [12]; “Байланбаймын өмүргө да өлүмгө, ачуусуна, таттуусуна” [21]; “Шашып кайда барат элем, шашып таман тешилди” [23] деген тизмектер ойду күчөтүү же маанини тереңдетүү үчүн эмес, кадыресе эле ойлордун кайра-кайра кайталанышы болуп калган. Дагы бир нерсе, акын өзү “Башым маң…” деп атаган поэмасында китептин башынан аягына чейин ырларда айтылган ойлордун жыйындысы сыяктуу сезилет. 

Азыр мына жин-перилер
дүйнөсүндө жашаймын –
караңгы да сасык да…
Өңү-түсү, кебетеси-кепшири
коркунучтуу алардын,
мен дагы ошолордун биримин. [“Башым маң…”95-бет. ]

– деген каармандын (“Көлөкөсү Кудайдын”) диалогун түшүнүктүү, ачык-айкын, абсалюттук мүнөзүн реалдуу белгисине карап же илимий негизде тастыкталган образын тереңдетип иштеп чыкса болчудай.

Н. Калыбеков учурдагы индивид акындардын баш сабында турат. Жыйнагындагы көпчүлүк ырларынын өз таржымалы, объектиси, айтайын деген ою жана бүтүмү бар. Анын “Эмнегедир сагына беремин, чексиздикти, түпсүздүктү ар дайым” деген сабынын бир мандеми бар. Адатта акындар ойдун туткунунда жүрүшөт. Алардын жүрөгүнө тынчтык бербеген ойлор басса-турса жадынан кетпейт. Уктаса түшүнө кирет. Уйку-соонун арасында ыр жазгандары бар. Ал – кыйноо, жакшы ыр жазуу түйшүгү, мыкты поэзиянын үлгүсүн жаратуу убарагерчилиги…

Бул дүйнөгө келген белем жаңылыш,
өздөштүрө албай келем турмушту.
Кудай менен ортобузда таарыныч
Болгон окшойт, жеген окшойм зор мушту.

Сүргүндө окшойм, асман соту соттогон,
азабымды жедим абдан тойгончо,
Периштелер барбы мени жоктогон,
аяның бер, түк унутуп койгончо… [“Сагыныч” 29-бет.]

Жогорудагы саптар акындын жан дүйнөсүн кыскан, түйшөлткөн, мыжыккан ойлордун кагылышуусунан жаралган. Рух агартуу-тазаруу айтканга оңой, бирок анын кыйноосуна, тынымсыз күрөшүнө, анын бармакка сайылган ийнедей ачуу уусуна туруштук берүү кыйын. Бир туруп демденип-эрдемсинип кайраттанган, бир туруп шаабайы сууп, колу-буту шалдырап турган абалды башынан кечирген адам менен күнүмдүк жашоосуна каниет кылгандын айырмасы чоң.

Неге, эрте коштоштум,
шапар тепкен күндөр менен дуулдаган?
Андан көрө тал-теректин шуулдаган,
үнүн угуп жашагым бар талаада. [“Сыр” 51-бет.]

Жалгыздык тубаса акындар үчүн мүнөздүү көрүнүш. Поэзиянын жоопкерчилиги, талабы менен азабы, ыр жүрөктүү акындарды аргасыз баш ийдирген жол. Табият менен эриш-аркак, жаратылыш менен коюн-колтук аралашып, аалам сырын ачканга куштарлар үчүн жашоо образы, ыр жазгандар үчүн өзүнчө бакыт. 

Хайку жапон поэзиясындагы салттуу жанр. «5 – 7 – 5» ыр саптары менен түзүлүп, үч саптан жана он жети муундан куралат. Бул жанрдын жаралуу тарыхы XVI кылымдын аягы, XVII кылымдын башына таандык. Мындайча айтканда, беш-алты кылымдан бери чанылбай, жоголбой, көөнөрбөй келаткан жанр. Хайку жанрында ыр жазган белгилүү жапон акындарынын башында Мацуо Басё, Кобояси Исса, Ёса Бусон жана башкалар турат. Жапондор булардын мектебин, хайкучулардын жолун уланткан шакирттерин кандай урматташат.

Эмнеге алар талаалап, эл кыдырып, жер кезип, дервиш сыяктуу тентип кетип, пендечиликтин жыргал-кууралынан баш тартышкан? 

Мацуо Басё – жапондордун эң таланттуу акындарынын бири, ыр жазуу боюнча адабият теоретиги, анын шакирттери жапон поэзиясынын көрүнүктүү өкүлдөрүнүн өзүнчө муунун түзөт. Ал – орто жашаган самурай үй-бүлөсүндө жарык дүйнөгө келген. Хайку үч сап ырлар жанрында жазган, ойлорду көркөм туюндуруунун кыска жана нуска жолуна алгачкы из салган карлыгач акын. Өмүрүнүн көп жылдарын жер кыдырып, эл кезип, саякаттоо менен өткөргөн, нукура өз стилинде, өзүнүн манерасында жазган акындардын адабий мектебин калыптандырган.

Өз мезгилинде атак-даңкына, аброюна, хайку жанрына алгачкы из салган, атактуу акын болгонуна карабастан, өмүрү бүтүндөй жакырчылыкта өткөн. Чыныгы философ-буддист катары өзүнүн материалдык абалына эч качан көңүл бөлгөн эмес, материалдык байлыкка таптакыр кызыкпаган. Колунда бар шакирти салып берген, ыр дүйнөсүндө белгилүү «Банан өжүрөсү» күйүп кеткен соң, он жылдай бүткүл Жапон аймагын жөө кыдырып, өмүрүн жолоочу (дервиш) жашоодо өткөргөн. 1694-жылы шакирттери менен жер кезип жүргөндө, Осакада каза болгон.

Дагы бир кытайлык атактуу акындардын ичинен Тао Юань-миндин (Тао Цянь) өмүр жолуна көз чаптырыңыз. Анын ата-теги түпкүлүгүндө башкаруучулардын үй-бүлөсүнөн чыккан, ата-энеси анчалык чоң эмес мансапка ээ болгон. Жыйырма тогуз жашында иштей баштайт да, кырк бир жашында кичирээк бир аймактын башкаруучусу даражасына жетет. Капыстан эле күтүлбөгөндөй чечимге келип, кыйналып араң жеткен мансап-даражасын таштап, ээн-эркин болгонду эңсеп, эл кыдырып, ыр жазууга өтөт. Кырк төрт жашында капылет кырсык тооруйт. Үй-жайы алоолонгон өрттөн күйүп, эч бир буюм-тайымы калбай, ээн талаада жалгыз калат. Өзү башынан өткөргөн өмүрүнүн дүрбөлөңдүү учурларын, көз карашын поэзиясында өзүнүн акындык личносттун ар тараптан реалдуу чагылдырган. Эркиндик, өз алдынчалык, көз карандысыздык анын бийик туткан идеалы болгон. Адам деген ар дайым, ар качан эркин болууга тийиш деп түшүнгөн.

Аның сыңарындай таланттуу акын Н. Калыбеков акындык кредону бийик туткан, ырларына жасалмасыз, жоопкерчилик менен караган, көңүл түпкүрүндөгү ыр сабын этияттап, бапестеп, кастарлап жазган такыба акындардын категориясына кирет. Ыр анын өмүр-дүйнөсү менен кошоктошуп, жуурулушуп калган үчүн минтип сырын төгүп отурбайбы:

Шаракташып, шар суу менен шаң аккан
өзөн бойлоп оюн-күлкү салгым бар.
Күндү тосуп таң эрте, кайра кечте узатып,
Ай шооласын жамынып,
жылдыздарга сыр айтып
алачыкта, жалгыз жашап алгым бар.

Эмнегедир көпчүлүк акындар ыр жазган учурун, күндү, айдын числосун, жылын жазганга кызыга беришпейт. Нурланда да ырларынын кайсы күнү, канчанынчы числодо жазылганы берилген эмес. Акындардын чыгармачылыгынын эволюциялык өсүп-өнүгүшүндө, адабий процесстеги жекече ордун аныктоодо мезгил-убакыт чоң мааниге ээ. Бул дүйнөлүк практикада өзгөчө ролду ойнойт, албетте ырды эмес, пырды жазгандар үчүн эмес, классиканы, шедеврди жараткандар үчүн маанилүү.

“Кээде дуулайм, кээде куурайм, кашаң дагы, күлүк дагы аттаймын…” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Чыгарманы окугандагы мага “угулган” доолбастын үнүн каккым келди, башкалар да укса деген далалатым. Дээрлик бардык чыгармалары менен коомдогу көйгөйлөрдүн бутасына тийип келген Айтматов, бул чыгармасында бүткүл аалам алкагында, бүтүндөй адамзаттын көйгөйүн козгогонунан кабар алууга болот. Бул жолу да чебер сүрөткер бутага жазбай тийген.

Американын Нью-Йорк шаарында “баардык континенттерде ойду ойготуучу” деген атак алган “Трибюн” гезити мурда бир да басма сөздүн, бир да маалымат каражатынын тажрыйбасында болуп көрбөгөн, дегеле бүткүл адамзатынын тарыхында болуп көрбөгөн ишти кылууга батынды. Өзүн космостук монах Филофей атаган, космосто жашоо өткөрүп жаткан адамдан “Трибюн” гезитине факс аркылуу Рим папасына жолдонгон кат келген. Илимпоздук ишмердигинде көптөгөн чоң ачылыштарды жасаган бул атактуу адам жашоосундагы чоң бурулуштан кийин, аялдын боюна жаңыдан бүткөн түйүлдүктүн энесинин чекесинде пайда боло турган кичинекей так аркылуу бул дүйнөгө төрөлгүсү келбей тургандыгын маалымдаган жөндөмдүүлүгүн ачкан.

Ал так Филофей космостон жиберип тура турган тапкыч нурлардын жардамы менен көрүнмөк. Ооба, бул фантастика. Бирок жазуучу фантастиканын жардамы менен айткан ачуу чындыктар – бузуктугун тынбай улантып келаткан адамдар өздөрүнө өздөрү акыр заман алып келаткандарын эскертип, дүйнөгө кагылган доолбас деп кабыл алдым. Түйүлдүктүн бул дүйнөгө келгенде тартар азабын алдын ала сезип, туулуудан баш тартуусу бул дүйнөнүн жамандыкка канчалык толгонунан кабар берет. А дүйнөнү жамандыкка толтуруп жаткан, Айтматов белгилегендей, жер үстүндө акыл эске ээ жападан жалгыз жандык болгон адам баласы экени айкын. Мына ошол адам баласынын тукуму уланышы менен бул тирүүлүк жүрүп турат. Бирок адам тукумунда жамандык гана басымдуулук кылып калса, бул тирүүлүктүн жүрүп турушунун маңызы түгөнмөк.

Эми алардын жаңыдан бойго бүткөн түйүлдүктөрүнүн бул дүйнөгө келбейбиз деген билдирүүсү, бул жер үстүндө адам баласынын тукуму уланбай калат дегенди билдирмек. Ушунун өзү дүйнөнүн акырын негиздеп турат. Айтматов “Кассандра эн тамгасы” атаган, бойкат аялдын чекесинде пайда болуучу так акыр замандын кабары эмес эле, акыр заманды алдын алуу үчүн ырайым менен берилген эскертүү болчу. Башкы каарман – космостук монах Филофейдин катында муну ырастаган мына бул саптар бар:

“…мүмкүн, Жараткандын өзүнүн эрки жана буйругу менен жаралган идеяларды назарыңызды бөлүп, угуп коюңуз.

Дүйнөнүн ала салчу маалы келди…

Тээ Адам-ата, Обо-энеден бери мурастап келаткан жашоо калыбынын колдон чыгып кеткен туруктуулугунун орду эмне менен толтурулат? …суроо туулат: качан болсо пайда гана көздөгөн жана түгөнгүс боорукерлигин нысапсыз пайдалануу менен, дилибизде үмүт дубасын кайталап, эң жогорку гарант катары ишенген, Жараткандын өзүнө дайыма каршы жашашкан булар кайдан чыккан – бизде даяр турган жаман жосундардын соолгус генетикалык башаты кузгундагандар кайдан чыгышты?

Адамзатка күн мурдатан арналган Жакшылыктын энергиясын жана аны менен катар жана ага каршы Жамандыктын энергиясын эч ким өзгөртө албайт. Бирок адамда түбөлүктүүлүктүн түгөнгүс кыймылын камтыган акыл артыкчылыгы берилген, эгер ал жашоосун улантам десе, эгер цивилизациянын туу чокусуна жетем десе, анда ал өзүндөгү Жамандыкты жеңиши зарыл”.

“Өзүндөгү жамандыкты жеңиши зарыл”. Жазуучу өз каарманы аркылуу сунуш кылып жаткан өнүгүү жолунун өзөгү мына ушунда жатат. Филофей дагы мындай дейт:

“Жок, бул өттү-кетти нерсе эмес, сөз түбөлүктүүлүк жөнүндө баратат. Түбөлүктүүлүк өзүнөн-өзү түбөлүктүү, ал эми адам түбөлүктүүлүккө өзү жетиши, түбөлүктүүлүктүн кредитин укумдан тукумга узартып олтурушу тийиш, анын жападан жалгыз жолу – адеп-ахлак жактан өзүн-өзү өркүндөтүү. Мен дагы бир ирет билдирем, кассандро-эмбриондордун берген белгилерин аныктоо боюнча менин космостук изилдөөлөрүм – мындан ары мындай жашоого болбойт, мындан ары тукум курут болобуз, – дегенди түшүнүүгө элге жардам берүүдөн башка эч бир максат көздөбөйт”.

Бирок коомчулук муну кызуу каршылык менен кабыл алышты. Филофейдин тапкыч нурлары алгачкы тактарды таба баштады. Түйүлдүктөр жарык дүйнөгө келгиси келбестигин кабарлап жатышты. Бул көрүнүш ааламга анык чуулганды салды.

Чыгармадагы дагы бир оң каарман Гарвард университетинин окумуштуусу, дээрлик өмүр бою бүгүнкүнүн жардамы менен келечекти болжолдоп, адам өмүрүнүн маңызы эмне экенинин сырын ачууга далалат кылып келе жаткан футуролог Роберт Борктун бейнесинде да жазуучу мына ушул ойлорду толуктайт. Көпчүлүктүн пикирине каршы тура, тааныган чындыгынан тайбастан, тайманбастан, ошол эле “Трибюн” гезити аркылуу футуролог буларды жазды: “Көзгө көрүнбөс генетикалык куюн көтөрүлүп, чарк айлантып жатат. Эми экөөнүн бирин жасоо керек: башкалар эмне болсо ошол болсун, өзүм аман калсам болду деп көпчүлүгү ойлогондой, “көзүм көрбөсө, көчүгүмдү бөрү жесин” дегенсип корккондо башын кумга катып алган төө куштун кейпин кийүү керек, же жалтанбай Теңирдин көзүн тике карап, анын элге эскертүүсүн кабыл алуу керек, анткени Теңир эскертип гана коёт, бүтүмгө келүү өзүбүздөн”.

Адаттагы көрүнүш, Филофейдин жазгандары дүйнөнүн катасын көрсөтүп, кылмыштарын ачып, айыбын ашкерелеп тургандыктан көптөргө жакпады. Өзүн ашкере сүйүүчүлүктөн, айыбын тануудан эмес, моюнга алуудан оңолуу башталарын төшүнбөй калышты. Бүлүнгөндү бүтөөгө болгон чакырыкты бүтүндү бүлүнтүүчүдөй кабыл алышты. Кай жерде болбосун, кимдер гана болбосун орбитадагы монах Филофейдин катын, кассандра эмбриондордун каргашалуу билдирүүлөрүн гана талкуулап жатышты.

Адатка айланып калгандай адамдар өздөрүнүн кыянаттыгын кимдир бирөөнүн (бул жерде кассандра эмбриондордун) көрсөтүшүн каалашкан жок. Адамдагы жамандык аны өзүндөгү жамандыкты жеңүүгө болгон чакырыкка, аны куткарууга болгон далалатка кулак салууга жөндөмсүз кылып койду.

Ашкере өзүн сүйүүчүлүктөн тумандаган көздөр өз керт башынын кызыкчылыгы үчүн, утурумдук жыргалчылыктарын түбөлүк кыйроого төлөп берип жатышкандарын сезишкен жок. Мансап дөөлөтүнө мас болуп, бийлик кумарынынын тайыздыгында камалып калган алар азыткыга жол берип, чындыкты будамайлоо менен өздөрүнө кастык кылып жатышкандыктарын сезишкен жок. Күнүмдүк жыргалчылык үчүн түбөлүк кыйроого макулдук берип жатышкандыктарын билишкен жок. Жашоодогу мына ушул чындыктарды көрсөтүү үчүн жазуучу президенттикке ат салышып жаткан Оливер Ордоктун бейнесин жараткан. Анын бийликке болгон кумарынын күчү ушунча болду, керектүү добушка ээ болуу үчүн бүтүндөй аалам деңгээлиндеги коогалаңдын доолбасын угууга жөндөмсүз болуп, канткенде шайлоочулардын ишенимине кирерин баамдоодо сак турду. Бул үчүн ал шайтандын өзү менен макулдашууга баруудан кайра тартпачудай абалда эле. Так ушуну кыйытып, жазуучу Оливер Ордок менен футуролог Роберт Борктун маегине мына муну кыстара кеткен:

– Баса, сага шайтан тууралуу айтып бермек эмес белем.

– Шайтан тууралуу дейсиңби? Ии, ооба, эстедим. Айтсаң айтчы, ал эмне болгон шайтан экен?

– Бул бир кызык окуя. Ии дебейсиңби, жакында мен шайлоо алдындагы биринчи жолугушуумду өткөрдүм. Килейген зал жык-жыйма эл. Беш миңдей бар! Өрөпкүгөнүмдү айтпа. Программамды ортого салдым. Анан суроолор бериле баштады. Тим эле жамгырдай жаады. Эмнелерди гана сурашпады, ийнесинен жибине чейин! Кызтекелерден тартып, эл аралык мамилелерге чейин. Спортко барсызбы, үйбүлөңүз кандай, жакшы көргөн эрмегиңиз – хоббиңиз эмне, жана башка жана башкалар. Аңгыча микрофонго бирөө келе калып, мындай суроо берип турса болобу: “Мистер Ордок, сизден көптөн көп өтүнүч, айтып койсоңуз, сиздин шайтанга кандай тиешеңиз бар?” Менин оозум ачылды да калды. Зал тымтырс! – “Шайтанга дейсизби? Кайдагы шайтанды айтасыз?” – “Сизди айтам, мистер Ордок. Сиз – шайтансыз!” – “Түшүнбөдүм, кандайча?” – “Сиз, мистер Ордок, тегиңиз жактан венгрсиз. Венгер тилинде “ордог” “шайтан” дегенди билдирет! Муну эсиңизден чыгарганыңыз жарабас, мистер Ордок!” Зал күлкүдөн жарылып кете жаздады. Менден болсо алка-шалка тер кетти. Анан жанагы неме: “Кечирип коюңуз, Ордок. Мен бекеринен айтып жаткан жокмун. Мен сиздин Америкадагы барып турган белгилүү шайтан болушуңузду тилейм!” деп кошумчалап олтурбайбы. Зал дагы күлкүдөн жарыла жаздап токтоду. Муну кандай дейсиң, Роберт.

– Мунуң ойго келбес нерсе экен! Жессиге айтып берейин”.

Айбааттуу ат салышуунун алдында делөөрүп турган Оливер Ордок, элди уу-дуу кылып турган Филофейдин билдирүүсү боюнча көз карашын жыйнактоодо атаандаштарынан артта калбоону көздөдү. Анчейин тыгыз мамилеси жок эски таанышы футуролог Роберт Боркко мына ушул себептен иши түшүп турган. Бул суроо боюнча эң жөндүү пикирди айтса ушул адам айта алат деп, анын шайлоо алдындагы кампаниясын жүргүзүүчүлөрдүн бири Энтони Юнгер сунуш кылган. Энтони Юнгер Роберт Боркту сыртынан иштери аркылуу таанып, терең урматтаган жаш жигит эле.

Кассандра эн тамгасы тууралуу Роберттин айтканы Оливердин ою менен төп келбеди. Азыр Оливерди кызыктырганы Роберттин айтканы, Филофейдин билдирүүсү канчалык жүйөлүү, негиздүүлүгү эмес, кандай дегенде шайлоочулардын оюндагысын таап, бул чуулгандуу маселеде добуш утуп алышы эле. Телефон аркылуу болгон ушул сүйлөшүүдө жакшы ымалалаштай сүйлөп турган Оливер, шайлоочулар менен жолугушууда ойт берип, шайлоочуларга эмне жагарын билди да, алардын алдында беделин көтөрүү үчүн, Филофей менен кошо дүйнөнүн кыянаттыгын ашкерелөөдөн кайра тартпай турган Роберт Боркту курмандык кыла берди. Эгер эртеңки күнү Ордок президент болуп калса, убайын көрүүдөн үмүттөнүп ээлигип алган шайлоо кампаниясындагы адамдар үчүн анын бул кадамы анчейин өөн учурабады. Бийлик, мансап кумарына байланбаган, абийири тирүү Энтони Юнгер гана анын бул кадамын так кесе каршы алды. Энтони үчүн талапкеринин бет жабуусу түшүп, чыныгы жүзү ачылып калды. Экөөнүн жолу бир эмес экени ага айкын болду. Андан мурда Энтони Робертке Оливер Ордоктун шайлоочулар менен жолугушуусу түз алып көрсөтүлө турган убакытты билдиргенче, Филофейдин билдирүүсү боюнча да пикирин сурап, аны менен дээрлик пикирлеш болуп чыккан эле. Оливердин бул жоругунан кийин, Энтони Юнгер көрүнөө Роберт жана Филофей тарапка өттү. Ошентип, чындыктын жактоочуларына өткүр, тайманбас дагы бирөө кошулду.

Өзүнүн беделин көтөрөм деп Оливер Ордок өздөрүнө кырсык жасап алышканын уккусу келбей удургуп турган калың элди Роберт Боркко карай айдактап койду. Роберт Борк тайсалдап чындыктан качышы керек эле, кача албаса, чындыкты бурмалай албаса өлүмгө тике чыгышы керек эле. Бирөөгө жасакерленип жагынбастан акырына чейин чындыкты жактагандардын тагдырларын кайталап, Роберт Борк селдей агылып келген элдин ур-тепкисинен курман болду. Мына ушул кадамга ал эмне болорун түшүнүп туруп барды. Көз жашын көлдөтүп турган жубайы да, андай кылба деген жок. Антпегенде Роберт Борк жасакерленип, бул өздөрүнө жаккан жалганды сүйүүчүлөргө жагынып, өң карама болсунбу? Жок, Роберт андай кыла алмак эмес. Алар жазмышка моюн сунушту. Чындыктын дагы бир курмандыгы Роберт Борк болду.

Бири бирине бейтааныш пикирлеш, ой-ниеттеш Роберт Борк менен Филофей, экөөнүн тагдыры чечилер окуянын туу чокусунда, алыс аралыктан, сырттан болсо да тааныша алышкан эле. Бул убакта телефон менен байма-бай байланышып, Роберт Боркту жана космостон Филофейди катыштырып, түз эфир уюштуруу үчүн Энтони Юнгер келе жаткан. Энтони шериктешин сактап кала албады. Канга боёлуп жаткан кезинде, көз караштар бир кездешип, коштошушту. Ошол көз караштан Энтони Борктун туу туткан ураанын өзүнө өткөрүп алгансыды.

Табият тилин түшүнгөн Айтматов көп чыгармаларында табиятка тил киргизгениндей, бул чыгармасында да окурмандарын адамзаттын башаламан, ынсапсыз бийлигинен онтоп турган табиятты тыңшаганга үндөйт. Нью-Йорк Филофейдин катынан кымкуут болуп жактан кезде, Роберт Борк океандын үстүндө Европага болгон кезектеги сапарынан келе жаткан эле. Суу үстүнө көз жүгүрткөн Роберт, капыстан кайдадыр шашылып сүзүлүп баратышкан киттердин үйүрүн даана көрүп, сүрөткө тартып калган. Киттердин үйүрүн көрүп жолдуу болгонуна бир маашырлана, ошол замат жубайы менен бөлүшкүсү келип, ага океан үстүнөн коңгуроо каккан эле. Келери менен дагы Жессиге айткысы келген эң кызык кеби ушул болгон. Европадан жолуктурган бир ак ниет адамдын киттер тууралуу айтканы Роберт үчүн абдан чоң ачылыш болгон эле.

Киттердин үйүрү менен жээкке келип жан берген учурлары кездешет. Мына ушуну ал адам адамдардын эсепсиз кыянатчылыгын эскертүүгө болгон белги катары негиздүү тшүндүрүп берген экен. Ага жан дили менен ынаган Роберт Жессиге төгүлүп-чачылып айтып берген. Анан түшүнө ошол киттер кирген. Өзү да ошол киттердин катарында кең океанда суу жиреп, каяккадыр шашылыш сүзүп бараткан. Эми өзүнүн тагдыры өзү кубаттаган гипотеза менен үндөшүп отурат.

Түз эфир Роберт Борксуз өттү. Филофей бул тирүүлүктө айтар сөзүн ошондо айтып түгөттү да, өзүнүн өмүр таржымалын, бул ачылышка кандай жол менен келгенинин баянын Энтониге табыштап, ааламга боюн таштады.

Айтматов кассандра эн тамгасы аркылуу айтып турган, дүйнөгө толуп, ташып кеткен адамдагы жеңилбеген жамандык, өзү менен кошо жүздөгөн, атургай миңдеген жамандыктарды алып келери негизги каарман Филофей – чыгаан илимпоз Андрей Крыльцовдун өмүрү менен берилген. Аны дүйнөлүк экинчи согуш учурунда балдар үйүнүн крыльцосуна таштап кетишкендиктен ага ушундай фамилия беришкен. Энеси аны боюна немец аскерлеринин биринен бүтүрүп алгандыгына байланыштуу таштоого мажбур болгон деген божомол бар эле. Ушунун өзүндө канчалаган жамандыктар катмарланып турат?!

Тизмектеп көрөлү, анын балдар үйүнүн секичесине ташталышынын себеби – анын никесиз төрөлгөндүгү. Никесиз төрөлгөндүгү болсо – энесинин бузулгандыгы. Энесинин бир беткей күнөөлөөгө болобу? Аны ушундай абалга салган согуш учурундагы турмуш, шарт деп айтууга толук себептер бар. Демек согуш себепкер. Согуш адамдагы кайсы жеңилбеген жамандыктын натыйжасы экенин ким түшүндүрүп бүтө алат? Жер планетасын талашуу, ач көздүк, мансапкорлук, бийлик кумары. А согуштун адам баласынын жашоосундагы кесепеттерин ким толук түшүндүрүп бере алат? Бейкүнөө канчалаган жандар набыт болушкан. Натыйжада канчалаган жесирлер, канчалаган жетимдер калган.

Андрей Крыльцовдун бейнеси – жамандыктан жамандык туулуп, катмарланышын көрсөткөн бейне. Кесепеттердин кесепетинен улам ал ата мээримин көргөн эмес. Анын ордуна атасынын дайынсыздыгы аны коомдон кемитип, тексиздиги аны эңшерип келген. Апасынан болсо баласын балдар үйүнүн секисине таштагандагы күрткүдө калган издер гана калган. Ата, эне деген түшүнүктөр анын жан дүйнөсүнүн жарааты болгондуктан анда ата болууну каалоо сезими болгон эмес. Жубайына аборт жасоо менен ал өз канынан бүткөн балдарын, өз колу менен эч коркунучсуз, өкүнүчсүз, мерездик менен өлтүрүп турган. Алар менен кошо жубайынын тагдыры менен ойногон. Анын тоңгон муздай мерез жүрөгүнөн үшүгөн жубайы, акыры андан биротоло кетип тынган.

Тагдырына өчөшкөн Андрей Крыльцов өзүнө окшош тексиз адамдарды, атасыз, энесиз эле жасалма жол менен жаратууга болорун таап чыккан. Бул адам тукумунун уланышына кедергисин тийгизеби, ата-эне мээримисиз жетилген инсандар ата-энелик жөндөмсүз муунду жаратабы? Анда адам тукумунун андан ары уланышы, адамдын укумдан-тукумга берилип келаткан адамдык касиети эмне болот? деген өңдүү суроолор аны ойлонтуп да койбогон.

Бул анын өксүгүн толтура турган жол эмес эле. Өзүнө окшогон жаралуу, аталык сезими мокок, өксүктүү нечен тагдырлардын жаралышынын, жамандыкка анын дагы чие чырмалышынын жолу эле. Айтматов кассандра эн тамгасы аркылуу каккан доолбас ушул болчу. Адамдагы жеңилбеген жамандык жамандыкты улам кеңири жайылтып, ал адамдардын генетикалык касиеттерине чейин тарап баратканын эскертип каккан доолбас эле. Бул токтоосуз акыр заманга алып келе турган жүрүш экени ырас го.

Жамандыктын чырмалышкан торунда калган Андрей Крыльцовдун капыстан туңгуюктан шоола көрүп, жан дүйнөсүнө жарык киришине Руна Лопатинанын чындык үчүн курмандыкка барышы себепкер болду. Чыгармадагы баалуу чындык мына ушул. Коммунизм идеясынын күчү солгундап, алдан тайып бараткан коммунисттик партия үчүн Андрей Крыльцовдун табылгалары табылбай турган айла болду. Крыльцов эми коммунисттерди жаратууга жогортодон көрсөтмө алды. Бул үчүн, башкача айтканда, ижарага аял керек эле. Коммунисттик өкмөт мунун да жолун табышкан. Түрмөдөгү аялдар менен келишим түзүлмөк. Келишим боюнча бир жолку жасалма боюна бүтүргөнү үчүн аял түрмөдөгү жарым мөөнөтүнөн бошомок. Эки жолкуга макул болсо, түрмөдөн толук бошонмок. Келишимдин дагы бир катаал шарты бар эле.

Эгерде аял түзүлгөн келишимди бузса, жаза өтөө мөөнөтүнө дагы ошончо мөөнөт кошулмак. Жашоосуна жарыктын шооласын киргизген Руна Лопатина менен Крыльцов мына ушул иштин себеби менен жолугушту. Бирок Рунанын максаты башка эле. Ал Крыльцовго мына бул сөздөрдү айтуу үчүн гана келген: “Адамдар табият жана Жараткан буюргандай көбөйүшөбү, же азезилдин айтканындай болушу керекпи…” Адамдын көбөйүүсүнө кийлигишип, аны Жараткан койгон мыйзамдан сырт, кадимки консерва чыгаргандай иштеткени жаткан бул адамга Жаратканын эскертип коюу үчүн өлүмдөн да жалтанбаганы, чындыкты жактоо үчүн, мөөнөтүнө мөөнөт кошулганына кайыл болуп жасаган кадамы Крыльцовду ойго салды. Ал кеткенден кийин, анын таржымалы менен таанышты.

Коммунисттик партиянын атеисттик жана башка идеалогияларын сынга алгандыгы үчүн куугунтукталып, жаза мөөнөтүн өтөп жаткан бул аял менен кыска гана жолугушуу анын жан дүйнөсүн бүтүндөй төңкөрүп, бүтүндөй өмүрүнө саресеп салдырды. Аял менен токтоосуз кайра жолугуу зарыл болуп турду. Өмүрүндө чындык жолунан тайып, тайымак гана турсун азыткынын анык шериги болуп жүргөнүн, көз таңуусун бирөө алып салгандай болуп даана көрүп турду. Өзүнүн өмүр жолун баяндаган жазуусунда аны ал мындай сүрөттөгөн: “Ошентип илимдин салтанатынын урматы үчүн мага чейин бир да адам кадам жасоого батынбаган жакка, баардык диндер үчүн тыюу салынган зонага кадам таштадым; босогосуна жетип, Кудай алдында таазим кылуунун ордуна, мен текеберчилик менен каалгасын тепкиледим”.

Кудай алдында таазим кылуунун ордуна… илимде улуу ачылыш жасаган адам, жаратылыштын адам баласынан катылуу дагы бир сырын билгенинде анын Жаратуучусунун кеменгерлигин дагы билип, Кудай алдында таазим кылышы керектигин белгилейт алп жазуучу. Бул – Айтматов белгилеген дагы бир баалуу чындык.

Ошентип, Андрей Крыльцов өткөн өмүрүндөгү каталыктарын оңдоп, жан дүйнөсүнө жарыктын шооласын киргизген айымдын алдында да кечирим сурап, атургай, калган өмүрүн аны менен өткөргүсү келерин да мойнуна алгысы келип турду. Ошондо гана өмүрүнө маани кирип, жашоого дем алчудай болгон. Бирок Андрей Крыльцов Рунаы экинчи жолу көрө албады. Ал аялды эртеси күнү кайра алып келүүнү буюрган эле. Бирок Руна зарыгып күттүрдү да, келбеди. Жолдон качууга далалат кылганында атылып өлгөнүн кабарлашты. Жараткандын табиятына туура келбеген жол менен адам жаратууга катышпас үчүн өлүмгө бетме-бет чыккандыр. Андрейдин таңсык болуп турганда тапкан асыл бермети көрөр менен көздөн кайым болгондой, мөгдөттү, мүңкүрөттү. Күчтүү көксөөсү көңүл зилдеткен күйүткө айланды. Анткен менен жолун тууралап алган илимпоз Жараткандын бул жазмышын жашоодогу кылган кыянатчылыгымдын жазасы деп кабыл алды. Руна Лопатина анын мына ушул жарыкка келишинин курмандыгы болгон болчу. Жарыкка келип, көз карашы көп маселелердин жаатында жакшы жагына аласалды. Мисал алсак, өз колу менен жүрөгү болк этпестен нечен жолу кылган аборт тууралуу ал мындай дейт: “Аборт – бул атайлап киши өлтүргөнгө тете зомбулук акт, аборт “Өлтүрбө!” деген эң биринчи осуятка, Тоораттагы “Тукумдагыла жана көбөйгүлө!” деген батага түптүз карама-каршы экендиги жөнүндө көп ирет айтылган”.

Романда көңүл жубаткан ой, отоо чөптөрдүн арасында чындыктын үрөнү да себилип, жемиши чыгып турары анык экендиги. Филофей кассандра тагы тууралуу билдирүүсүнүн акырында мындай деген:

“Бул жандуу рухтун тирүү калышынын жолу, башка жолу жок…

Кассандро-эмбриондордон дароо кутулууга аракеттенбей турган, андан баш тартпай турган эр жүрөк адамдар табыларына ишенем; бул адамдарга алиги фаталдык белгилер көп нерселерди билдирет: жашоо ыңгайы үчүн, урпактардын тагдыры үчүн баардыгынын жана ар бир адамдын жоопкерчилигин, алдыда мурда эч качан болуп көрбөгөндөй, адамдын өзү менен өзү күрөшүүсү күтөрүн айтып берет… Андай адамдар жакшы турмушка жетишет. Мен буга ишенем”.

Филофейдин ишеними акталды. Ал айткан адамдар Роберт Борк жана анын ой-ниетин улантуучу Энтони Юнгер болду. Муну менен жазуучу дүйнөдө жакшылыктын жана аны жактоочулардын бар экендигин айтат. Окурман эми өзүнүн тарабын тандап алышы керек.

“Кассандра эн тамгасы” каккан доолбас алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.