(новелла)

Мен бул баянды апамдан уккамын. Апам болсо аны өзүнүн бабасынан уккамын дечү. Баяндын канчалык чындык экенин айта албайм. Бирок бабамдын кандай адам болгонуна карап, мындай окуянын чындап эле болгонун боолголойм.

Бабам искусство менен адабияттын кумарлуу ышкыбозу болуп, Токугаванын башкаруусунун акыркы он жылдыгындагы актёрлор жана жазуучулар менен жакшы тааныштыгы боло турган. Алардын арасында Каватакэ Мокуами, Рюка Тэйтанэкадзу, Дзэндзай Анэйки, Тоэй, Дандзюро-тогузунчу, Удзи Сибун, Мияко Сэнгю, Кэнкон Борюсай жана башкалар болушкан. Мисалы Мокуами өзүнүн «Эдодзакура киемидзу сэйгэн» пьесасындагы каарман Кинокунию Бундзаэмондун бейнесин бабамдын жашоосунан алып жазган. Ал мындан элүү жыл мурун дүйнөдөн кайткан, бирок ага көзүнүн тирүүсүндө эле Имабикун (“Бүгүнкү Кинокуния Бундзаэмон”) деген ылакап ат берилген себептүү, балким азыр дагы ал тууралуу кулагы чалган адамдар бар болушу ыктымал.

Бабамдын фамилиясы – Сайки, ысымы ал өзүнүн үч саптарынын аягында жазгандай, адабий купуя ат Тодзиро, бул Ямасирогасино Цутонун укумдан-тукумга берилип келаткан аты болуп эсептелет.

Ошентип, дал ушул Цуто бир жолу Таманоянын сойкулар үйүндө бир кечил менен таанышып калат. Кечил Хонгодон алыс эмес жердеги дзэн [1] ибадатканасынын башчысы эле, аны Дзэнте деп чакырыша турган. Дзэнте да бул сойкулар үйүнө байма-бай каттап, ал жактан Нисикидзе аттуу сойку менен ынак болуп кеткен. Бул окуя кечилдерге үйлөнүүгө гана эмес, атүгүл дене кумарына батууга да тыюу салынган убактарда болду, андыктан кечил таанылбагандай болуп кийинип ала турган. Ал боз сызыкчалары бар сары түстүү, үстүнөн кара герб бастырылган кымбат баалуу жибек кимоно кийип, баарысы аны доктор деп чакырышчу. Апамдын бабасы дээрлик кокусунан эле ушул кечил менен таанышып калат.

Чындыгында бул капысынан болот: бир жолу календарь боюнча июль айынын кечки иңиринде, эски салтка ылайык бардык чай үйлөрүндө чырактар илинген кезде, экинчи кабаттагы ажатканадан кайтып келатып майда-чүйдө буюмдар сатылган дүкөнчөлөрдү аралап келаткан Цуто кокусунан тепкич кырына таянып айды тиктеп турган эркекти көрүп калды. Бул – чачы такырайта алынган пакене бойлуу, арык эркек эле. Ай жарыгында артын салып турган бул адам ага сойкулар үйүнүн туруктуу кардары, доктор кийимин кийип алган азилкеч Тикунайдай туюлду. Цуто эркектин жанынан өтүп баратып, акырын кулагынан тартып койду. “Ал коркуп кетип кылчайганда тамашага саламын” деп ойлоду Цуто. Бирок ага жалт караган кишини көрүп, өзү коркуп кетти. Такырайган башын эске албаганда анын Тикунайга башка окшоштугу жок эле. Жазы маңдай, коюу, дээрлик биригип өскөн каштар. Жүзү абдан азыңкы, ошондуктанбы, айтор көздөрү өтө чоңдой сезилет. Атүгүл намазшам караңгылыкта да сол жаагындагы чоң меңи кескин көзгө чалдыгат. Ээги салаңдап, алдыга чыгып тургансыйт. Алдастап калган Цутонун алдында турган адамдын жүзү ушундай эле.

– Сизге эмне керек? – деди такыр баш киши ачуулуу үн менен. Чамасы, ал бир аз кызуу көрүнөт.

Цутонун жалгыз эместигин айтууну унутупмун, анын жанында ошол убакта гейшалар деп аталышкан эки таанышы бар эле. Алар, албетте, Цутонун шашып калганын карап туруп унчукпай коё алышкан жок. Алардын бири бейтааныштын алдында Цуто үчүн кечирим суроого азга кармалып калды. Ал эми Цуто экинчи таанышы менен бөлмөсүнө кайтып келип, көңүл ачуусун улантышты. Көрүп турганыңыздардай, искусствонун кумарлуу ышкыбозу дагы оңтойсуз абалда калат экен. Такырбаш киши болсо Цутонун тааныш аялынан анын неге жаңылышып калганын угуп дароо маанайы көтөрүлүп, шаттана жылмайды. Бул такырбаштын Дзэнте экенин айтып отуруунун кажети барбы?

Болуп өткөн окуядан кийин Цуто такырбашка таттуулар салынган себет жөнөтүп, дагы бир жолу кечирим сурады. Ал да өз кезегинде Цутого боору ооруп, ыраазылыгын билдиргени келди. Алардын достугу ушундайча башталды. Достугу башталды деп айтканым менен, алар бул мекеменин экинчи кабатында гана кездешип, башка жерде бир да жолу жолугушкан жок. Цуто ичимдикти оозго албаса Дзэнте, тескерисинче, ачуудан татканды сүйчү. Кийингенде да Цуто сыяктуу эмес, абдан кылдаттык менен кийине турган. Аялзатын да Цутодон алда канча көбүрөөк сүйчү. Цуто тамашалап, чындыгында алардын кимиси кечил экенин билип болбойт дей турган. Толук денелүү, беттери салаңдап, сыртынан комсоо көрүнгөн Цуто айлап сакал-мурутун албай жүрө берчү, көкүрөгүндө болсо күмүш чынжырчадагы кичинекей коңгуроо салаңдайт, оронгон кимоносу да жөнөкөй жибек менен оролгон.

Бир жолу Цуто кымкап жамынчысын ийнине арта салып, сямисэнде ойноп жаткан Дзэнтеге учурап калды. Дзэнтенин жүзү эч качан албырып жүрчү эмес, бирок ошол күнү айрыкча кубарып туруптур. Көздөрү кызарып, шишимек тартат. Ооз тегерегиндеги бырышкан бет териси маал-маалы менен диртилдеп жыйрылат. Цуто ошол замат досу бирдемеге катуу тынчсызданып жатат го деген ойго келди. Дзэнтеге эгерде кааласа, аны дилгирлик менен угаарына ишаарат кылды, бирок Дзэнте, кыязы, төгүлүп-чачылууга батынбады көрүнөт. Тескерисинче андан бетер түнөрүп, кээде таптакыр эле өз дүйнөсүнө кетип калып жатты. Цуто Дзэнтени сойкулар үйүнүн кардарларына мүнөздүү кадимки убайым баскан го деген ойго келди. Убайымдан бузукулукка берилген адам эч качан убайымды бузукулук менен айдай албайт. Эки дос көпкө маектешип, алардын маеги улам ачык маанайга өтө баштады. Дзэнте капысынан кудум бирдемени эстей калгансып, мындай деди:

– Буддачыл ишенимдерге ылайык тозоктун бир нече айлампасы болот. Ошентсе да тозокту үч айлампага бөлүүгө болот: алыскы тозок, жакынкы тозок жана жалгыздык тозогу. “Бардык жандуулар байырлаган дүйнөнүн үстүндө беш жүз чакырымга созулган тозок жайылып жатат” деген сөз эсиңиздеби? Демек, адамдар байыртадан эле тозок бар экенин билишкен. Тозоктун бул айлампаларынын бирөөсү гана, жалгыздык тозогу күтүлбөгөн жерден тоолордун, талаалар менен токойлордун үстүндөгү аба катмарларында пайда болот. Башкача айтканда адамды курчап турган нерселер көз ирмемде ал үчүн азап-тозок менен кыйынчылыкка айланышы ыктымал. Бир нече жыл мурун ушундай тозокко кабылдым. Мени эч бир нерсе узакка алаксыта албайт. Дал ошондуктан ар качандан бир качан өзгөрүүлөргө чаңкап турам. Бирок ошондо да тозоктон качып кутула албайм. Эгерде мени курчап турган нерселерди өзгөртө албасам, андан бетер азапка батам. Аягы көрүнбөгөн өзгөрүүлөрдүн ичинде кийинки күндөрдүн кайгысын унутуу үчүн жашап келем. Эгерде минтип жашоо да колумдан келбесе, бир гана арга калат – өлүүм керек. Мурун, ушундай азаптуу жашоодо өмүр кечирсем да, өлүмдү жек көрчүмүн. Азыр болсо…

Акыркы сөздөрдү Цуто жакшы укпай калды. Дзэнте бул сөздөрдү сямисэнди күүгө келтирип жатып, акырын чыккан үн менен шыбырап айтты. Ошол убактан тартып Дзэнте ал мекемеде болгон жок. Бул бузукулукка белчесинен баткан дзэн кечилинин андан аркы тагдыры да эч кимге белгисиз. Ошол күнү кетип бараткан Дзэнте “Когосутра” [2] китебинин түшүндүрмөлөр менен чыккан басылмасын унутуп калтырыптыр. Цуто алдан тайган чагында жакырданып, түпкүрдөгү Самукаву шаарына кеткенде, бөлмөсүндөгү үстөлдө жаткан китептердин арасында ушул китеп да бар эле. Мукабанын арткы бетине Цуто мааниси төмөнкүдөй үч сап ырын жазып койду:

“Кырк жылдан бери талаада
жайнаган фиалка гүлдөрүнүн
шүүдүрүмүн тиктеп келем”. 

Китеп сакталган жок. Азыр эми апамдын бабасынын үч сап ырын эстеп жүргөн эч ким деле калган жок.

Биз баяндаган окуя Ансэйдин төртүнчү жылына таандык. Апам аны кыязы, “тозок” деген сөзгө таасирленип, эстеп калган болуу керек.

Күнү бою бөлмөмдө олтуруп, апамдын бабасы жана дзэн кечили күн кечирген мезгилге таптакыр окшобогон өз дүйнөмдө жашап келем. Жактырган нерселериме келчү болсок, мени Токугава доорунун китептери менен сүрөттөрү эч кызыктырбайт. Ошол эле убакта ички абалым ушундай дейсиң, “жалгыздык тозогу” деген сөз уксам, ошол доордогу адамдарга боорум ооруйт. Муну тана албаймын. Эмнеге мындай? Себеби, кайсы бир мааниде алганда, мен өзүм дагы жалгыздык тозогунун курмандыгымын.

__________

[1] Чыгыш-азиялык будда мектеби.

[2] Байыркы Индиянын диний-философиялык окуусу.

Орус тилинен которгон Назгүл Осмонова

Акутагава Рюноскэ: “Жалгыздык тозогу” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме) 

Ошол түнү шаарда уңулдаган бороон согуп турду. Алыстан күңгүрөп согуп келип, телеграф мамыларына, дарактарга, дубалдарга урунганда, маймылдын чыйылдаганы, аялдын айкырыгы, бөбөктүн ыңаалап ыйлаганы, бейтаптын онтогонуна окшогон доош чыгарып, жамгыр тийбеген кууш жылчыктардан чуулдап жатканы шаар калкынын жакыр турмушунан жар салып жаткансыйт.

Көчөдө бараткан бир жан жок, түнкү электр чырактарынын үстү ун себелеп койгонсуп кыбаңдап жааган кардан улам бопбоз, а мен адатымча соксоюп жападан жалгыз, аалам мага космостук боштуктагы туманга чулганып калгансып бүдөмүк көрүнөт. Тогуз жолдун тоомундагы мен турган аянтчага бороондон калкалай турган эчтеке коюлган эмес, андыктан ысык-суукту жакшы тарткан менин денем андан бетер муздак тартып, мага кыбаңдап жааган кар дароо музга айланып, муз кристаллдары денемде жаркырап жатты.

Бир маалда бозоргон мейкиндикте бир караандын эрбеңдеп басып келатканы  элес-булас көрүнүп кеткенсиди. Мага жакындай келгенде, анын адам экенин билинди. Ал мага дагы жакыныраак басып келди, мен турган пайдубалдын түбүнө келип, мени ылдыйдан абдан үңүлүп тиктеди. Толугунан келген кодойгон киши экен, ит терисинен жака салынган пахталуу пальточон, жүзүн моюн орогучка көрсөтпөй чулгап алыптыр. Алаңдаган көзүнөн анын бир нерседен чочулап, кабатырланып жатканы байкалат.

Мен турган пайдубалга жашынып турган киши тияк-биягын уурданып карады, качан анын басып келген изи жааган кардан улам билинбей калганда, бутун таканчыктай коюп, пайдубалдын үстүнө чыгып келатты. Уңулдаган шамал катуу согуп баштаганда, шамал учуруп кете тургансып башын ташка бекем ката калат. Бир нече жолу колдору жылмышып, буттары тайгаланып, башы таш бетинен ала-салып кетти, бирок ага карабай чымырканган денесине катылган күчтүү эрктин арты менен таш бетинде тырмышып олтуруп, акыры пайдубалдын үстүнө чыгып келди. Колдорун бири-бирине сүргүлөп аарчынганда чаңырык үнүнө окшогон ачуу үндөр чыгып жатты дейсиң, тим эле кар кишинин кыйкырганы, жез тырмактын айкырган үнү да буга тең келе алгыдай эмес, колдору чор тартып кабарып кеткен. Андан соң киши менин денемди дүркүрөтө чочутуп жиберер бир нерсени баштыгынан алып чыкса болобу.

Мүрүсүнө асынган баштыгынан темир кескен араасын сууруп чыгып, бир колу менен менин таман тушумдан араалоого ыңгайлуу жерин сыйпалап издеп баштады. Ошондо гана бул кишинин ким экенин жазбай тааныдым. Дал ошонун өзү. Колдорунун кыймылынан ошол экенин сезип калдым. Бул Колдор менин түрүмдү өзгөртүп, азыркы тагдырды мага ушул Колдор тартуулаган эмес беле. Мен үчүн бул киши Колдордон салаңдап чыгып турган денедей эле кадыры бар эле.

Колдор ишин баштады, сол колу менин бир бутумду бекем кармап, оң колу муундан өгөөлөп баштады. Андан соң темир кескен араа менен бутумду араалап кирди. Менин дене-боюмда араалоодон чыккан үн толкундары таралып, мен карайлап кыйкыра баштадым. Бирок менин кыйкырыгым кар кишинин өкүрүгүндөй катуу, жез тырмактын айкырыгындай ачуу боло албады, кол сунса жеткидей жерге дейре таралып барып, кумга сиңгендей житип кетип жатты.

Демек, Колдор канча убакыт иштей тургандыгы тууралуу айтсак, менин бутумду бир миллиметр терең араалаш үчүн темир кескен арааны беш жолу ары-бери кыймылга келтириш керек, үч ирет ары-бери кыймыл үчүн бир секунд убакыт кетет, менин бутумдун жоондугу төрт сантиметр алты миллиметрди түзөт, ошондо бир бутумду араалап кесишке ашыгы менен эки мүнөт убакыт кетет, иш арасында биртке дем алуу убактысын кошуп эсептегенде, эки бутумду араалап кесиш үчүн жалпысынан беш мүнөттөй убакыт талап кылынат. Менин бутумду араалап кесип жаткан кездеги убакыттан пайдаланып, силерге өзүм тууралуу, Колдор ким экендигин болушунча божурап берейин. 

Өтмүш жашоомдо мен кат ташыган кептер, Колдор ал кезде катардагы жоокер эле, андан сырткары көгүчкөндөргө көз салып турчу. Азыр мен Тынчтык Көгүчкөнү аталыштагы колодон жасалган килейген айкелмин, ал эми Колдор менин бутумду араалап кесип жаткан кербези.

Согушта кат ташыган кептер кезимде көйкөлгөн сулуу, адамдай акылдуу жан элем, бир бутумда кат салган кутуча байланып, экинчи бутумда согуштагы каармандыгым үчүн алюминийден жасалган Баатыр ордени жаркырайт. Бирок мен буга өзгөчө маани деле берген эмесмин. Мен болгону туптунук көк асманга суктанып, тылдагы жолдошторум менен бирге кат жеткирип баратканда канат күүлөп сызганыма маашырланып, бирде тез, бирде жай аккан мезгил менен жарышып жүрө бердим. Өзүм менен өзүм алпурушуп күн өткөргөн карапайым жан элем. Азыр эми өзүм тууралуу кенен сөз кылсам жарашат, ал кезде өзүмдүн ким экениме деле саресеп салып көрбөптүрмүн.

Бир күнү каргашалуу согуш да бүттү, көгүчкөндөр кептерканада кала бердик, бизден кабар алган эч ким жок. Жем бергени бизди ар күнү ышкырып чакырып, кептеркананын астына күндө жаңылап саман төшөп, чөйчөктөгү сууну күндө алмаштырып турчу адам жылан жалмап кеткенсип жоголор замат кептеркананын куту кете баштады. Ошондон тарта мен жем-сууну өзүм тапканды үйрөндүм, өзүмө жан шерик таптым, куту учкан жашоом бир аз калыбына келе түшкөнсүдү. Баягы  туптунук көк асманга суктанып, тылдагы жолдошторум менен бирге кат жеткирип баратканда канат күүлөп сызганыма маашырланып, бирде тез, бирде жай аккан мезгил менен жарышып жүргөн жашоомо кайра кайтып келгенсидим.

Адам колу тийбей калгандан кийинки кептеркананын абалы тууралуу айта турган болсом, кептеркана күндөн-күнгө урай баштады, жапайы маймылдардын утурумдук баш калкалаган жайына айланып, тентек балдар тосмосун сындырып, бир кезде тылда кызмат кылган кептер жолдошторумдун саны уламдан-улам азая берди. Албетте, арасында жем издеп башка жактарга учуп кетишип, ал жактан өзүнө ыңгайлуу жай таап алгандары да болду, бирок кандай болгон күндө да алардын саны барган сайын эмнегедир азая берди.

Бир жолу, көптөгөн айлар өткөн соң көгүчкөндөрдү караган жоокер капыстан кайрадан пайда болду. Ошол күндөн тарта ал менин тагдырымды чечкен Колдорго айланды. Колдор баягы эле аскер кийимчен, бирок далыда погону, белинде кайыш куру байкалбайт, аскер кийими бырышып эскире түшүптүр. Башында баягы чыкыйып кийген фуражкасы жок, чачтары мурдагыдай майлап таралбаган, өскүлөң чачы кирдеп кетиптир. Колдор мени майин-жумшак, ошол эле учурда кандайдыр бир сырды ичине катып тургансып тиктеди… Күтүлбөгөн кездешүүдөн башым тумандап, Колдордун далысына кандайча учуп барып конгонумду билбейм, анын далысына конор замат эски кусалыгым жан-дүйнөмдү өрдөп кеткенсиди. Колдор мени акырын артымдан кармады. Андан соң эмне кылары эсиме кылт этти: кутуга салып, мени бир жактарга алып жөнөр эле. Колдор мени кутуга салып, азыр да кайдадыр кетип баратты. 

Барган жерим көчмө театр болуп чыкты. Ал жерде мени цилиндр формасындагы кутучадан коё беришет, кутучадан учуп чыгам да, каалаган жагымда каңгып учуп, кайрадан кептерканага кайрылып келем. Ал жерде мени элден мурун Колдор күтүп турган болот, аткарган кызматым үчүн Колдор мага төө буурчак берет. Өтө деле жаман жумуш эмес, эптеп иштеп турса болчудай. Ошондон бери бул жумуш менин ар күнкү сабагыма айланды. Колдор менин артым менен ушинтип нан таап жеп жүрдү, өзүмө байкалбаганы менен менде мындан жаңы адаттар калыптанды.

Бирок бул бакытым да мен ойлогондой көпкө созулган жок. Бир жолу жазында көчмө театрдын иши токтоп калды. Чакчайып тийген күнгө күнөөстөп олтурганымда, маңдайымда бир чоочун эркек пайда болду. Мен учуп кетмекчи болгонумда, өзүн аярлай кармаган чоочун алдыга бир кадам гана таштады да, жанатан бери мүрүсүндө илинип турган баштыгын колуна жаздап, мени көз кыйыгынан утур уурдана тиктеп кагазга калем менен бирдемелерди чиймелеп баштады. Анчалык деле коркунучту сезбеген жаным чакчайып тийген күнгө үргүлөп тура бердим. Бир маалда Колдор келди да, чоочун менен саламдашты. Чоочун эркектин элпек кыймылына байкоо салып турган Колдор үн катты:

– Сонун тартат экенсиң! Кандай сулуу көгүчкөн. Бул көгүчкөн – менин сыймыгым. Согуштагы каармандыгы үчүн Баатыр ордени менен сыйланган.

Чоочун эркек ишин тык токтотуп, андан сурады:

– Демек, согушта кат ташып иштеген экен да, туурабы?

– Ооба, кийин көчмө театрда көгүчкөнүм экөөбүз фокус көрсөтүп нан таап жүрдүк, кара басып көчмө театр кокустан өрттөнүп кетпедиби, иттики десе…

– Ха-ха-хаа… Кебетесин карасаң, ары сүйкүмдүү, ары күлкүлүү, – чоочун эркек жылмайып жооп берди.

– Кийин бул тарткан сүрөткө карап мунун айкелин жасайсыңбы? – деп Колдор сурады. 

Экөө бир топко дейре унчукпай калышты. Чоочун эркек ишин улантып, Колдор анын элпек кыймылын байкап олтурду.

– Кыймылдабай, тынч олтур, – деди бир маалда чоочун эркек.

– Жаны болгон соң, кыймылдайт да, – деди Колдор.

– Ай, досум, – деди чоочун эркек мага карап. – Бул менин жумушум, суранам, былк этпей туруп берчи бир аз.

– Бул айтканың бекер. Ал түшүнмөк беле.

– Андай болсо… – деди чоочун эркек ишин токтото салып, анан үнүн бир аз өктөм чыгарып сурады: – Муну мага сатпайсыңбы?

Колдор көздөрүн ирмеп-ирмеп алып, акыры бир жыйынтыкка келгендей кыска үн катты:

– Мейли. Канча бересиң?

Андан соң экөө бир топко дейре күбүр-күбүр бирдемени талкуулап жатышты. Экөө бирде каштарын үрпөйтүп, бирде сөөмөйү менен айлана жана сызыктарды абада чийип көрсөтүп, баштарын чайкап көпкө соодалашты. Акыры чоочун эркек Колдор менен алакан алышты, Колдор ыраазымын дегенсип башын ийкеп тим болду – мен сатылган баанын бычылганы белгилүү болду.

Колдор мени кармады. Эч кандай жумуш жасабасам деле, чөнтөгүнөн бир кочуш төө буурчак алып чыгып, алдыма себелеп жатып мага майин-жумшак үн катты:

– Мэ, акыркы ирет өз колумдан жеп ал, курганым.

– Аяп жатасыңбы? – артында турган чоочун эркек сурады.

– Жок, андай деле эмес, – деди Колдор үнү каргылданып.

Адаттагыдай эле мени кутуга салып, бир жакка алып жөнөштү. Бирок барган жерим мен ойлогон көчмө театр эмес, башка жай болуп чыкты. Ичи көрдөй караңгы, ачуу дары жыттанган кенен үйгө алып киришти. Мени чалкамдан жаткырып, көкүрөк тушумдагы жүндөрүмдү аткый жулуп алышып, курч скальпель менен ичимди тирүүлөй жарышты. Андан соң ичеги-кардымды тирүүлөй сууруп алышты. Теримди этимден этияттык менен кеспей бүтүн шылып, этимди казанга салып, кызарта кууруп туруп, жыргап жеп алышты. Теримди зымдан жасалган скелетке чебердик менен каптап, көгүчкөндүн кебин жасашты.

Андан соң мени кайрадан кутуга салышты да, баягы чоочун эркектин өнөрканасына жеткирип беришти. Ал мени чакан секичеге кондуруп, канатымды түздөп, башымды өзү каалагандай кылып бурду. Мына ушинтип мен мурунку болмушумдан башка болмушка көчтүм. Чоочун эркек мени утур тиктеп, колунда ийлеген чопону чаптап айкелдин макетин жасап кирди.

Сырттан караганда болуп жаткан иштер мага эч кызыгы жоктой туюлушу мүмкүн. Бирок бул чоң жанылыштык. Мени тирүүлөй союп салышканын айтпай эле коёюн, ар бир башта бир өлүм, айтайын дегеним башка: мен кандайдыр бир өзгөчө затка, идеяга айландым десе жарашат. Чоочун эркектин колу аркылуу мен материалдык болмуштан идеялык болмушка айландым. Демек бул процесстин ички маңызы менен сырткы көрүнүшүндө асман менен жердей айырма бар бекен? Аруу сезимдердин интегралдык баалуулуктары болгон жаным эми минтип ой маанисиндеги интегралдык баалуулукка айландым.

Бул трансформациялык процесс бир жолу жайында аягына чыкты. Ичимди тирүүлөй жарып алышып, теримден көгүчкөндүн кебин жасап жатышканда, шашылып жатышып антисептик каражаттан азыраак кошуп коюшкан экен, көгүчкөндүн кебине айланган мен сасып жыттанып, ичимди курт басып кеткенде, очокко ыргытып, өрттөп жиберишти. Анткен менен чоочун эркектин колу аркылуу мен көгүчкөндүн айкелине айландым. Кокустан өткөн иштердин терең маанисин аңдагандай болдум.

Азыр мен Тынчтык Көгүчкөнү аталыштагы айкелмин. Так аныкталган маанини туюнтуп турам, башкача айтканда, өзүм аркылуу ушул ойдун маанисин ачып бере алам, бирок өкүнгөнүм – такыр өз алдымча боло албай койгонум. Кыскасы, азыр мени колдогон адамдардын аракети астында гана жашай алам. Мени тогуз жолдун тоомуна орнотушканы да ошондон улам. Бул тогуз жолдун тоомундагы аянтчада саясий динамикалык процесс тамырда жүгүргөн кандай кызып турар эле.

Кайрадан кеп төркүнүнө кайтып келели. Колдор менин экинчи бутумду да араалап бүттү окшойт. Буга чейин эмне иштер болгонун божурап бербесем, Колдордун бул жайда эмнеден улам пайда болушу күтүүсүз жана түшүнүксүз болмок. Колдор мени арзыбаган акчага сатып жибергенине кийин өтө өкүнгөнүн жон терим менен сездим. Ошол окуядан кийин Колдор ар күнү мен орнотулган тогуз жолдун тоомуна келип, менден көз албай тиктеп, тамеки тартканча оозунан көк түтүндү бурулдатып көпкө мелтиреп тура берер эле. Анын аянычтуу жүзүн көрүп, бечара мени саткан акчага жалчып деле кетпегенин түшүндүм. Колдор жашоодон биротоло четке сүрүлүп калгандай. Мени арзыбаган акчага сатып жибергенине өзүн өтө чоң кылмышкер сезип, ичинен эзиле кайгырып, жанын коёрго жер таппай калыптыр. Бул кылыгын ичинде сыр катары батырып жүрүшкө эч эле кайраты жетпей кыйналат. Алдынан чыккандын баарына менин тагдырым тууралуу төкпөй-чачпай божурап, андан бирөө сурабаса деле, бул айкелди бир күнү өз колум менен жок кылып тынам дей берчү экен. 

Бир күнү Колдордун чыркыраган үнү тынчтыкты каалабаган күчтөргө жетет… Анысын бир аз туруп айтып берейин. Колдор менин эки бутумду тең араалап бүттү.

Баарын бир четтен божурап баштайын. Мен кулап баштаганда, Колдор мени жөлөй кармап, жипке чырмай салып, жерге акырын абайлап түшүргөндө, калың карга батып кетип, көрүнбөй калдым. Колдор пайдубалга жипти байлай салып, аны менен ылдыйга тырмышып түшүп келди. Андан соң мени кардын астынан сууруп алды да, жонуна артып, катуу шамалдан ылдый эңкейген барабар уңулдап соккон бороон-чапкынга аралашып кирип кеткен барабар бул жайдан көздөн кайым жок болду. Артынан кар кишинин кыйкырганы, жез тырмактын айкырганына окшош үндөр угулуп кала берди.

Эки көчөнү аралай өтүп, согуш маалында бомба жарылган үйдүн  жертөлөсүнө келгенде, ал жактан беш-алты киши утурлай чыкты. Бирөөсү Колдордун жонунда артылган мени кармады, экинчиси Колдорго конверт сунду да, жарайсың азаматым дегенсип далысынан жылмая таптап койду. Андан соң алар Колдорго жакшы кал деп бир ооз сөз айтканга жарабай, таркап кетишти. Соксойгон Колдор аларды артынан тиктеген бойдон үн-сөзсүз кумсарып тиктеп кала берди. Кетип баратып бирөөсү кеп баштады:

– Баары ойдогудай болду. Көрдүңөрбү, келесоону да эбин таап пайдаланса болот. Бул келесоо акчага гана иштеген жери жок, мындай жол менен өзүн эзип-жеп жүргөн кайгыдан да кутулам деп ойлогон, а биз ага шарт түзүп бердик.

Анда экинчиси айтат:

– Бул жерде реалдуулук фантазияны пайдаланып кетти. Бул келесоо айкелди уурдап жок кылам деп жүргөнүн элдин баары билет. Бизге Кудай кыңыр ишти жашырыш үчүн ушундай келесоону туш кылганын карасаң. 

Буларды өкмөттө иштеген карасантай күчтөр жалдаганы белгилүү болду. Менин айкелим аянтта турганы алардын түн уйкусун бузуп жүрүптүр. Мени жок кылам дешкенде, эки көзү төрт эле. Ошондо алар кууш реалдуулукка көздү жумуп, келесоо Колдорду бул ишке алдап көндүрүшөт. Бул иш ушуну менен эле бүтүп калса кана. Алдыда далай кызыктар бар.

Мени жашыруун заводго жүктөп барышып, кайрадан эритип, андан ары башка заводго алпарышып, ушундай эле металлга кошуп эритишип, мен металлдын чоң кесегине айландым. Менден ар түрдүү буюмдар жасала баштады, бир бөлүгүмдөн тапанчанын огу жасалды. Бар болмушумдун бир бөлүгү ошентип тапанчанын огуна айланды. Менден жаңы мазмун жана форма жаралды: тапанчанын огу аталган жаңы материя келип чыкты.

Тапанча огун ар кандай тагдырлар күтөт эмеспи, мен кайсы бир ишти жүзөгө ашырганы тапанчага салындым. Мен кандай ишти аткарышым алдын-ала белгилүү эле. Дүрмөт дарынын энергиясы аркылуу сыртка атып чыкканы тапанчага октолдум. Былк этпей мисирейген жүзүм узун кууш ийиндин оозун тиктеген бойдон. Кууш ийиндин оозунан чөнтөк түбүндө жаткан акыр-чикирлер көрүнөт. Тапанчага октолгон бойдон бир нече күн көчө кыдырып, кожоюнум экөөбүз ким бирөөнү аңдып, таба албай көпкө убара болдук. Бир жолу түнкүсүн тапанча чөнтөктөн шамдагайлык менен дароо сууруп алынганда, тапанчанын кууш ийининен түнкү шаардын үзүктөй бөлүгү көрүндү. Түнкү электр чырак жарыгынан эркек кишинин караанын көрдүм. Аттиң ай, аттиң дүйнө! Бул бечара баягы Колдор эле. Өкмөт тарабынан Тынчтык Көгүчкөнүн уурдап жок кылган каракчы аталган байкуш Колдор бир айдан ашуун жашырынып жата берип, уят-намысы курганды эзип-жеп, өңдөн азып жүдөй түшүптүр. Журт башкарган аткаминерлер муну алдап, айкелди өзүнө уурдатып, андан соң анын көзүн тазалап жок кылышка башкаларга буйрук беришкен тура. Азыр эми ал буйрукту мен аткарам!

Тапанчанын маашасы басылар замат, ичиндеги ок дары дүрт тутанып, андан бөлүнүп чыккан ашып-ташкан энергияга шыкакталган мен тапанчанын кууш ийини аркылуу чуулдаган бойдон сыртка атып чыктым. Маңдайда түптүз сызыктан башка учар жолум жок, мен ошондой жаратылгам. Чуулдап учкан бойдон барып, Колдордун денесине кадалганымда, кан чачырап кетти, андан ары Колдордун денесин көзөп өттүм да, жол боюнда өсүп турган дарак сөңгөгүнө барып кадалдым. Артымдан Колдордун өлөр алдында онтогону, денеси жерге күп кулаганы угулуп кала берди. Мендеги бир болмуштан экинчи болмушка көчүү процесси ушинтип биротоло аягына чыкты.

Которгон Кубантай ЭРНАЗАРОВ

Кобо Абэ: “Колдор” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

1-бөлүгү (1-43), 2-бөлүгү (44-96)

97

Убакытты текке кетирүү – акылсыздыктын же катачылыктын белгиси. Биздин өлкөбүз жана жетекчилерибиз үчүн аткарылышы зарыл, кечиктирүүгө мүмкүн эмес көптөгөн маанилүү иштер бар. Мындай милдеттердин алдында бош убакыт калбашы керек. Бул тууралуу терең ойлонуу абдан маанилүү.

Адамдын жашоосундагы эң негизги муктаждыктар: биринчиден, тамак-аш, экинчиден, кийим-кече, үчүнчүдөн, турак-жай. Бирок, адамзаттын муктаждыктары ушул үчөө менен эле чектелбейт. Ачкачылыктан, сууктан, жаан-чачындан азап чекпеген тынч жашоо – чыныгы бакыт. Тилекке каршы, ар бир адам ооруйт. Оору жукканда, андан жапа чегүү өтө оор болот. Мындай учурда адамдын бардык ой-санаасы дарыланууга гана багытталат.

Өзүнө керектүү нерселерди, анын ичинде дары-дармектерди жана башка буюмдарды камсыз кыла албагандар – жакырлар. Ал эми муктаждыктарын оңой эле канааттандыргандар – байлар. Жогоруда аталган негизги муктаждыктардан ашыкча нерселерди талап кылгандар – ысырапкорлор. Эгер адам үнөмдүү болсо, ал аз нерсеге ыраазы боло алат.

98

Кумар оюнунда бардыгын тобокелге салып, эч нерседен тайманбаган адам менен ойнобогула. Чыныгы оюнчу – бул оюндун кайсы учурда өзүнө ыңгайлуу бурулушун, качан токтосо жеңишке жетерин билген адам.

99

Эгерде бир нерсени оңдогондон эч кандай пайда болбосо, анда аны оңдобой эле койгон артык.

100

Масафуса-дайнагон абдан таланттуу, акылдуу жана жагымдуу адам болгондуктан, аны жогорку кызматка көтөрүү каралган эле. Бирок, императорго жакын адамдардын бири мындай деди:

“Жакында эле коркунучтуу бир көрүнүштү көрдүм.”

Император сурады: “Эмнени көрдүң?”

“Тосмодогу тешиктен Масафуса мырза шумкарына тирүү иттин буттарын кесип берип жатканын көрдүм.”

Бул окуя императордун нааразычылыгын жана жийиркеничин жаратып, Масафусага болгон жакшы мамилесин өзгөрттү. Анын кызматка көтөрүлүшү токтотулду. Албетте, мындай адамдын шумкар кармашы таң калыштуу болгону менен, иттин буттары тууралуу окуя чындыкка дал келбейт.

Мындай катаалдык тууралуу ушак-айың болгонуна карабай, мамлекет башчысынын ага кылган мамилеси урматтоого татыктуу. Жалпысынан алганда, тирүү жандыктарды азапка салып, өлтүрүп, кыйнап көңүл ачкандар жырткычтардан эч айырмаланбайт.

Кылдат байкап көрсөк, канаттуулар, жаныбарлар, ал тургай кичинекей курт-кумурскалар да балдарына мээрим төгүп, ата-энелерине бекем байланат. Алар да жубун тандап, кызганып, ачууланып, сүйүп, жашоого умтулушат. Табияттын мыйзамдарына толук баш ийгендиктен, бул жагынан алар бизден алда канча бийик турат.

Аларды азапка салып, өмүрүн кыйганыбызда, алардын да жан дүйнөсү оорубайт бекен? Сезимтал жандыкты көрүп, боор оорубаган адам, адам боло албайт.

101

Янь Хуай адамдардын тынчтыгын бузбоону эң башкы максаты деп билген. Анын ою боюнча, адамдарды азап-тозокко салып, бактысыздыкка учуратуу туура эмес. Жада калса, коомдун төмөнкү катмарындагы адамдардын да эркиндигин чектөөгө болбойт.

Кээде адамдар кичинекей балдарды алдап, коркутуп же уят кылып көңүл ачышат. Чоң адамдар мындай жалганчылыкка оңой эле көнүп кетишсе, балдардын жүрөгүнө коркуу, уят жана жан дүйнөсүнүн азабы терең сиңип, оор из калтырат. Балдарды кыйнап көңүл ачуу – бул адамдын жан дүйнөсүндө боор ооруу сезиминин жоктугун билдирет.

Чоң адамдын кубанычы, ачуусу, кайгысы, ырахаты – мунун баары убактылуу, алдамчы нерселер. Бирок, чындыктай сезилген арбактардын таасиринен ким кутула алат?

Адамдын жашоосундагы кубаныч, ачуу, кайгы, ырахат сыяктуу сезимдер убактылуу жана алдамчы болушу мүмкүн. Бирок, чындыктай сезилген, бирок чындыгында элес болгон нерселердин таасиринен арылуу оңой эмес.

Адамдын жан дүйнөсүн жаралоо – бул денесин майып кылуудан да оор залал. Көпчүлүк ооруларыбыздын тамыры да дал ушул жан дүйнөбүздө жатат. Сырттан келген оорулар аз. Төмөнкүлөрдү эстен чыгарбоо керек: биз тердеш үчүн дары ичебиз, бирок андан эч кандай пайда жок. Ал эми бир жолу коркуу же уят сезимин башыбыздан өткөрсөк, тер сөзсүз чыгат. Мунун себеби – жан дүйнөбүздүн реакциясы. Атүгүл, байыркы уламыштарда Линъюнь мунарасына жазуу жазып жатып, адамдын чачы агарып кеткен учурлар да болгон дешет.

102

Эч ким менен талашпай, өзүңдү тыйып, каршылашың менен макул болуу – эң акылдуу жол. Башка бирөөнүн кызыкчылыгы үчүн өз иштериңди кийинкиге калтыруу да маанилүү.

Мелдешке умтулган адам дайыма жеңишке жетүүнү каалайт. Себеби, атаандашынан үстөм болуудан ырахат алуу, жеңилүүдөн канааттануу алуу мүмкүнчүлүгүнөн жогору турат. Өзүң утулуп, каршылашыңа ырахат тартуулап жатасың деген ой оюнга болгон кызыгууну өлтүрөт. Бирок, башка бирөөнү капа кылуу үчүн жеңишке умтулуу – бул адепсиздик.

Достук мамиледе ойноп жатып, өнөктөштөрүн алдап, ошол эле учурда өзүнүн үстөмдүгүнөн ырахат алган адамдар да кездешет. Бул да адилетсиздик. Көп учурда узакка созулган кастык биринчи чогуу өткөргөн оюн-зооктон башталат. Мунун баары талашууга болгон кумарлануудан келип чыккан зыяндар.

Адамдардан бир нерседе артык болуу үчүн, илим менен алектенип, аларды акылмандыгың менен ашып өтүү жөнүндө гана ойлонуу керек. Окууну түшүнгөн адам, кылган жакшылыгы менен мактанбоо жана жолдоштору менен урушпоо керектигин билет. Окуунун күчү гана бизге жогорку кызматтан баш тартууга жана пайдадан баш тартууга мүмкүндүк берет.

103

Байлык – кедейдин тилеги, күч – карынын арзуусу. Эгер адам өз максатына жетүү мүмкүн эместигин түшүнсө, анда ал токтоону тандашы керек. Максатты ишке ашырууга тоскоолдуктарды жеңүү мүмкүн эмес болсо, аракетти улантуу – бул ката. Өз мүмкүнчүлүгүн ашыра баалап, аракет кылуу да катачылыктарга алып келет.

Кедей өзүнүн абалын туура эмес бааласа, уурулуктун, алсыздыктын чегин билбесе, ооруга кабылат.

104

Бир жолу, аты эсимде жок бир диний ордендин насаатчысы, Такакура экс-императору коюлган “Гүл мыйзамы” сектасынын ибадатканасынан чыгып, күзгү алып, өзүнүн сырткы келбетин караптыр. Күзгүдөн өзүнүн жагымсыз жана аянычтуу көрүнүшүн көрүп, дин кызматкери катуу капа болот. Ошондон кийин ал күзгүлөрдү жек көрүп, алардан коркуп, колуна эч качан алган эмес. Андан тышкары, ал адамдар менен баарлашууну токтотуп, кечилдер жашаган бөлмөсүнө камалып, ибадатканадагы кызматтарды аткаруу үчүн гана чыкчу болуп калат. Бул окуя мени таң калтырды.

Менин оюмча, эң акылдуу адамдар да башкаларды сындап, талкуулай алышканы менен, өздөрү жөнүндө эч нерсе билишпейт. Бирок, өзүн тааныбастан туруп, башкаларды таануу мүмкүн эмес. Демек, өзүн билген адамды нерселердин маңызын түшүнгөн адам деп эсептесе болот.

Эгерде адам өзүнүн сырткы келбетинин кемчиликтерин, акылсыздыгын, искусстводогу сабатсыздыгын, коомдогу төмөнкү абалын, жашынын өтүп баратканын, ден соолугунун начарлап баратканын, өлүмдүн жакындап калганын, басып өткөн жолунун кемчиликтерин сезбесе, анда ал башкалардын сындаганын да түшүнбөйт.

Бирок, күзгүдөн өзүңдүн сырткы келбетиңди көрүүгө болот; жашыңды билүүгө, эсептөөгө болот. Бирок, сырткы келбетиң жөнүндө баары билип, бирок аны эч өзгөртө албасаң, бул өзүң жөнүндө эч нерсе билбегендей эле кеп. Сырткы келбетиңди жакшыртуу же жашты азайтуу жөнүндө сөз кылуунун кереги жок. Бирок, өзүңдү өзгөртүүгө алсыз экениңди билгенден кийин, ал иштен кантип баш тартпайсың? Картайганыңды билсең, денеңди карылыкка кантип моюн сундурбай коё аласың? Акылсыздык менен иш кылып жатканыңды сезип калсаң, кантип ойлонбой коймок элең?

Жалпысынан алганда, эгер сени жакшы көргөн эч ким болбосо, адамдарга өзүңдү таңуулоо уят. Сырткы келбети жагымсыз жана жүрөгү пас адамдар элге чыгып, кызмат кылышат; акылсыздар таланттуулар менен аралашат; искусстводо талантсыздар эң мыкты чеберлердин туруктуу коноктору; чачтары аппак болуп калгандар гүлдөп турган жаштар менен теңелет. 

Андан да жаманы, адамдар жетүүгө мүмкүн болбогон нерсени каалашат, аткарууга мүмкүн болбогону үчүн өздөрүн өлтүрүшөт; аткарылбай турган нерсени күтүшөт; кимдир бирөөдөн коркуп, ага жагынышат. Бул сырттан келген уят эмес, тескерисинче, өзүнүн ач көздүгүнүн бийлигине берилип, өздөрүн уятка калтырышат. Алар өз ач көздүгүн тыя албаганынын бир гана себеби, жашоонун аяктай турган улуу учуру жакындап калганын билишпейт!

105

Ак сарайдын кеңешчиси Томоудзи менен Сукесуэ-дайнагон-нюдо жолугушуп калышты. Сукесуэ өзүнө өтө ишенимдүү түрдө:

– Кандай суроо берсең да, мен жооп берем! – деди.

Томоудзи таң калып:

– Чындап элеби?

– Анда мелдешели!

– Мен билимдүү адам эмесмин, ошондуктан сизге оорчулук келтирбеген майда-чүйдө суроолорду гана берсем болобу? – деп суранды Томоудзи.

Сукесуэ кубанып макул болду:

– Андан да жакшы! Сенин кандай гана табышмагың болсо да дароо чечип берем!

Алардын сөзүн угуп турган императордун жакындары жана фрейлиналар бул кызыктуу талаш экенин айтып, мындай сунуш киргизишти:

– Мындай талашты императордун көзүнчө өткөргөн жакшы. Ким утулса, ошол той өткөрсүн!

Император аларды чакыртып алды.

Анан Томоудзи мындай деди:

– Бала кезимде уккам, бирок маанисин билбейм. Балдар “Ума-но кицурёкицу-ниноока, накакуборэирикурэндо?” деп айтышканда эмнени билдирет, түшүндүрүп бересизби?

Улуу дайнагон дароо нес болуп калып, мындай деди:

– Бул абдан акылсыз сөз, ага сөз коротуунун кажети жок.

Буга Томоудзи каршы чыгып:

– Мен башынан эле билимдүү эмес экенимди жана акылсыз суроолорду гана бере аларымды айттым эле го, – деди.

Дайнагон-нюдо утулуп, шарт боюнча сонун салтанат өткөрүүгө аргасыз болду.

106

Жаздын гүлдөгөн алчаларына, асмандын тунук айына суктануу жетиштүүбү? Кара булутка жашынган айды издеп, жаздын келгенин байкабай калуу да жүрөктү козгобой койбойт. Бизди ачылууга аз калган бүчүрлөр да, соолуп бараткан бакча да бирдей толкундатат. Кээ бир ырлардын башталышында: “Мен гүлдөрдү көрүүгө келдим, бирок алар эбак соолуп калышкан” же “Тоскоолдуктардан улам гүлдөрдү көрө албай калдым” деген сыяктуу саптарды жолуктурабыз. Мунун “Гүлдөргө суктанып…” деген жөнөкөй киришүүдөн эмнеси жаман? Соолуп калган гүлдөргө же батып бараткан айга суктануунун өзүнчө бир ырахаты бар экени түшүнүктүү. Бирок, кээде “Бул бутак куурап калды, тиги бутак да куурап баратат. Азыр суктана турган эч нерсе жок” деп, үмүтсүздүккө алдырган адамдар да кездешет.

107

Бул дүйнөдөгү ар бир нерсенин башталышы да, аягы да өзүнчө бир сүйкүмгө ээ. Адам менен аялдын ортосундагы сүйүү да жөн гана жолугушуубу? Сүйүү – бул жолугушпай калганда кайгыруу, убадалардын аткарылбай калганына өкүнүү, узак түндөрдү жалгыз өткөрүү, алыста жүргөн сүйүктүүңдү гана ойлоо, камыштар менен курчалган баш калкалоочу жайда өткөн күндөрдү сагынуу.

108

Миңдеген чакырым алыстагы көк асмандагы толгон айдан да, таңдын жарчысы болгон жарым ай жүрөктү көбүрөөк козгойт. Караңгы тоолордун чокуларынан карап турган же капыстан жамгыр төгүп өткөн булуттардын артына жашынып, алсыз нурун чачкан сөйкөдөй болгон айдан сүйкүмдүү эч нерсе жок. Айдын нуру нымдуу жалбырактарда ойноп жатканда, ал жүрөктү эзип, жан дүйнөңдөгү досуңа, сүйүктүүңө болгон сагынычты, кусалыкты козгойт.

109

Ай менен гүлдөргө жөн гана карап суктануу менен гана чектелбе. Алар жөнүндө жазда үйдөн чыкпай туруп ой жүгүртүү, ал эми айлуу түндө уктоочу бөлмөдө камалып отуруу – бул да өзүнчө бир ырахат.

110

Тарбиялуу адам эч качан бир нерсеге кумарланганын билдирбейт, анын кызыгуусун сырттан байкоо кыйын. Сезимдерин жашыра албаган адам – алыскы айылдын тургунундай. Ал гүлдөгөн дарактын түбүнө кирип кетет, гүлдөрдү тиктеп көзүн албайт, саке ичип, ренга ырларын жазат, анан эч нерседен тартынбай эң чоң бутакты сындырып алат. Ал колу-бутун булакка салып олтурат, карды басып өтүп из калтырат – демек, ал эч нерсеге сырттан карап суктана албайт.

Мындай адамдар майрамдык оюн-зоокко келгенде өзгөчө көрүнүш жаратат.

– Оюн кечигип жатат, трибунада отуруунун кажети жок, – дешет алар. Анан бөлмөгө кирип, саке ичишет, тамак жешет, иго жана сугороку оюндарын ойноп көңүл ачышат. Ал эми көчөдөгү процессияны трибунада бирөө гана күзөтүп турат. Ал «Келе жатышат!» – деп кыйкырганда, баары бирөө боорго шибеге менен сайгансып секирип турушат, бири-бирин түртүп, трибунанын астындагы бамбук көшөгөсүн чайпалтып кирип кетишет. Дагы: «Кетип баратат!» – деп кыйкырышканда, баары эси оогондой бири-бирин жыгып, трибунага чуркап чыгышат, түртүшөт, бамбук көшөгөсүн ачып, көчөгө көз салышат. Эч нерсени өткөрүп жибербейин дешет! Ким эмне кылып жатканын баарынан сураштырып ушакташат. Ал эми процессия өтүп кеткенде: «Эми кийинкиге чейин», – деп ылдый түшүшөт. Кыязы, алар үчүн эң негизгиси – бир нерсени көрүү гана.

Борбордун тургундары болсо, тескерисинче, жайбаракат, уйкулуу көрүнүшү менен айырмаланып, бул көрүнүшкө анча маани беришпейт. Төмөнкү катмардагы жаштар, милдеттерин аткарууга келгендер же кимдир бирөөнү коштоп жүргөндөр, адепсиздикке жол беришпейт. Алардын эч кимиси керексиз нерселерге кызыгып, оюн-зоокко алаксып кетүүнү каалабайт.

Айлана-тегеректи эч нерсеге карабай каптап кеткен мальва гүлдөрү сулуу көрүнөт. Бирок таң ата электе эле бардыгы: «Бул кимдин арабасы болду экен, эмне үчүн мынча эрте келишти?» – деп ойлонуп, кимиси бай, кимиси кедей экенин божомолдоп, кызыгуулары артат. Бул жерден ат багуучуларды жана кызматчыларды көрүүгө болот. Бири-биринен айырмаланган, кооз унаалар менен келген адамдарды карап отуруп, эч качан зерикпейсиң.

Күүгүм киргенде, катар тизилген арабалар жана жыкжыйма болуп топтошуп жүрүшкөн адамдар акырындык менен тарай башташат. Көп өтпөй эл азайып, арабалардын түз катарлары бузулуп, аралашып кетет. Келгендер жатуу үчүн бамбук төшөктөрүн жайып, шамдарын өчүрүшөт. Алыстан гана чырактардын бүлбүлдөгөн жарыгы көрүнүп, түн ичинде саякатчылардын коңуруктары угулуп турат. Эртең менен болсо, баары кайрадан жанданып, жаңы күнгө даярданышат.

Бул дүйнө жөнүндө ой жүгүртүү, андан прототиптерди табуу – өзгөчө ырахат. Борбордук көчөнү байкоо – майрамды көрүү сыяктуу. Аянтта жүргөн көптөгөн адамдардын арасынан тааныштарды кезиктирүү – дүйнөдө бейтааныш адамдар калбагандай сезим калтырат. Бирок, эгер биз баары өлгөндөн кийин гана өлөбүз деп чечсек, анда бул да көпкө созулбайт.

Чоң идишке суу толтуруп, ага кичинекей тешик жасасак, суу канчалык аз тамчылабасын, эгер ал тынымсыз тамчылап турса да, акыры түгөнөт. Борбордо эл толуп турат, жана күн сайын кимдир бирөө өлөт. Атүгүл бир күндө бирден же экиден эмес. Кээ бир күндөрү Торибэно менен Фунаокага эле эмес, башка көрүстөндөргө да көптөгөн маркумдарды алып келишет. Демек, эч ким өлбөгөн күндөр болбойт. Ошондуктан, даярдалган табыттар талапсыз жаткан учурлар да болбойт.

Өлүм сааты – жаш экениңе, күч-кубаттуу экениңе карабастан, күтүүсүздөн келет. Буга чейин анын чеңгелине кантип түшпөй жүргөнүбүз таң калыштуу. Ушундай жашоого бир мүнөт болсо дагы жеңил ойлуулук менен мамиле кылууга болобу?

Бул шашкиден жасалган «өгөйлөр» деп аталган фигурага окшош. Шашкилер катар тизилип турганда, биринчи кайсынысын алуу керектигин эч ким билбейт. Бирок керектүү санды эсептеп чыккандан кийин, алардын бирин алсак эле, калгандарын дароо көрөбүз. Андан соң кайра-кайра эсептеп, шашкилерди улам бирден сууруп чыга баштайбыз, акыры алардын бири да калбайт.

Согушка кирип бара жаткан жоокер өлүмү жакындап калганын билгенде, үй-бүлөсүн да, өзүн да унутат. Дүрбөлөңдүү дүйнөнү таштап, чөптөн токулган алачыкта камалып, анын түбүндөгү агым менен таштардан тынч ырахат алып, мунун баары анын жанынан өтүп кетет деп эсептеген адам да ажалдан кутула албайт. Тынч тоолордун тереңинде биздин ажалыбыз кире албай калабы? Өлүмгө тике караган кечил менен согуш майданын таштабаган аскердин тагдыры окшош.

111

Өлгөндөн кийин аркаңда мүлк калтыруу акылдуулукка жатпайт. Жаман нерселерди чогултуу – маанисиз, ал эми жакшы нерселерге байлануу – өкүнүчтүү. Алардын көптүгү өкүндүрөт.

Кээде адамдардын арасында “Муну мен алышым керек!” деген талаш-тартыштар башталат, бул таптакыр орунсуз көрүнүш. Эгерде сиз бирөөгө мурас калтырууну ойлонуп жатсаңыз, анда аны тирүү кезиңизде бергениңиз оң. Күн сайын зарыл болгон нерселерди гана колдонуп, ашыкча мүлккө умтулбоо керек.

112

Кайгылуу талаа ийбадатканасынын башкы дин кызматкери Гёрэндин өз аты, кыязы, Миура болгон, ал жеңилгис жоокер катары таанымал эле. Бир жолу ага жердеши келип, сөз арасында мындай деди:

– Чыгыш провинциясынын жашоочуларына ишенсе болот. Ал эми борбордун тургундары убада берүүгө гана маш, алардан чындыкты күтпө.

Акылман Гёрэн ага мындай деп жооп берди:

– Сен ушуга ишенесиң, бирок мен борбордо көп жашадым, аларга көнүп, кылдат байкадым. Азыр аларды башкалардан жаман деп эсептебейм. Алардын жан дүйнөсү назик, ошондуктан алар үчүн башкалардын пикирине каршы чыгуу кыйынга турат. Алар акыр аягына чейин өз оюн айтууга батынышпайт, мүнөзүнүн алсыздыгынан улам сага кошулушат. Менин оюмча, алар эч кимди алдагысы келбейт, бирок алардын көбү жакыр, ийгиликсиз адамдар, ошондуктан көбүнчө өздөрү каалагандай кыла алышпайт. 

Чыгыш провинциясынын тургундары менин жердештерим. Бирок, чындыгында, алар орой, сылык сөзгө сараң жана түз сүйлөшөт, анткени башынан эле “жок” деп айтышса, кесип салгандай болот. Бирок алар бай, күчтүү жана аларга ишенсең болот.

Бул акылмандын одоно, элдик сүйлөө стили бар болчу, ошондуктан көпчүлүк анын акылмандардын окууларына анча маани бербейт деп ойлошкон. Бирок ушул сөздөрүнөн кийин ал ушунчалык сый-урматка ээ болгондуктан, аны башка көптөгөн кечилдерден ийбадаткананын башчысы кылып шайлашты. Бул окуя мага тынч акылмандыктын пайдасы жөнүндө ой салды.

Көбүнчө мындай болот: эгер адам көп нерсени билсе, бирок бул тууралуу көп сүйлөсө, анда эл анын өзгөчө таланты жок деп эсептейт. Ал өзү да ката кетирүүдөн качпайт. Ал эми “Мен бул жөнүндө толук түшүнбөйм” деген адам жөнүндө, алар ар дайым, чындыгында, ал өз ишинин мыкты чебери деп ойлошот.

Анын үстүнө, абалы жана жашы боюнча эч кандай каршылыкка жол бербеген адамдын өзү билбеген нерселер жөнүндө билимин көрсөтүп сүйлөгөнүн угуу абдан оор. 

113

Эч себепсиз бирөөнүн үйүнө баруу туура эмес. Эгер кандайдыр бир маселе менен барсаңыз, аны чечип бүткөндөн кийин дароо үйүңүзгө кайтыңыз. Ашыкча отуруу конок ээсине да, өзүңүзгө да ыңгайсыздык жаратат. Узакка созулган сүйлөшүүлөр чарчатып, жан дүйнөгө тынчтык бербейт. Убакытты текке кетирип, иштерди кечеңдетүү эки тарапка тең зыян келтирет. Жагымсыз маанайда сүйлөшүү да орунсуз. Эгер бир нерсе жакпай калса, анын себебин дароо ачык айтыңыз.

Ал эми жагымдуу, кубаныч тартуулаган адам келгенде, абал таптакыр башкача болот. Эгер конок зериге баштаганда: “Дагы бир аз отура турбайлы. Бүгүн эч жакка шашпайбыз”, – деп айтсаңыз болот. Ар бир адамда Юань Цзенин көк көздөрү сыяктуу таасирдүү бир нерсе болушу мүмкүн. Эгер досуңуз эч кандай себепсиз кирип келип, тынч отуруп, ар кандай нерселер жөнүндө сүйлөшүп, анан кетип калса, бул абдан жагымдуу көрүнүш.

Мындан тышкары, “Сизден көптөн бери кабар жок…” деген сыяктуу кат алуу да жагымдуу болот.

114

Го оюнунда, бир оюнчу раковиналарды жаап жатканда, атаандашынын колундагыларды байкабай калышы мүмкүн. Ал атаандашынын жеңдеринен тизесине чейин көз жүгүртүп турганда, жанындагы раковиналарды башкасы жаап салат. Мыкты оюнчу атаандашынын раковиналарын алууга шашпайт. Ал жакынкы аймактарды гана жаап, бирок ошол эле учурда көп орунду ээлейт.

Го доскасынын бурчтарына таштарды коюп, атаандашыңдын алыскы таштарын гана көрүп жатсаң, максатыңа жетпейсиң. Ал эми жакынкы, “акылдуу көзгө” дароо көңүл бурсаң, атаандашыңдын таштарына жетесиң.

Кайсы гана иште болбосун, өзүңдөн алыс нерселерге алаксысаң эч нерсеге жетише албайсың.

Биринчиден, өзүңө эң жакын нерсени туура жасашың керек. Цин Сяньюнь айткандай, “жакшылык кылып жатып, келечектеги сыйлык жөнүндө сураба”. Дүйнөнү башкаруу да ушундай. Эгер ээликтерге кайдыгер мамиле кылып, жеңил ойлуу, өзүм билемдик кылсаң, алыскы аймактарда козголоң чыгат. Анда кеч болуп калат. Медицинада айтылгандай, “сасык тумоо болуп, нымдуу жерде жатып, оорудан айыгуу үчүн сыйынган адам акмак”.

Ал эми жакындарыңа кыйынчылыкта жардам берип, ырайым кылып, туура жолго түшсөң, анын пайдалуу таасири канчалык алыска жайыларын алдын ала билүү мүмкүн эмес. Юй Саньямяога каршы жортуулга чыгып, аларды багындырганы менен, аскерди кайтарып, жакшылык тарата баштаганда жеткендей ийгиликке жеткен эмес.

115

Жаш кезинде адамдын денеси ысык канга толуп, жүрөгү ар кандай сезимдерге оңой эле алдырат, кумарлары күчтүү болот. Ал оңой бузулуучу асыл ташка окшош. Жаш адам сулуулукка берилип, байлыгын чачып, анан жөнөкөй турмушка өтүп кетиши мүмкүн. Анын жан дүйнөсү толкунданып, адамдарга текеберленип, көрө албастык кылат. Ынтаалары күн сайын өзгөрүп турат. Сүйүүгө толук берилип, чечкиндүү аракеттерди жасап, өзүн кыйратып жаткандарды үлгү тутуп, жашоосун тобокелге салат. Ал узак жашоо жөнүндө ойлонбойт. Бардык жаны менен каалоолоруна берилип кетет, бул көп муундар бою талкууланат.

Ката кетирүү – жаш курактын мүнөздүү өзгөчөлүгү. Карыган адам каалоолорун тыйып, баарына кайдыгер болуп, эч нерсеге таң калбай калат. Жүрөк тынчыганда, өзүнө зыян келтирген иштерди жасабайсың. Денеңди сактап, эч нерсеге кайгырбайсың, башкалар сени тынчсыздандырбаса эле болду деп ойлойсуң.

Карылыкта адам жаштыкка караганда акылдуураак болот, ал эми жаштыкта денеси кемчиликсиз болот.

116

Айтылып жүргөндөй, кичинекей олжону мыкты кармаган ит чоң олжонун артынан түшүп, акыры экөөнү тең колдон чыгарып алышы мүмкүн. Ошондуктан, кичинекей, жетишкен нерсени чоңураак, али жетпеген нерсе үчүн курмандыкка чалуу акылдуулукка жатпайт. Бул принцип көп жагдайларга тиешелүү.

Адамдардын көптөгөн иш-аракеттеринин арасынан окуудан алган ырахаттай терең жана баалуу нерсе жок. Бул чындап эле улуу иш. Окуунун маанисин бир жолу түшүнүп, ага ыктаган адам башка эч нерсе менен алектениши мүмкүнбү? Канчалык акылсыздык болбосун, адамдын ичиндеги акылсыздык эң начар иттин аң-сезиминен да төмөн болушу мүмкүнбү?”

117

Дүйнөдө түшүнүксүз нерселер көп. Мисалы, кандай гана себеп болбосун, саке тартуулап, аны ич деп кыйноонун мааниси эмнеде экени түшүнүксүз.

Ичип жаткан адамдын жүзүн карап көрчү: бети-башы бырышат, сакени көргөзбөй төгүп салууга аракет кылат, ал жерден качып кетүүгө аракеттенет, бирок аны кетиришпей, ченеминен ашыкча кыйнап ичиришет. Анан атүгүл өзүн кармай билген адам да жинди болуп, акмакка айланат, ал эми таптакыр дени сак адам оор оорулуу адамдай, эч нерсени түшүнбөй жыгылат.

Ошентип, майрамдык кеченин аягы жийиркеничтүү бүтөт. Адам таң атканга чейин башы ооруп, эч нерсе жебей, онтолоп, кусуп чыгат; эртеси кечээки окуяны эстей албайт, башка бир жашоого барып келгендей сезилет. Ал эң маанилүү иштерди – кызматтык жана жеке иштерди көңүлсүз аткарат. Кыскасы оңбогондой зыян тартат.

Адамга мындай мамиле жасоо анын жан дүйнөсүндө боорукердиктин жоктугун билдирет жана сылыктык эрежелерин бузуу болуп саналат. Мындай балээге туш болгон адам аны жаман көрүп, ага ачууланып, нааразы болбойт дейсиңби? Эгер бизге башка өлкөдө ушундай ырым бар деп айтышса, андай адат бизде жок болсо, аны таң калыштуу жана түшүнүксүз деп тапмакпыз.

Атүгүл мындай учурда бөтөн кишиге да байкоо салуу оор. Анткени акылдуу көрүнгөн адамдар да ичип алышканда эч кандай себепсиз күлүшөт, ызы-чуу салышат, өтө көп ашыкча сөздөрдү айтышат, калпактары кыйшыйып, көйнөктөрүнүн топчулары чечилип, көкүрөктөрү жакжайып калышканына көңүл бурушпайт; сандырактаган кылыктарды жасашып, өздөрүнө окшошпой калышат. Ал эми аялдар чачтары саксайып, жоолуктары желкесине кетип, жоон сандары ачылып уятсыз жүздөрү албырып, көздөрү майланышып, жалжактап күлүшөт, башкалардын колуна шарап куюлган чөйчөктү зордоп карматышат, тамагы айрылгыча ырдап, далдалактап бийлешет – бул өтө жийиркеничтүү. Мас адамдарды ырахаттанып байкап тургандар да жийиркеничтүү. Кээ бирлери калпты койгулаштырып, мактанышса, кээ бирлери армандарын айтып ыйлашат; айрымдары чыр салып, уруш баштайт – бул жийиркеничтүү жана коркунучтуу.

Арак ичилген жерде уятсыз жана өкүнүчтүү гана нерселер жасалат. Ал эми аягында, ашыкча ичип алгандан кийин, адамдар жардан кулап түшүшөт, аттардан жана арабалардан кулашат, жаракат алышат. Жолдо кетип баратышып, көрүнгөнгө сөйкөнүп тийишишет, көчөгө сийип, кусат. Өздөрүнчө баратып сөгүнүшөт, ырдайт, көчөгө жатып да калышат. 

Мейли, бул иш ушул же келечектеги жашоодо кандайдыр бир пайда алып келе турган иш болсо, анда мейли эле. Бирок бул дүйнөдө анын айынан көптөгөн каталарды кетиришет, байлыктан ажырашат, өздөрүнө оору жуктуруп алышат. Сакени жүз дарынын башкысы деп аташса да, бардык оорулар андан келип чыгат. Анын айынан кайгыңды унутасың дешсе да, мас болуп алып, атүгүл өткөн кайгыны эстеп ыйлайсың. Эгер келечектеги жашоо жөнүндө сөз кылсак, анда саке айынан адам акылынан ажырайт, ал жалын сыяктуу жакшылыктын тамырын өрттөйт, жамандыкты көбөйтөт жана ар кандай тыюларды талкалап, адамды тозокко түшүрөт. Анткени Будда: “Вино алып, башка адамды ичирген адам беш жүз жолу колдору жок жандык болуп төрөлөт” деп насаат калтырган.

Бирок биз винону ушунчалык жийиркеничтүү деп эсептегенибизге карабастан, кээде андан баш тартуу биз үчүн кыйын. Айлуу түндөбү, же карлуу таңдабы, же сакура гүлдөрү ачылганда, бейкапар сүйлөшүп жатып, чөйчөктү колго алуу – ар кандай ырахатты күчөтүүчү иш. Эгер сени зеригүү жеңген күнү сага күтүлбөгөн жерден досуң келсе, анда майрам уюштуруу да жагымдуу болот.

Өзүңдү толук эркин сезбеген үйдө, кандайдыр бир сүйкүмдүү жан бамбук пардасынын артынан жемиштер менен шарапты сунуп жатса, бул абдан жакшы. Кышында кандайдыр бир тар бөлмөдө отко саке жылытып, ичүү да абдан жагымдуу.

118

Муцу провинциясынын губернатору, Сепилдин башкаруучусу Ясумори мыкты чабандес болгон. Бир жолу ал минип бара жаткан аттын буттарын жыйнап, тепкичтен бир секирик менен өткөндө мындай деди:

– Ой, бул өтө чалпоо экен! – деп, ээрди башка атты токууну буюрду.

Бирок экинчи ат аткананын босогосуна чалынып, мүдүрүлүп кеткенде, Ясумори мындай деп билдирди:

– Бул акылсыз жаныбар, муну минсең кырсыкка кабыласың.

Өз ишин билбеген адам ушунчалык сак боло алабы?

119

Ёсида деген атактуу чабандес мындай деп айтчу:

– Ар бир аттын күчтүү экенин түшүнүү керек, адам күч жагынан ага тең келе албайт. Эгерде атты үйрөтүүнү кааласаң, анда биринчи кезекте ага жакшылап көз салып, анын күчтүү жана алсыз жактарын билип алышың зарыл.

Андан сырткары, эгерде тизгин жана башка жабдыктарда эч кандай кооптуулук жок экенин текшергенден кийин да күмөн саноолоруң кала берсе, анда ал атты минип жүрүүгө болбойт. Мына ушундай алдын ала сактык чараларын унутпагандарды чыныгы чабандес деп эсептешет. Мына болгон сыр ушул.

120

Кандай гана тармакты албаңыз, кесипкөй адам, ал тургай өз ишинин чоң устаты болбосо дагы, ышкыбоздон ар дайым алдыда болот. Себеби кесипкөй адам өз ишине тырышчаактык, тактык жана жоопкерчилик менен мамиле кылат. Ал эми ышкыбоз болсо, ишине толук берилип кетпейт. Бул принцип көркөм өнөргө гана тиешелүү эмес. Кандай гана кесип болбосун, таланттын жетишсиздигине карабай, тырышчаактык менен эмгектенүү – ийгиликтин негизи. Ал эми өз каалоолоруна гана баш ийип, чеберчиликке таянуу – ийгиликсиздиктин жолу.

Бүгүн мен тигил ишти аткарам деп пландап турасыз, бирок күтүлбөгөн шашылыш иш пайда болуп, ошол замат ага киришесиз. Натыйжада, бүт күнүңүз ошол иш менен өтүп кетет. Сиз күткөн адамга бирөө тоскоолдук кылып, ал эми сиз күтпөгөн адам келип калат. Жасоону үмүттөнгөн ишиңиз аткарылбай калса, ойлобогон жумушту ийгиликтүү бүтүрөсүз. Эң көп тынчсызданган нерсеңиз эч кандай кыйынчылык жаратпай, тескерисинче, эң оңой деп ойлогон нерсеңиз эң түйшүктүү болуп чыгат. Күн сайын башыңыздан өткөн окуялар сиз ойлогондон такыр башкача болот. Ушундай эле көрүнүш бүт жыл бою кайталанат. Ушинтип жүрүп бүт өмүрүңүз да өтүп кетет.

Биздин бардык пландарыбыз ишке ашпай калат деп ойлошуңуз мүмкүн. Бирок андай эмес: кээ бир нерселер ойлогондой эле, эч кандай аракетсиз ишке ашат. Бирок кайсынысы экенин так айырмалоо мүмкүн эмес. Баары туруксуз экенин түшүнүү – бул убактылуу эмес, түбөлүктүү чындык.

121

Эркек кишинин аял менен байланышып, түйшүккө батпаганы жакшы. “Ал дайыма жалгыз” деген сөздөр кулакка жагымдуу угулат. Ал эми бирөөнү жек көрүүгө жеткирүүчү – “Ал аял алды” же “Күйөөгө тийип, эми чогуу жашашат” деген сыяктуу сөздөр.

Кээде эркектер тууралуу “Эч кандай өзгөчөлүгү жок аял менен тагдырын байлап алды, балким, ал абдан сүйкүмдүү болсо керек” деген сыяктуу ойлор айтылат. Ал эми сулуу аял тууралуу “Бул аялы аны үй кудайындай эркелетип, сыйлап жатат” деп сөз кылышат. Чындыгында, кээде ушундай көрүнүштөр кездешет, бирок анын артында башка нерселер жашырынып жатышы мүмкүн.

Аялдын үй-бүлөдө бардык түйшүктү өз мойнуна алганы да кайгылуу. Баласына бүт сүйүүсүн арнап жатканын көрүү жүрөктү оорутат. Ал эми күйөөсү каза болгондон кийин жесир калган аялды карасаң, ал күйөөсү тирүү кезинде да аянычтуу абалда болгондой сезилет, анын жашоосу бир өңдүү боз кездемедей.

Аял кандай гана жакшы болбосун, аны менен күнү-түнү бирге жашоого аракет кылсаң, жүрөгүң тартпай калышы, атүгүл жек көрүп калышың да мүмкүн. Аялдын табияты башкача, ал үчүн да бул анчалык жакшы эмес. Бирок, өз алдынча жашап, сейрек жолугуп турсаң, ортодогу байланыш эч качан өчпөйт. Балким, сейрек кездешүүчү, күчтүү бир сезимди сезип, бир азга жолугам деп барсаң да, түнөп каласың, ал сезимдин жалыны өчпөй, жүрөгүңдө сакталып калат.

122

Түн киргенде бардык нерселер өзүнүн чыныгы көркүн жоготот деген ой – терең жаңылыштык. Чыныгы сулуулук, нерселердин кооздугу түн ичинде гана толук ачылып, өзүн көрсөтөт. Күндүз жөнөкөйлүк жана момундук жарашса, түн ичинде ачык түстөгү кийимдер жана көркөмдүүлүк өзгөчө жагымдуу болот.

Адамдын сырткы келбети, эгер ал табигый сулуу болсо, түнкү жарыкта жүз эсе жакшырып көрүнөт. Эң жөнөкөй үн да, түн ичиндеги караңгылыкта угулганда, кызыгууну жаратып, укмуштай жагымдуу болот. Жыттар да, жаратылыштын сырдуу үндөрү да чыныгы кооздугун түн ичинде гана тартуулайт.

Жарым түнү сизди зыярат кылган адамдын кийими, ал тургай эң жөнөкөй болсо да, өзгөчө теңдешсиз көрүнөт. Жаштар, баарына көңүл буруп, бири-бирине байкоо салып жүргөндүктөн, күндүн убактысына карабай сырткы көрүнүшүнө тыкыр кам көрүшөт. Алар түн ичинде, эс алууга мүмкүн болгон учурда да, күндүзгүдөй эле сырткы келбетине катаал көз салууга аракет кылышат. Сулуу эркек караңгы киргенде чачын жасалгалап, аял түн бир оокумда төшөктөн туруп, күзгү алып, жүзүн иретке келтирип, анан гана үйүнөн чыгат. Бул көрүнүш жагымдуу.

123

Өзүн билбеген адам башкаларды сындаганды жакшы көрөт жана өзүн алардын жөндөмдүүлүгүнөн кем эмес деп эсептейт. Бирок, ага чейин жетиш кайда! Мисалы, бир оюнда чоң чеберчиликке жеткен адам, акылдуу адамдын бул искусстводо канчалык алсыз экенин көрүп, ага тең тайлаша албайт деген жыйынтыкка келет. Ушул сыяктуу эле, бардык билим тармактарында: сен анын адистигинин тереңдигин билбегендиктен гана башкадан жогорумун деп ойлоо – чоң ката.

Эгерде кечил-катчы жана обочолонгон ойчул бири-бирине сын көз менен карап, бири экинчиси жөнүндө “мага чейин алыс” деп ойлошсо, экөө тең бирдей ката кетиришет. Сага тааныш болгон нерсенин чегинен чыккан нерсени талашуу мүмкүн эмес жана айыптоонун да кереги жок.

124

Мисалы, бир адам эл алдында атайылап жалган сүйлөп, адамдарды адаштырып жатат дейли. Анын айткандарына оңой эле ишенип, чындыкты айтып жатат деп ойлогондор болот. Айрымдар ага ушунчалык берилип кетишет, атүгүл анын жалган сөздөрүн андан да күчөтүп айтышат.

Бул көрүнүшкө кайдыгер карап, ушак-айыңды кулак сыртынан кетиргендер да бар. Дагы бир тобу болсо: “Бул жерде бир нерсе туура эмес окшойт”, – деп, “Ишенгенге да, ишенбегенге да болбойт” деген ойдо болушат.

Кээ бирөөлөр адамдар айтып жаткандан кийин, ишениш керек деп, өз күмөндөрүн басып салышат. Эч нерсени терең түшүнбөгөндөр өздөрүн билгич көрсөтүп, акылдуу жүз менен башын ийкеп, жылмайып коюшат, бирок чындыгында эч нерсени билбейт. Андан тышкары, ар кандай жоромолдорду айткандар да кездешет; алар кээде “балким ушундай болуп калса керек” деп ойлошот, кээде “бул жалган болушу мүмкүн” деп шектене башташат.

Кээ бирөөлөр “Айтса айта берсин!” – деп, колун шилтеп, күлүп коюшу мүмкүн. Ал эми кай бирөөлөрү баарын майда-чүйдөсүнө чейин билип турса да, ооз ачпайт. Аларды күмөн саноолор кыйнабайт, бирок алар жалганчыга да күлбөйт, тескерисинче, эч нерседен шек санабагандардай эле аны уга беришет. Кээде бул жалгандын чыныгы максатын башынан эле билгендер кездешет, бирок ага тоскоолдук кылбай, тескерисинче, жомокчуга боор ооруп, ага жардам берүүгө аракет кылышат.

Акылдуу адам, жалган сөздөрдү укканда, анын сөздөрүнөн жана жүзүнөн эле баарын толук түшүнгөнүн байкоого болот. Андан тышкары, акылман адам биз сыяктуу адашкандарды алаканындагы буюмду көргөндөй эле көрөт деп айтсак болот.

Бирок мындай ойлор менен буддисттик баяндарды сындаганга чейин баруунун кажети жок.

125

Бир бай, өзүнүн талаштуу жерине болгон укугу сотто далилденбей калганда, ачуусуна чыдабай, жумушчуларын ошол талаага жиберип, түшүмүн жыйноону буйруптур. Бирок, орокчулар адашып, жол боюндагы башка бир талааны оруп киришиптир. Муну байкаган бир адам аларга кайрылып:

“Бул талаштуу талаа эмес го. Эмне үчүн бул жерден оруп жатасыңар?” – деп сурайт.

Жумушчулар болсо мындайча жооп беришиптир:

“Чындыгында, биздин бул жерди орууга эч кандай укугубуз жок. Бирок, биз адилетсиздик кылууга келгенден кийин, ал адилетсиздикти кайсы жерде жасаганыбыздын эмне айырмасы бар?”

Негиздеме укмуш!

126

Эч нерсеге толук ишенбе, анткени баары өзгөрүлмө. Акылсыз адамдар кээде бир нерсеге ашыкча берилип, анан кыжырданып, ачууга алдырышат. Өз күчүңө толук ишенбе: эң күчтүүлөр да биринчи болуп кыйынчылыкка кабылышат. Байлыгыңа таянба: убакыт өткөн сайын, ал оңой эле жоголуп кетиши мүмкүн. Талантыңды жалгыз таяныч кылба: ал тургай, улуу Конфуций да убакыттын сыноосуна туруштук бере алган эмес. Жеке сапаттарыңа таянба: Ян Хуай аттуу адам да бактылуу боло алган эмес. Падышанын ырайымына үмүттөнбө: анын ырайымы тез эле өлүм жазасына алмашып кетиши мүмкүн. Кызматчылардын тил алчаактыгына ишенбе: алар каалаган убакта баш ийбей кетип калышы ыктымал. Адамдардын ырайымына таянба: адамдардын мамилеси ар дайым өзгөрүлмө болот. Убадаларга бекем ишенбе: алардын ичинде чындык аз болушу мүмкүн. Эгерде сен өзүңдөн да, башкалардан да эч нерсе талап кылбасаң, анда жашооңдо жакшылык болсо кубанып, жамандык болсо наалыбай, тынч жашайсың. Чек араларды кең кой, ошондо эркин болосуң. Эгерде сенин “чек араларың” (мисалы, ой-пикирлериң, сезимдериң) оңго жана солго кең болсо, сага эч нерсе тоскоолдук кылбайт. Ал эми чек аралар тар болсо, алар сени кысып, талкалап салат. Эгерде сенин жаның тар жана катуу алкак менен чектелсе, сен башкалар менен күрөшүп, акыры талкаланасың. Бирок, жан эркин жана шайкеш болсо, сен бир тал чачыңды да жоготпойсуң. 

Адам – бул ааламдын жаны. Ааламдын чеги жок болсо, эмне үчүн адамдын сапаттары андан айырмаланышы керек? Качан сен берешен жана кысылбаган болсоң, сага кубаныч да, кайгы да тоскоолдук кылбайт жана адамдар сага зыян келтирбейт.

127

Күздүн айы чексиз кооз. Айырмасын көрбөгөн жана ай дайыма ушундай деп эсептеген адамга бооруң ооруйт.

128

Бир бай адам мындай деген: “Адам биринчи кезекте байлыкка умтулушу керек. Жакырчылыкта жашоонун кереги жок. Бай адам гана чыныгы адам деп эсептелет. Бай болгуң келсе, анда биринчи кезекте өзүңдө тийиштүү маанайды калыптандыр. Башка эч нерсе эмес, дал ушул маанай гана маанилүү. Өмүрүңдүн түбөлүктүүлүгүн ойлонуп жаша, ал эми анын тез өтүп кетерин убактылуу да эстебе. Бул биринчи осуят.”

Экинчи осуят: Дүйнөдөгү бардык нерсенин артынан түшүүгө болбойт. Адам тирүү турганда, өзү үчүн да, башкалар үчүн да сансыз каалоолор пайда болот. Эгерде каалоолордун бийлигине алдырып, эркти жоготсоң, анда миллиондогон акчаң болсо да, бир мүнөт да тынч жашай албайсың. Каалоолор эч качан түгөнбөйт, ал эми байлыктын чеги бар. Байлыктын чеги болгон соң, чексиз каалоолорго баш ийүү мүмкүн эмес. Жүрөгүңдө каалоолор өнүп чыкса, анда сени жок кыла турган жаман умтулуулар келет. Тынымсыз сактануу менен гана сен эч качан жаңылыштык кетирбейсиң, ал тургай эң кичинекейин да.

Үчүнчү осуят: Акчаны өз кулуңа теңеп, аны каалагандай колдоно алам деп ойлосоң, анда жакырчылыктан көпкө чейин кутула албайсың. Акчадан коркуп, аны кудай катары сыйлап, өз каалооң боюнча колдонууга болбойт.

Төртүнчү осуят: Акча табуудан уялба, ачууланба жана наалыба.

Бешинчи осуят: Чынчыл бол жана өз убадаларыңды так аткар.

Эгерде байлыкка умтулган адам бул принциптердин баарын так сактаса, анда ал кургак нерселерди жалын каптагандай, суу ылдый агылгандай эле сөзсүз түрдө байлыкка жетет. Көп акча топтолгондо, жаның түбөлүк тынчтыкта жана кубанычта болот, ал тургай той-топур, көңүл ачуу жана кумарлар азгырбаса да, үйүңдү кооздобой, каалоолордун бийлигине алдырбасаң дагы.

Жалпысынан алганда, адам өз каалоолорун ишке ашыруу үчүн байлыкка жетишет. Акчаны байлык деп эсептешет, анткени анын жардамы менен каалоолор канааттандырылат. Бирок, каалоолору бар болсо да, аларды канааттандыра албаган адам жардыдан эч айырмасы жок. Анда бул жерде кандай кубаныч бар? Байдын бул осуяттарын төмөнкүчө чечмелесе болот: жөнөкөй адамдык каалоолорду четке кагып, жакырчылыкка капа болбош керек.

Өз каалоолорду аткаруу менен кубаныч табуудан көрө, байлыгы жок болгону жакшы. Ириңдеген жана жаралуу адамга, аларды суу менен жуугандан көрө, эч качан оорубаганы жакшы.

Ошентип, жакырчылык менен байлыктын ортосунда эч кандай айырма жок. “Нерселердин маңызын түшүнгөн” адам “принциптер менен таанышпаган” адамдан айырмаланбайт. Каалоолордун чексиздиги каалоолордун жоктугуна окшош.

129

Албетте, конок чакыруу үчүн ыңгайлуу учурду тандоо туура, бирок эң жакшысы – бул жөн гана, эч кандай атайын себепсиз жасалган чакыруу. Белек берүүдө да ушундай принцип иштейт: эгерде атайын учурду күтпөстөн, “сага” деп жөн эле берсең, ал чын дилинен берилген болот. Адамдын тамашалап, башканы көндүрүүгө аракет кылганы же талашта жеңилип, андан пайда табууну көксөгөнү жагымсыз.

130

Эгерде сиз бактылуу жашоону кааласаңыз, анда бир нече жөнөкөй эрежени карманыңыз: ар дайым чынчыл болуңуз, бардыгына тең урмат-сый менен мамиле кылыңыз жана сөзүңүздү ойлонуп сүйлөңүз. Бул эрежелерди ар бир адам, жашына жана жынысына карабастан, сактаса жакшы. Бирок, айрыкча жаш жана сырткы келбети жагымдуу адамдар ар бир сөзүн кылдаттык менен тандап сүйлөсө, алар башкаларга өчпөс таасир калтыра алышат. Көпчүлүк каталар адамдар өздөрүн өтө чебер сезип, баарын жеңил кабыл алгандан келип чыгат. Алар текеберленип, башкаларды баалабай калышат.

131

Эгер сизге бир нерсе тууралуу суроо беришсе, туура эмес жообуңуз менен маектешиңизди адаштыруунун кажети жок. Ал баарын жакшы билет деп ойлоп, чындыкты айтсаңыз, акылсыз болуп көрүнүшүңүз мүмкүн. Көпчүлүк адамдар өздөрүнүн пикиринин тууралыгына дагы бир жолу ынангысы келип, өздөрү билген нерселер тууралуу сурашат. Ал эми эмне жөнүндө сурап жатканын билгендер да жок эмес! Эгер аларга эч кандай кыйгап өтпөй, ачык, түз жооп берсеңиз, алар сизди кунт коюп угушат.

Мисалы, эгер таанышыңыз сиз жакшы билген бир иш тууралуу укпаса, анан сиз ага: “Ооба, тигинин иши жаман” деп жооп берсеңиз, анда ал: “Иштин чоо-жайын айтып берчи?” деп сурашы мүмкүн. Мындай учурда өзүңүздү ыңгайсыз сезип каласыз.

Кээде адамдар көптөн бери белгилүү болгон нерсени билбей калышы мүмкүн. Андай учурда ага баарын эч кандай шек келтирбегендей кылып түшүндүрүп берүүдөн тартынуунун кереги жок. Ачык жооп берүүдөн жашоо тажрыйбасы жетишпеген адамдар коркот.

132

Адам жөндөн-жөн эле ээн үйлөргө басып кирбейт. Эгерде үй ээн болсо, ага жолоочулар да, түлкү, үкү сыяктуу жаныбарлар да эч тартынбастан кире беришет. Алар үйгө ээлик кылып, жашап да калышат. Мындан тышкары, ээн үйлөрдө ар кандай коркунучтуу жандыктар, жин-шайтандар пайда болушу мүмкүн.

Күзгүнүн өзүнүн түсү да, формасы да жок. Ошондуктан, ал өзүнүн алдында пайда болгон бардык нерселерди чагылдырат. Эгерде күзгүдө түс жана форма болгондо, ал эч нерсени чагылдырмак эмес. Боштук ар кандай нерселерди өзүнө батыра берет. Биздин жан дүйнөбүзгө да ар кандай ойлор өзүм билемдик менен келе берсе, бул, балким, жан дүйнөбүздүн боштугунан улам болуп жаткандыр. Эгерде жан дүйнөбүз бай болсо, анда көкүрөк чексиз түйшүктөн кысылбайт эле.

133

Толгон ай бир көз ирмемге да толук бойдон калбайт, ал заматта кичирейе баштайт. Байкабаган адам, балким, анын формасы бир түндүн ичинде канчалык өзгөргөнүн билбей да калат.

Оор оору да ушундай: жашоого убакыт аз калат, өлүм сааты барган сайын жакындай берет!

Бирок оору өлүм менен коркутпаса, анчалык кооптуу эмес. Сен жашооңду өзгөртпөй, баягыдай эле жүрө бересиң. Көп нерсени бүтүрүп, анан чыныгы жолго түшөм деп ойлойсуң. Ал ортодо оору жеңип, өлүм дарбазасына карай бет аласың – ошондо эч бир тилегиңди орундай албай каласың.

Кайдыгерлик менен өткөргөн жылдарыңа, айларыңа өкүнөсүң. Күн баткандан кийин, тигини да, муну да кылууга ынтызар болосуң, эгерде оору сага өмүр берсе. Бирок абалың начарлай берет, акыры эс-учуңду жоготуп, кыйналып өлөсүң. Кыязы, дал ушундай болот. Муну адамдар биринчи кезекте жана шашылыш түрдө жүрөгүнө түйүп алышы керек.

Эгер каалоолоруңду аткарып бүткөндөн кийин, бош убактыңда окууга кайрылгың келсе, анда бул ишке ашпай турганын унутпа. Анткени каалоолордун чеги жок. Биздин элес сыяктуу жашообуз үчүн эмне кылсак болот?

Жалпысынан алганда, биздин каалоолорубуздун баары – курулай ойлор.

Жүрөккө каалоо түшөр замат, аны аткарууга умтулбай, тескерисинче, жүрөктүн адашуусуна жол бербөө – эң туура жол. Качан бардык иштерди таштап, окууга кайрылсаң, тоскоолдуктар жоюлат, түйшүктөр кетет, жан дүйнөң менен денең тынчтык табат.

134

Биздин ыңгайлуулукка жана жайлуулукка болгон тынымсыз умтулуубуз, кыйынчылыктарга жана ырахаттарга болгон мамилебизден келип чыгат. Баарыбыз эле ырахатты жакшы көрөбүз жана аны издөөнү токтотпойбуз. Биринчиден, даңк ырахат берет. Даңк эки түрдүү болот: иштерди мактоо жана талантты мактоо. Экинчиден, кумардан ырахат алабыз, үчүнчүдөн, ач көздүктөн. Бирок, бул үч нерсеге умтулуу, караңгы каалоолордун алдында эч нерсе эмес. Мындай умтулуу жашоого болгон бузулган көз караштан келип чыгат жана көптөгөн кырсыктарга алып келет. Андыктан, ырахатты ашыкча издебеген жакшы.

Которгон Абийрбек Абыкаев

Кэнко-Хоси Ёсида: “Зериккенде жазылган ой толгоолор” – 3 (уландысы) алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

– Алча гүлүн күбүп, бутактарынан жалбырак бүрдөп баштаганын көрсөм эле негедир ошол күн эске түшөт…, –  деп сөз баштады кемпир шуу үшкүрүнүп:

– Мындан отуз беш жыл илгери ыраматылык атам тирүү эле. Атам, мен жана сиңдим – жалаң жетимдер бир үйдө жашап жүргөн маал. Апам андан жети жыл илгери, мен он үч жашымда кайтыш болуп кеткен. Мен он сегизге толгондо сиңдим он алтыга кирди, атам Жапон деңизинин боюнда жайгашкан Сиросита шаарчасындагы мектепке директор болуп дайындалып, ошол жакка көчүп кеттик. Барышы барып, жашаганга түзүк жай табылбай кыйнады. Акыры тоо этегинде обочо турган жалгыз ибадаткананын арткы тарабынан эки бөлмөнү ижарага алып жашап калдык. Атам кийин Мацуэге жумушун которгонго дейре ал жерде алты жыл жашадык. Мацуэге келген кезде жыйырма беш жашымда турмушка чыктым. Ал кезде жыйырма бештеги турмушка чыга элек кызды атасынын үйүндө отуруп калган кара далы санаша турган. Жан күйөр апаң жок болсо, жетим кыздын көрөрү ошол тура. Атам өз жумушунан башы көтөрүлбөй, үйдөгү тиричилик менин мойнумда. Ошондон улам мен эрге тийип кетсем, бу окшошкон жетимдердин көргөн күнү не болот деген ойдо колумду сурагандардан баш тартып жүрө бердим. Сиңдим оорукчан болбосо да бир жөн… Сиңдим курган мендей эмес, ай-чырайы төгүлгөн кыз эле, кундуздай кара коюу, узун чачтарын айт, эстүүлүгүн айт бешенеси жоктун. Такай ооруп жүрүп, биз Сироситадан көчүп келе бергенден эки жыл өткөн соң асылган мээнет акыры анын жанын алып тынды. Эмесе, ошол учурду айтып берейин.

Сиңдим көптөн бери оорукчан. Иттей жаман илдет жармашкан экен – бөйрөктөн кургак учук болуп калыптыр да, доктурлар аны качан эки бөйрөгү тең иштен чыкканда байкашып, атама доктур кызың жүз күндөн ашык жашабайт деп түз эле айтып салыптыр. Эми бардыгы кеч, эч кандай айласы жок мунун. Бир ай өттү, эки ай өттү, анын ичер суусу түгөнүп баратканын билген биз унчукпаган менен, ичибизден кан өтөт. Сиңдим курган жакында өлөрүн кайдан билсин, акыркы күндөрү төшөктөн турбай калса да күлүп-жайнап, өзүнчө кыңылдап ырдап, эриккенде мага тамаша айтып тийишип эркелеп калат. Дагы кырк күн өткөн соң сиңдимден ажырап каларын билген мен байкуштун тамагына бирдеме тыгылып калгансып, дене-боюм зыркырап, аз жерден жинди болуп кете жаздайм. Март өттү, апрель, анан май айы кирип келди, баягыдай эле суз көрүнүш. Ошол май айынын ортосу эси-көөнүмдөн кетпейт.

Тоо жана аны бучкактап турган талаа жапжашыл жалбырактарга жамынып, күндүн ысыгынан үстүңдөгү кийимди чечип таштагың келет. Жапжашыл жарыктан көз уялат. Колумду артыма алып, башымды шылкыйтып, башымдагы кирди-чыкты ойлор менен алышып жапжашыл талаада каңгып мен жүрөм. Башыма абат ой келмек беле, жүрөктү сыккан ойлор, башыңды кайгыга тыккан ойлор. Дүң! Дүң! Дүң!… Бир маалда жазгы жер бетинин тээ түпкүрүнөн, кудум жер алдындагы тозок жайында согулган килейген добулбастан чыгып жаткансып жер бети солкулдап кетсе болобу. Эмне заман болуп кеткенин түшүнбөй калган жаным чочуп кетип, акылдан азып калган адамдай ордумда селейип турдум да, анан ачуу кыйкырган бойдон жерге күп кулап, өңгүрөп ыйлап кирдим. Жүрөк үшүн алып, өлтүрүп коё жаздаган үн кайдан чыкканын кийин билдим: Жапон деңиз флотунун аскердик кемелери дал ошол маалда замбиректен ок атышыптыр. Ал кезде согуш маалы, жапон деңиз флотунун башкы кол башчысы Того орустардын тынч океандагы аскердик кемелерин бир сокку менен быт-чытын чыгаргыла деген буйрук берип, биздин согуштук кемелер замбиректен ок жаадырып жаткан маалы экен. Ооба, дал ошол учур. Жапон деңиз флотунун жеңиш күнүн ошол жылы майрамдашкан.

Замбиректин дүңгүрөгөн үнү деңиз жээгиндеги Сиросита шаарчасынын тургундарын дүрбөлөңгө салып карайлап калышкан. Төшөктөн турбай оонап жаткан сиңдимдин айынан эсим эчак кирди-чыкты болуп калган жалгыз мен гана буга маани бербедим. Ошондо замбирек үнү кулагыма ушунчалык шүйкүмү бузук угулуп, тозокто кагылган добулбастан келип жаткандай туюлган. Жерге бетимди төшөп көпкө дейре өңгүрөп ыйлап жата бердим. Күн батканда гана эңшерилип калган ичим аңгырай түшкөнүн сезип, турдум да, ыргылжың басып шылкыйып үйгө жөнөдүм…

– Эже! – үйгө кирсем, аркы бөлмөдөн сиңдим кыйкырды. Акыркы күндөрү эти сөөгүнө жабышып, алы кетип калган курганым өлөрүн сезгенсип маанайы суз. Мени менен тамашалашып, мага эркелегенин да токтотуп, эчтеке менен иши жок. Аны көргөндө, сыгылган жүрөгүм андан бетер сыгылат.

– Бул кат качан келди? – менден сурады.

Бирөө бычакты көкүрөгүмө матып алгансып, бетим кубарып чыкты.

– Качан келди дейм? – дагы такып сурады.

Өзүмдү араң колго алып жооп бердим:

– Сен уктап жатканда. Түшүңдө жылмайып жатыпсың, уйкуңду бузбайын деп жаздыктын алдына акырын кыстарып койдум. Сезген жоксуңбу?

– Жок! – сиңдим шаңдуу кыйкырып жибергенде, акактай тунук маңдай тиштери күңүрт бөлмө ичин жарытып жибергенсиди. – Окуп чыктым. Кызык! Мен такыр тааныбаган адамдан келиптир.

Аны тааныбаганы эмнеси?

Ага ким кат жазып жүргөнүн беш колдой билем. М.Т. деген ысым менен келерин да билем. Ал адамды мен деле көргөн эмесмин, бир нече күн мурда сиңдимдин буюмдары сакталган шкафтын эң алдыңкы тартмасынан жашыл лентага оролгон бир таңгак кат таап алдым. Албетте, бирөөнүн катын окуш жакшы иш эмес дечи, бирок ошого карабай каттарды окуп чыккым келди.

Отузга жакын каттын баарында М.Т. деп жазылган. Ал эми конверт сыртына сиңдимдин ар кайсы курбу кыздарынын ысымын жазып салган. Ошого атам жана мен сиңдим узак убакыттан бери бир эркек менен кат алышып жүргөнүнөн шек санаган эмеспиз. 

М.Т. аттуу жигит өтө алды-артын карап иш кылган адам көрүнөт: Алгач сиңдимдин курбулары тууралуу сиңдимден шек алдырбай сурап билет да, кийин кат жөнөткөндө алардын ысымын кезек менен конверт сыртына жазып коёт. Жигиттин чечкиндүүлүгүнө тан бердим да, ошол замат муну атам билсе бизди соо койбосун сезип денем калтырап чыкты. Андан соң каттарды келген күндөрү боюнча иреттеп тизип, бир четтен окуй баштадым. Жан-дүйнөм белгисиз кубанычтан эргип чыкты. Сүйүүнүн жаш баладай баё болоруна бырс күлүп, мен үчүн кокусунан жаңы дүйнө эшигин ачып жибергенсиди. 

Мен да ал кезде жыйырмага толуп бойго жеткен кыз эмесминби, менде да эч кимге билдирбей жүрөгүмө табериктей сактаган жандай сырым боло турган. Каттын баары тоонун туптунук дайрасындай ташып шыр окулуп бүттү. Былтыр күздө жазылган акыркы катын окуганда гана буттарым чалыштап, оозум ачылды.

Көрсө, арзышкан жаштардын туптунук сүйүүсү бара-бара киргилдене түшүптүр. Каттарды өрттөп салдым. М.Т. ысым менен кат жазган жигит Сиросита шаарчасында жашаган чөнтөгүндө сокур тыйыны жок акын окшойт, сиңдимдин оорукчан болуп калганын билер замат, андан баш үйрүп кеткендей. Адамдар ай, адамдар! Ушунчалык эки жүздүү! Ушунчалык таш боор! “Бири-бирибизди унуталы” – деп жазыптыр акыркы катында. Жигит сөзүнө турган окшойт, андан соң бир да кат келбептир. Азыр эми бир айласын таппасам, аймончоктой сиңдим күйүттөн өрттөнүп өлбөйбү. Муну эч ким билбейт деп ойлодум да, сырды жүрөгүмө бек сактадым. Мындайын билген соң, сиңдимди андан бетер аяп баштадым. Башыма кызыктай оор ойлор келгенде, акылга сыйбаган фантазияга түшүп кетем; жашоом тозокко айланып кеткенсийт; менин ошол кездеги азабымды аял киши гана түшүнбөсө, башка жандын түшүнүшү кыйын. Сиңдимди эмес, мени таштап кеткенсип күйүктүм. Ал кезде өзүм да бир кызыктай болуп жүргөн кезим.

– Сен да окучу, – сиңдим мага кайрылды. – Эчтеке түшүнбөдүм. Эмне деп жатат?

Өзүмдү ыңгайсыз сезип ага жал-жал карадым.

– Окусам болобу? – деп акырын сурадым да, катты колума алдым.

Колдорум калтырап оңтойсуздана түштүм. Катта эмне деп жазылганын беш колдой билсем да, ага шек алдырбай окуп беришке туура келди.

Катты үн чыгарып окуп баштадым:

– Эң алгач сенден кечирим сурагым келет. Ушуга дейре сага кат жазайын дейм, чечкинсиздигим жол бербейт. Менин жакыр экенимди жакшы билесиң, же кыйраткан талантым болбосо. Ошондуктан сенин мага биротоло баш байлап калышыңды каалабадым. Бал тилге салып сүйлөбөдүм, бул чындык, мага ишен. Сүйүүмдү сөз менен эмес иш жүзүндө далилдеп беришке алсыз экенимди билгенде, уят күчүнөн жерге кирип кетким келет. Ушул күнгө дейре сен күн-түнү эсимден такыр чыкпай койдуң. Бирок ошого карабай сенин тагдырыңды өзүмө байлагым келбеди. Ушул ой гана сенден кол үзүшкө мажбурлап туруп алды. Сендеги бактысыздык менен мендеги сүйүү күчөгөн сайын сен мага ошончолук кол жетпестикке айланып баратасың. Түшүндүңбү, жаным? Сени эч качан алдабайм, эч качан. Мойнумдагы жоопкерчилик менен милдетти сезип, акыры ушундай чечимге келдим. Азыр ойлосом, мунум таптакыр туура эмес экен. Көрсө, мен адашыпмын.

Кечир мени! Өзүн гана ойлогон жеткен ант урган жан экемин. Билесиңби, ушул күнгө дейре биз алсыз жана жалгыз жандар болсок бири-бирибизге арзый албайбыз, мендеги жашоонун жалгыз максаты – сага мендеги ишенимди тартуулоо гана деп ойлоптурмун. Чын. Мага ишен. Адам көздөгөн максатка токтоосуз аракет кыла беришин эми түшүндүм. Бар күчүң менен аракет кылып, калганын тагдырга коюш керек тура. Эчтекеге жарабасаң, жок дегенде каакым гүлдөрүн терип, бир букет каакым гүлүн сүйүктүүңө тартуулап коюштун өзү жигитчиликке жаткан иш тура. Эми сени эч качан таштабайм. Ар күнү сага арзуу ырларын токуп, кат түрүндө жолдоп турам. Ар күнү сен жашаган үй артында сыбызгы чоор тартам. Бир сен үчүн. Эртең туура кечки саат алтыда сага аскердик-деңиз маршын чоордо ойноп берем. Чоордо келтире ойной алам. Сенин көңүлүңдү алышка бар өнөрүм ушул. Күлүштүн кереги жок. Апээй! Күлүштүн кереги жок дегеним, күлсөң деле жарашат. Эртерээк айыгып кет. Бизге да Кудайдын боору ооруп жаткандыр. Буга бөркүмдөй ишенем. Экөөбүз тең Кудайдын жараткан сүйүктүү пендесибиз. Баш кошуп, бактылуу күндөрдү чогуу улантабыз, буюрса.

Көпкө күттүм шабдаалынын гүлдөшүн,
Бир оокумда жылдыз учкан Айлуу түн,
Байкап калдым анын түркүн гүлдөрүн.
Аппак болчу шабдаалынын гүлдөрү,
А күткөнүм кызыл-тазыл гүл ачты.

Мен азыр иштеп жатам. Иштерим Кудайга шүгүр, жакшы. Эртеңкиге чейин.

Сенин сүйүктүүң М.Т.

– Ыракмат, – деди сиңдим акырын. – Билем, бул катты сен жазгансың.

Уятымдан катты күкүмдөй тытып салгым келди. Мындайда уятынан өлбөгөн төрт шыйрагы калды деп коюшат эмеспи, мен ошондой акыбалда калдым. Ооба, бул катты анын атынан мен токуган элем. Ичээр суусу аз калган сиңдим бу жалгандын жарык тарабын аз да болсо көрүп, арманда кетпесин деп тегеренген башым тапкан акылы ушул: ага ошол жигиттин атынан ар күнү арзуу каттарын жазып ыр токугум келди, туура кечки алтыда ага байкатпай үйдөн акырын уурданып чыгып, сиңдимдин улуулугун мактап, сулуулугун даңктап чоор күүсүнө салгым келди.

Уят эле, шерменде! Катты да жөн жазбай төрт сап эптемей ыр токуп койгонумду кантесиң! Ушуларды ойлогондо турган жеримде катып, тилден калдым. 

– Кыжаалат болбо… – сиңдим майин жылмайды. – Жашыл лентага оролуп жаткан каттарды бүт окуп чыккан окшойсуң. Анын баары жалган. Эки жыл илгерки күздөн бери жалгызсырап калган жаным аларды өзүм жазып, конверт сыртына биздин даректи жазып, сырткы дарбазага илинген почта жашигине салып койчумун. Мени алдаштын кереги жок. Жаштык жана жашоо ушунчалык кооз экенин ооруп калганда сездим. Өзүнө өзү кат жазуу келесоонун жумушу! Өзүм сүйгөн жигитке жолугушка кайратым жетсе кана, атаганат… Сен сүйгөн эркектин күчтүү колдору белиңден имере тартып кучагына бек кысып турса – ушунун өзү чыныгы бакыт эмеспи! Ушуга дейре сүйүүнү мындай кой, эркек тууралуу сөз кылгандан уялып, батына албаптырмын! Сен дагы! Көрсө, жаңылыптырбыз. Кызга кырк жерден тыюу дегенди туу тутуп жүрүппүз. Өлгүм келбейт! Эркек колуна сыланбай чачым калды… Эркек колуна кармалбай белим калды… Жанашпай колум калды. Эркек эрдине сүйүлбөй жүзүм калды. Жашагым келет, жашагым!…

Кайгы-муң, коркунуч, кубаныч аралаш сезим жүрөгүмдү тээп чыкты. Башым карайлап, төшөктө жаткан сиңдимди өзүмө бек кучактап үн чыгарбай бүлк-бүлк ыйлай берипмин, ыйлай берипмин. Бир маалда кулагыма сырттан бирдеме угулуп кеткенсиди. Алгач үзүл-кесил угулуп барып, анан даана угулду. Сыздаган чоор үнү! Сиңдим экөөбүз кучакташкан бойдон үн-сөзсүз тыңшап калдык. Башымды акырын буруп дубалдагы саатка карадым. Туура кечки саат алты. Үн-сөзсүз кучакташкан эже-сиңдилер бактын тээ түпкүрүндө өскөн алча жалбырагынын арасынан бизди көздөй келаткан марш үнүн көпкө тыңдап жата бердик.

Кудай бар! Кудайдын бар экени чын. Мен Жараткандын бар экенине ошондон кийин ишенип калдым.

Эки күндөн кийин сиңдим бу жарыкчылык менен кош айтышты. Сиңдимди карап маңдайында турган доктур бир маалда анын көзүнүн үстүн бир нерсеге түшүнбөгөндөй өйдө сылап жатты. Кандайча жумшак, тынч үзүлүп кеткенин эч кимибиз байкабай калдык. Буга таң калбадым деле. Бардык нерсе бир Кудайдын амири астында. Курганыма Мээримдүү Заттын боору ооруп жанын какшатып-сыздатпай, акырын байкатпай туруп күтүүсүз алды да. Азыр эми жашым да бир топко келип, мындай нерселерге анча маани бербей калдым. Азыркы акылыма салып карасам, мунун себеби башкадабы деген да ой кетет: балким ошондо чоорду атам ойногон чыгар? Ошондой болушу да мүмкүн, ишинен келген атам аркы бөлмөдө биздин маекти уккан чыгар, кызына жаны ачыган байкуш өмүрүндө бир ирет тамашага салып чоор ойногон шекил.

Бирок андай болбошу да мүмкүн… Атам тирүү болсо муну тактап сурамакмын, ал кишинин өлгөнүнө да он беш жыл болду. Жок, балким ошондо чындап эле бизге Кудайдын боору ачыса керек.

Буга ишенип гана жаным жай алгысы келет, бирок карыган кезде адам андай кереметтерге анча ишенбей калат экен, башыма ар кандай күмөн ойлор келет.

Которгон Кубантай ЭРНАЗАРОВ

Осаму Дадзай: “Алчанын жалбырагы шуудураган, сыздаган чоор” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

1-бөлүгү (1-43)

44

Акыйкат жолго түшүү үчүн карылыкты күтпөгүлө. Эски мүрзөлөрдө жаткандардын көбү жаштар. Каталарыңды түшүнүү көбүнчө күтүүсүз ооруганда, өлүм алдында турганда гана келет. Ката кетирүү – бул ылдамдыкты талап кылган иштерде кечигүү жана шашпоо керек жерде шашуу. Ушундан улам өткөнгө өкүнөбүз. Бирок акыркы мүнөттөрдө өкүнгөндүн эмне кереги бар? Ошондуктан убакыттын өтө тез экенин бир секундга да унутпагыла, бул дүйнөнүн убаракерчилигинен арылып, бүт жүрөгүңөр менен Будданын окуусуна кызмат кылгыла!

45

Камеяма сарайынын көлмөсүнө Оигава дарыясынан суу жеткирүү зарылдыгы келип чыкканда, император жергиликтүү тургундарды чогултуп, аларга суу дөңгөлөгүн курууну буйруду. Дыйкандарга эмгегине жараша сый акы төлөнүп, алар бир нече күн бою тынымсыз иштешти. Бирок дөңгөлөк курулуп, ишке киргизилгенде, ал оорлошуп, кыйынчылык менен айланганы байкалды. Аны оңдоого аракет кылышканы менен, акыры толугу менен токтоп, иштебей калды.

Андан соң Удзи айылынан келген чебер усталар чакырылды. Алар ошол эле ишти эч кандай кыйынчылыксыз аткарып, дөңгөлөктү жеңил айлантып, сууну үзгүлтүксүз ташып жатканын көрсөтүштү.

Бул окуядан улам, бардык жерде бир чындык бар: өз ишинин чыныгы устаты баарынан жогору турат!

46

Ниннадзи храмынын көп жылдык кечили Ивасимидзу ыйык жайына сыйынууну эч качан ишке ашыра албаганына көптөн бери ичинен кейип жүргөн. Акыры, бир күнү ал чечкиндүүлүккө келип, жалгыз сапарга чыкты. Отокояма тоосунун этегиндеги Крайней Радости храмынан жана Ивасимидзуга жакын жайгашкан Кора храмынан өтүп, кечил өз максатына жеткенине ынанды жана кайра жолго салды.

Кийинчерээк тааныштары менен жолукканда, ал сыймыктануу менен мындай деди:

“Акыры, көп жылдар бою жүрөгүмдө сактаган кыялым орундалды! Ооба, Ивасимидзу ыйык жайы мен уккандан да ажайып көрүнүштөргө ээ экен. Бирок ага келгендер эмнеге тоонун чокусуна чыгышат? Мен дагы көргүм келди, бирок менин негизги максатым кудайга сыйынуу экенин эске алып, чокуга чыгуудан баш тарттым.” Ар кандай, атүгүл эң кичинекей иштерде да, жол көрсөтүүчү акылмандын кеңешине муктажбыз.

47

Бир кезде Омуродо абдан сулуу жана тил алчаак бала жашачу. Бир күнү бир топ кечилдер аны тамашалап, көңүл ачууну эп көрүштү. Алар музыкант кечилдерди чакырып, кооз кутуча даярдашып, ичине тамак-аш толтуруп, Нараби-но-ока дөбөсүнүн бир жерине көмүп, үстүн клен жалбырактары менен жаап коюшту.

Андан соң монастырга кайтып келип, алар баланы чакырып, бирге сейилдөөгө чыгышты. Жолдо чарчап-чаалыгып, мурда тандап алган аянтка келишти.

– Аябай чарчадык! – дешти алар. – Бул жерде “күзгү жалбырактарды тутандырууга” жардам бере турган эч ким жокпу? О, кереметтүү ыйык кечилдер! Кудайга сыйыналы!

Алар буюмдар жашырылган даракты көздөй бурулуп, теспелерин тартып, Кудайга жалынып жатышты. Анан жалбырактарды сыйрып алышты – бирок эч нерсе табышкан жок.

“Адашып калдык го”, – деп ойлогон кечилдер бүт дөбөнү аңтарып чыгышты, бирок эч нерсе табышкан жок. Бирөө алардын кутучаларды жашырып жатканын көрүп, кечилдер монастырда жүргөндө уурдап кеткен экен. Кечилдер адегенде сүйлөй албай калышты, анан бири-бирине сөгүнүп, ачууланып артка кайтышты.

Тыянак: Ашыкча ырахат күткөн иш эч качан ийгиликтүү болбойт.

48

Үй куруп жатканда жайкы ысыктын таасирин эске алуу абзел. Кыш мезгилинде кайсы жерде болсоң да жашоого мүмкүн, бирок жайдын аптабында ысыктан жабыркаган үйдө болуу өтө оор. Суунун тереңдиги салкындык бергени менен, ал дайыма эле сергитпейт, ал эми тайыз суу алыстан эле сергиткендей сезим калтырат. Кичинекей жазууларды окуганда, жылмакай эшиги бар бөлмө каалгалуу бөлмөгө караганда жарык болорун эстен чыгарбаңыз. Бийик шыптуу үйлөр кышында муздак болот, ошондой эле жарыктын жетишсиздигинен караңгы көрүнүшү мүмкүн. Бир жолу тааныштарым жолугушууда мындай дешкен: “Максаты жок эле жасалгандай сезилген бөлмөлөр көзгө жагымдуу жана ар кандай кырдаалда ыңгайлуу боло алат.

49

Көптөн бери көрүшпөгөн адам өзү жөнүндө гана тынымсыз сүйлөй берсе, бул, албетте, жагымсыз көрүнүш. Ал эми көптөн бери жолуга элек жакын адамың менен сүйлөшкөндө, мурдагыдай ачылып сүйлөшө албай калганыңды байкасың. Кээде адамдар бир мүнөткө келип, өз бактылуулугун сааттап айтып бере башташат. Ал эми чыныгы, татыктуу адам сүйлөп жатканда, канча адам чогулса да, алардын бирине гана кайрылып жатса да, эч ким тажабай, кызыгуу менен угат. Эч нерсеси жок адам болсо, сүйлөшө турган эч кими жок болгондо, элдин арасына кирип, баарын өз көзү менен көргөндөй кылып ойлоп чыгарып сүйлөй баштайт. Анан, албетте, баары ага күлүп, шылдың кылышат. Мындай адамдарды, кимдир бирөө кызыктуу нерсе жөнүндө айтканда, өзгөчө кызыкпай угушканынан, ал эми кимдир бирөө кызыксыз нерсе жөнүндө айтып жатса да, катуу күлгөнүнөн таанып билсеңиз болот. Эгер кимдир бирөө башкалардын сырткы көрүнүшүн же билимин талкуулап жатып, аны өзү менен салыштырса, бул анын өзүнүн деңгээлинин төмөндүгүн билдирет.

50

Поэзияны талкуулап жатканда, сапатсыз ырларды окуу туура эмес. Поэзиядан бир аз түшүнүгү бар адам жаман ырды жакшы деп баалай албайт. Чынында, адамдын өзү жакшы түшүнбөгөн нерсе жөнүндө сүйлөгөнүн угуу жагымсыз жана ачууну келтириши мүмкүн.

51

Кудайдын осуяттары жүрөгүңдө жалын болуп күйсө, анда кайсы жерде таң атырып, кайсыл жерде күн батырганың маанилүү эмес. Сенин рухуң асманга умтулса, бул дүйнөнүн тардыгы келечекке карай сапарыңа тоскоол боло албайт. Анткени, келечек жашоо, бул – Кудай менен бирге болуу, чексиз сүйүүгө бөлөнүү. Муну түшүнбөгөн адам – түпсүз караңгылыкта адашкан жан.

Айтчы, жүрөгүңдү дүйнө кумарлары ээлеп алдыбы? Күнү-түнү бул дүйнөнүн өткөөлдүгү, өмүр менен өлүмдүн аралыгы кандай жука экени жөнүндө ойлонуп, Жаратканга берилип кызмат кылып, үй-бүлөңө мээрим төгө аласыңбы? Эгерде дүйнөнүн азгырыктарынан арылуунун жолун таппасаң, анда акыйкат жолго түшүү өтө кыйын. Сени курчап турган арзуулар сени алаксытып, туура жолдон адаштырат.

52

Биздин замандаштардын руху байыркылардын бийиктигине жетпейт. Алар тоолордун арасында жашынып, ачкалыкты, суукту сезбей коё алышпайт. Дүйнөкорлукка болгон муктаждыктары аларды байлап турат. Эгер мүмкүнчүлүк болсо, алар бул чынжырдан кутулууга аракет кылышпайт. Анткени алардын жүрөгүндө Кудайга болгон сүйүү эмес, дүнүйөгө болгон кумар күчтүү.

53

“Дүйнөдөн кетүүнүн мааниси жок” деген ой мага акылсыздыктай сезилет. Чынында, жаңы гана жолго түшкөн, дүйнө ырахаттарын четке каккан адамда каалоолор көп болсо да, ач көздүк белгилүү бир чектен ашпашы керек. Анын муктаждыктары жөнөкөй болушу керек: жууркан, зыгыр буласынан токулган кийим, бир табак тамак же бир табак шорпо. Ошондо анын жаны тынч болот, муктаждыктары аз болот. Ал сырткы келбетинен уялса да, жамандыктан оолак болуп, жакшылыкка умтулуусу маанилүү.

Адам болуп жаралгандан кийин, дүйнөдөн кетүүгө аракет кылуунун кажети жок. Ач көздүгүн канааттандырууга умтулуп, жан дүйнөсүн сактап калууга умтулбагандар кайра жаныбар болуп жаралышпайбы?

54

Чыныгы билимге жетүү үчүн бардык тоскоолдуктардан, атүгүл эң жакын адамдарыбыздан да баш тартууга туура келет. “Кийин жасайм”, “Адегенде муну бүтүрөйүн”, “Мени шылдыңдашпайбы?” же “Дагы убакыт бар, күтө турайын” деген сыяктуу ойлор менен убакытты создуктуруу маанилүү иштердин топтолушуна алып келет. Натыйжада, сиз күткөн бактылуу күн эч качан келбей калышы мүмкүн. Көптөгөн адамдар ушундай ойлор менен өмүр сүрүп, чындыкка жетпей калышат.

Өрттөн качкан адам “Бир аз күтө тур!” деп кыйкырабы? Албетте, жок. Жашоо да күтпөйт. Өлүм суудан же оттон да тез келет. Андан кутулуу өтө кыйын. Ошондуктан, ата-эне, балдар, туугандардын жардамы жана кошуналардын мээрими сыяктуу жакындарыбызды таштап кетүү оор болсо да, башка жол жок.

55

Жошин-созу, чыныгы Унаа павильонунда кызмат кылган кечил, сейрек кездешүүчү акылмандыгы менен белгилүү болгон. Анын эң чоң ышкысы таттуу картошка имогашира болчу, аны ал абдан көп жечү. Ал кутба учурунда да ордунан турбай, ыйык китептерди барактап, койнундагы чоң казандагы картошкасын жеп отурчу. Ооруп калганда, Жошин бир-эки жума төшөктө жатып айыкчу. Бул учурда ал сүйүктүү картошкасын өзгөчө кылдаттык менен жеп, бардык ооруларынан айыкканы айтылат.

Жошин эч качан тамагын эч ким менен бөлүшкөн эмес, даамды жалгыз татканды жакшы көрчү. Устатынан өтө жакырчылыкка карабай мураска калган эки жүз боо тыйын жана кепеси болгон. Ал кепесин жүз боо тыйынга сатып, калган акчасына имогашира сатып алып, борбордун тургунуна сактоого берген. Андан соң Жошин тоюнганча картошка жеш үчүн андан дагы он боо тыйын ала баштаган. Ал акчаны башка эч нерсеге коротпосо да, бат эле түгөнүп калган.

Айтымында, ал чыныгы аскет болгон, жакырчылыкта жашап, үч жүз боо тыйынды адаттан тыш жолдор менен колдонгон.

Күндөрдүн биринде Жошин бир кечилди көрүп, ага “Ширури” деген лакап ат койгон. Бул эмнени билдирерин сураганда, ал: “Бул эмне экенин мен өзүм да билбейм, бирок ал бар болсо, ушу кечилдин жүзүн элестетмек”, – деп жооп берген.

Жошин сулуулук, күч, табит, жазуу, эрудиция, чечендик жагынан башкалардан ашып түшкөн. Ал өз сектасында “Мыйзамдын чырагы” болгонуна жана ибадатканада жалпы сый-урматка ээ болгонуна карабастан, абдан өзгөчө инсан эле. Ал дүнүйө иштерин тоготпой, каалаганын кылып, элди ээрчибеген.

Бир жолу Жошин ибадатканадан расмий иштери менен чыгып, кечки тамакка чакырылганда, ал тамактын берилишин күткөн эмес. Тамакты алдына коюшар замат баарын жеп салган. Анан дароо ордунан туруп, кетип калган.

Ал түшкү же кечки тамактын белгиленген убактысын сактачу эмес, түн ортосунда болобу, таң аткандабы, каалаган убакта жегенди жакшы көрчү. Эгерде ал уйкусу келсе, күндүзү болсо да, бөлмөсүнө кирип уктачу, эң маанилүү маселелерде да эч кимди укчу эмес. Уктагысы келбесе түн бир оокумга чейин уктабай, эч нерсе болбогондой эл аралап, беймарал кыдырып жүрчү.

Кыскасы, Жошин өзүн нормадан таптакыр башкача алып жүрдү. Бирок аны эч ким жаман көргөн эмес, көптөрү анын жоруктарын кечирип койчу.

Балким, бул анын жакшы сапаттары жеткилеңдикке жеткени үчүн болгондур?

56

Камодогу, Ивамото жана Хасимото ыйык жайлары белгилүү акындар Нарихира менен Санэкатага арналган. Көпчүлүк бул эки ыйык жайды чаташтырып алышат, ошондуктан бир жолу ал жерге барганымда, жанынан өтүп бара жаткан карыган кызматкерди токтотуп, андан сураштырдым. Ал мага абдан сылык жооп берди:

“Санэкатанын ыйык жайы кол жуучу булакка чагылышып турат дешет. Хасимото ыйык жайы да суунун жанында жайгашкандыктан, аны да Санэкатага арналган деп ойлойм. Ёсимидзу-но-касёнун төмөнкү ыр саптары бар эмеспи:

Айды ырдаган,
Көздөрүн гүлдөрдөн албаган,
Көркөмү көздү арбаган,
Ал бул жерде –
Байыркы ырчы Аривара!

Бул ыр Ивамотонун ыйык жайына арналган. Бирок, айтайын дегеним, сиз бул тууралуу бизден да жакшы билсеңиз керек”. Анын сылыктыгы мени аябай таасирлентти. 

57

Императрица Имадэгаванын жакын кеңешчиси, көптөгөн ырлары жыйнактарга кирген акын Коноэ жаш кезинде жүз саптан турган ырларды жазчу экен. Алардын бирин эки ыйык жайдын алдындагы агымдын үстүнө жазып, кызматкерлерге тапшырган. Коноэ чынында эле мыкты акын катары таанымал. Азыр да анын ырлары эл оозунда айтылып жүрөт. Ал кытай ырларын жана ырларга киришүүлөрдү да укмуштуудай жазган адам болгон.

58

Сёся тоосунун бийик чокусунда жайгашкан акылман, “Мыйзам гүлү” аттуу ыйык китепти терең изилдеп, алты ызы-чуу тамырын тазалоого жетишкен эле. Бир жолу алыс сапарга чыгып, түнөп калууга аргасыз болгондо, ал отто кайнап жаткан төө буурчактардын арыз-муңун угуп калат. Алар: “Эй, биздин кабыктар! Биз силерге жат эмеспиз го! Эмне үчүн бизди мынчалык аёосуз кайнатып жатасыңар?” деп зар какшашат.
Аларга жооп иретинде, оттун жалынында күйүп жаткан төө буурчактын кабыктарынан ышкырык жана чырылдаган үндөр угулат: “Бул биздин каалообуз менен болуп жатыптырбы? Оо, отто күйүү кандай чыдагыс азап! Бизге ачууланбагыла!”

59

Адамдын атын укканда, биз дароо анын сырткы келбетин элестетебиз. Бирок, аны көргөндө, биздин элестетүүбүз чындыктан айырмаланып калышы мүмкүн. Байыркы окуяларды укканда да ушундай болот: биз азыркы замандаштарыбыздын үйлөрүн окуяда сүрөттөлгөндөргө окшош деп элестетебиз, каармандарды азыркы адамдар менен салыштырабыз. Чындыгында, баарыбыз ушундай кылабызбы?

Андан тышкары, кээде уккан сөздөр, көз алдыбызда жаралган сүрөттөр жана сезилген эмоциялар – мунун баары мурда болуп өткөн окуянын элеси катары калат. Качан болгонун так эстей албасак да, “бул сөзсүз болгон” деген ишеним пайда болот. Бул сезим мага гана таандыкпы же башкалар да ушундай сезишет болду бекен?

60

Жагымсыз нерселер:

• Айлана-чөйрөдөгү ашыкча идиш-аяктар.
• Туз салгычтагы майдаланган туздун көптүгү.
• Үйдөгү буддалардын (же башка диний буюмдардын) көптүгү.
• Бакчадагы ашыкча таштар, чөптөр жана дарактар.
• Үйдөгү балдардын санынын көптүгү.
• Жолугушууда ашыкча сүйлөшүү.
• Сыйынуу китептерине жеке жакшы иштерди көп жазуу.

Көзгө тоскоолдук кылбаган нерселер:

• Китеп текчесиндеги китептер.
• Таштанды челегиндеги таштандылар.

61

Мүмкүн, чындык эч кимге кызыксыз болгондуктанбы, айтор, бул дүйнөдөгү көп нерсе чындыкка дал келбейт. Адамдар чындыкты бурмалап, убакыт өтүп, окуялар алыстаган сайын, ар кандай кошумчаларды нерселерди кошуп айтышат. Эгер мунун баарын жазып алсак, анда мындай окуялардын чындыгына күмөн саноо пайда болбой калат.

Кээ бирөөлөр бир ийгиликтин маңызын түшүнбөй туруп, аны ыйык нерседей чектен чыккан суктануу менен айтышат. Ал эми аны билгендер аларга ишенбейт. Биз көргөн нерселер уккандарыбыздан ар дайым айырмаланат.

Эгер адам жанындагылардын дароо эле ашкерелеп салаарын ойлонбостон, өзүнө жаккан нерсени эле айта берсе, анда анын калп айтып жатканы дароо билинет. Кээде адам өзү да мунун чындыкка жатпай турганын билет, бирок өзүнө ишенип, мурдун өйдө көтөрүп, баарын башкалардан уккандай кылып айта берет. Мындай учурда аны калпчы деп айтуу кыйын. Эң коркунучтуусу – жалганды чындыктай кылып, токтолуп, өзү да так билбегендей түр көрсөтүп, акырындык менен кошуп айтуу.

Мактаныш үчүн калп айткандарга эл көп деле каршы чыкпайт. Эгер калп баарына кызыктуу угулса, бирөөнүн “Жок, андай болгон эмес!” деп айтканы эч кимге кызыксыз. Тескерисинче, ал унчукпай укса, анда ал окуяга күбө катары кошулуп, окуя ого бетер ишенимдүү болуп калат.

Жалпысынан алганда, бул дүйнө жалганга толгон. Ошондуктан, жөнөкөй, чындыкка жакын нерселерге гана ишенүү керек, антпесе ката кетиресиң.

62

Адамдар кумурскадай тынымсыз кыймылдашат: чыгышка, батышка, түндүккө, түштүккө агылышат. Алардын арасында жаштар да, карылар да, жаңы жашоого умтулгандар да, өмүрүнүн аягына жакындагандар да бар. Бир жерден учуп кетип, башка жерге келишет. Кечинде уйкуга кетип, таң атканда кайра ойгонушат.

Бирок бул түбөлүккө созулган кыймылдын маңызы эмнеде? Алар жашоого болгон кумарлануу жана байлыкка болгон чексиз каалоолоруна эч качан тоюшпайт. Дене ырахатына батып, эмнени күтүп жатышат? Анткени алдыда сөзсүз келе турган карылык жана өлүм бар. Алар өлүмдүн жакындап келе жатканын, бир көз ирмемге да токтобостугун сезишпейт. Ушул күтүүдө кандай кубаныч жатат?

Адашкандар бул чындыктан коркушпайт, даңкка жана байлыкка жетүүгө умтулуу менен жашоонун акыры жакындап калганын байкашпайт. Ал эми акылдуулар өлүмдүн келе жатканын көрүп, көңүлү чөгөт. Мунун баары алардын өмүрү түбөлүктүү деп ойлогондугунан, жашоонун өзгөрүү мыйзамын түшүнбөгөндүгүнөн улам келип чыгат.

63

Адам жалгыздыкта кандай сезимдерди башынан өткөрөт? Эч нерсеге кызыкпай, өз алдынча жашоо – бул чыныгы бейишпи же азаптуу тозокпу?

Дүйнө менен аралашып, адамдар менен карым-катнашта болгондо, жан дүйнө түйшүктүн чаңына оролуп, оңой эле адашууга учурайт. Көпчүлүктүн арасында жүргөндө, сөзүң да башкаларга жагымдуу угулушу үчүн өзгөрүп турат. Ичиңдеги чыныгы сезимдериңди жашырып, бирөөнүн көңүлүн табууга аракет кыласың, экинчиси менен талашып-тартышып, ачууланасың же кубанасың. 

Бирок, бул сезимдердин баары убактылуу гана. Жүрөгүңдө тынымсыз эсеп-кысап жүрүп, пайда менен зыянды салыштырып отурасың. Адашуулар акыры сени мас кылат. Мас болгондо, кыялга батасың. Көпчүлүк адамдар ушундай жашоого көнүп калышат: алар жарышып, түйшөлүп, алаксып жүрүшүп, жашоонун чыныгы максатын унутуп калышат.

Эгерде сен дагы деле өзүңдүн чыныгы жолуңду таба элек болсоң, анда дүйнө менен байланыштырган түйүндөрдү үзүп, денеңди тыйып, керексиз нерселерден алыс бол. Жан дүйнөңдү тынчтандырсаң, балким, бир саамга болсо да чыныгы бакытка жете аласың.

Бекеринен “Улуу ой жүгүртүүдө” мындай деп айтылбаса керек: “Иштер, тааныштар, кызыкчылыктар – окуу менен байланыштырган бардык түйүндөрдү үзүп сал”.

64

Атактуу жана бай үй-бүлөлөрдүн да өз кайгысы жана кубанычы болот. Аларга көптөгөн адамдар көңүл айтууга же куттуктоого келишет. Бирок ушул адамдардын арасында кечил да дарбазанын алдында туруп, чакыруу күтүп турса, бул орунсуз көрүнүш. Себеби кечилдердин жашоосу карапайым адамдардын турмушунан айырмаланып, алардан алыс болгону туура.

65

Бул дүйнөдө адамдардын сүйлөшө турган, сурап-билгиси келген көп нерселери бар. Бирок бул маселелерге тиешеси жок адам кантип баардык майда-чүйдөсүнө чейин кабардар болуп, башкаларга айтып берет? Башкалар аларга суроо берип, жоопторун кунт коюп угушат.

Айрыкча айылга жакын жашаган кечилдердин карапайым адамдардын турмушуна өздөрүнүкүндөй эле аралашып, акыл айтканы таң калыштуу. Алар мунун баарын кайдан билишет?

66

Мен ар кандай ушак-айыңдарды же таң калыштуу жаңылыктарды таратып жүргөндөрдү жактырбайм. Менин оюмча, баарына белгилүү болгон нерсени да билбеген адам, тескерисинче, жагымдуу жана таза болот.

Эгерде арага жаңы адам келип кошулганда, бири-бирин жарым сөз менен түшүнгөн эски тааныштар ишараттарды, белгилүү ысымдарды колдонуп, жаңы келген адамды түшүнбөй тургандай абалга калтырып, көздөрү менен сүйлөшүп күлүшсө, бул, албетте, сабатсыздыктын жана төмөндүктүн белгиси. Мындай көрүнүш жаңы келген адамды ыңгайсыз абалга калтырат.

67

Кандай гана иш болбосун, өзүң билбеген нерсени билмексенге салуу туура. Ак сөөк адам өз ишин мыкты билсе да, аны дайыма эле көрсөтө бербейт. Кээ бирөөлөр бардык илимдерди өздөштүргөндөй түр көрсөтүп, башкаларды, айрыкча жөнөкөй адамдарды үйрөтүүгө умтулушат.

Албетте, мындай адамдардын арасында уялчаактары да кездешет. Бирок көбүнчө өзүнүн артыкчылыгына ишенгендер алдыга чыгып, өзүн көрсөтүүгө аракет кылышат.

Өзүң жакшы түшүнгөн маселелерде аз сүйлөп, сурашпаса, ооз ачпай жүргөнүң эң туура.

Адамдар көбүнчө өздөрүнө тиешеси жок, алыс болгон нерселерге кызыгышат. Мисалы, кечил согуш өнөрүнө умтулат. Ал эми жапайы адам жаа тартууну билбегендей түр көрсөтүп, бирок өзүн буддисттик мыйзамдарды билгендей, рэнга ырларынын чынжырын түзүп, музыкага кызыккандай кылып көрсөтөт.

Бирок адамдар мындай жоруктары үчүн аларды өз ишине кайдыгер караганынан да көбүрөөк жек көрүшөт. Кечилдер гана эмес, ак сарайдагылар, императорго жакын адамдар, атүгүл эң жогорку даражалуу адамдар арасында да согуш өнөрүн жактыргандар көп.

68

Жүз салгылашууда жүз жолу жеңишке жетүү – бул чоң жетишкендик, бирок эр жүрөк жоокердин чыныгы даңкына жетүү үчүн бул жетишсиз. Анткени душманды жеңгенде баары эле баатырдай көрүнүшү мүмкүн. Чыныгы даңкка ээ болуу үчүн, согуш талаасында кылычың сынса, жебең түгөнүп, багынбай, акыркы демиңе чейин күрөшүп, өлүмгө бет алган учурда гана жетише аласың. Тирүү кезиңде аскердик кайраттуулук менен мактанууга али эрте.

Согуш – бул адамзатка жат, жапайы жаныбарларга гана мүнөздүү иш. Аскердик жолдо төрөлбөгөндөр бул ишке жөн гана текке кетирилген кызыгуу менен киришет.

69

Жылма эшиктерге же жылдырма тосмолорго чеберчилик менен тартылган сүрөттөр же иероглифтер көзгө жагымсыз болсо, бул үй ээсинин табитинин төмөндүгүнөн кабар берет. Жалпысынан, ээсинин рухий дүйнөсүнүн жакырдыгы анын буюмдарынан даана байкалат.

Бул жерден “баардык нерсени сактап калуу керек” деген жыйынтык чыгарбаңыз. Менин айткым келгени, адамдардын сапатсыз, кооз эмес нерселерди жасоого же ага кереги жок майда-чүйдө нерселерди жабыштырып, аларды “кызыктуу” кылууга умтулуусу туура эмес. Эски нерсенин баалуулугу анын көрүнүктүү эместигинде, арзандыгында жана сапаттуу жасалгандыгында.

70

Бирөө ичке жибектен тигилген мукабалар тез эле бузулуп, ыңгайсыз деп айтканда, Тонъа мындай деп жооп берген:

– Тескерисинче, ичке жибек четтери бир аз эскирип, кооздогон берметтери түшүп калганда гана өзгөчө кооздукка ээ болот.

Ошондон баштап мен аны абдан татаал жана кылдат табит ээси деп эсептей баштадым.

Көп томдуу китептерге бирдей мукабаларды тандоо керек деген пикирге каршы, Кою-содзу мындай деди:

– Бардык нерселерди бирдей кылуу – бул сабатсыздыктын белгиси. Алар ар түрдүү болсо, алда канча жагымдуу көрүнөт.

Бул ой мени абдан таасирлентти. Жалпылап айтканда, эмнени алсаң да, анын бардык бөлүктөрүн бирдей кылып жасоонун кажети жок. Бир нерсенин толук эмес, жетишпеген жеринин болушу кызыктуу, ал жашоонун узактыгын, чексиздигин сездирет. Бир киши мындай деп айткан экен:

– Ал тургай эң чоң императордук сарайды курууда да, бир жерин атайылап бүтпөй калтырышкан.

Байыркы акылмандар жазган буддисттик жана башка көптөгөн чыгармаларда да жетишпеген, толук эмес бөлүмдөр көп кездешет.

71

Тикурин-ин-но-нюдо, Сол министри болуп турган кезинде, эч кандай тоскоолдуксуз биринчи министрликке көтөрүлө алмак. Бирок ал:

– Ал жерде эмне бар? Мен Сол министри кызматында калам, – деп монастырга кетип калган.

Бул окуядан таасирленген Сол министри Тоин да премьер-министр болуу кыялынан баш тартты. Анткени, “көккө көтөрүлгөн ажыдаар өкүнөт” деп коюшат эмеспи.

Ай толуп, кайра кичирейе баштайт; иш гүлдөп, анан кайра төмөндөйт. Бардык нерсе чегине жеткенде кыйроого жакындайт – мыйзам ушундай.

72

Хоккэн-сандзо Индияга барганда өз мекенинде жасалган желпүүчтү көрүп, катуу кусалыкка батып, сагынычтан ооруп калат. Кытай тамактарын жегиси келип, көңүлү чөгөт.

Бул окуяны уккан бирөө таң калып:

– Ушундай улуу инсан да бөтөн жерде алсыздыгын көрсөтөбү! – дейт.

Ага Кою-содзу каршы чыгып:

– Оо, ал Канондун үч бөлүгүн терең түшүнгөн сезимтал адам болгон да! – дейт.

Бул сөздөр мага мыйзам үйрөтүүчүнүн оозунан чыккандай эмес, жүрөктү козгоп жибергендей болду.

73

Адамда момундук болбосо, ал сөзсүз алдамчыга айланат. Бирок, табиятынан түз, чынчыл адамдар эмне үчүн аз? Момундуксуз адам башкалардын акылмандыгын көрө албайт, баалай албайт. Көбүнчө, эң эле акылсыз адам акылдуу адамга карата жек көрүү сезимин туудурат. Акылсыз адам акылдууга мындай деп айтат: “Сен чоң сыйлык ала албагандыктан, майда-чүйдө нерселерге жабышып, шылтоо менен атак-даңк издеп жатасың!”

Мындай кемсинтүүгө себеп – акылсыз адамдын өзү акылдуу адамга эч кандай окшошпогондугу. Анын табиятындагы бул өтө чоң кемчилик эч качан өзгөрбөйт. Ошондуктан ал эң кичинекей пайда үчүн да болсо, кандай жол менен болбосун, максатына жетүүгө аракет кылат.

Акылсызды тууроо таптакыр туура эмес. Эгер адам жинди сыяктуу болуп жолдон тайса, ал өзү да жинди болот. Жамандык кылган адамдай башканы өлтүрсө, ал да жаман адам болуп эсептелет. Атты туураган жылкыга окшойт; Шунду туураган адам – ошол Шундун жолдоочусу болот. Ошо сыяктуу эле, алдамчылык жолу менен даанышманга окшошкусу келген адамды да, чындыгында, даанышман деп аташ керек.

74

Бир кишиде Оно-но Тофунун колу менен жазылган деп эсептелген “Жапон жана Кытай ырлар жыйнагы” бар эле. Аны көргөн бирөө ээсине мындай деди:

– Сиздин үй-бүлөлүк мурасыңызга шек келтиргим келбейт, бирок бир кызык нерсе: Оно-но Тофу, өзүнөн кийин жашаган Сидзё-дайнагон түзгөн жыйнакты көчүрүп жазышы мүмкүн эмес.

– Ооба, бул чындап эле сейрек кездешүүчү нерсе экен! – деп жооп берди ал жана кол жазманы мурдагыдан да кылдат сактай баштады.

75

“Караңгы” жана “жарык” башталыштар тууралуу окууларда “Кызыл тил күндөрү” жөнүндө эч кандай терс пикир айтылган эмес. Байыркылар аларды жамандыкка жоорушчу эмес. Азыркы жек көрүүбүз бирөөнүн сөзүнөн улам пайда болгондур?

Бул күндөрү башталган иш ийгиликсиз аяктайт деген кеп бар; эч нерсени так айтууга да, жасоого да мүмкүн эмес дешет; тапканды жоготосуң, ойлогонду ишке ашыра албайсың дешет. Бул акылга сыйбаган ой.

Ийгиликтүү башталып, бирок ийгиликсиз аяктаган иштерди санап көрсөк, анда да ушундай эле жыйынтык чыгарылат. Себеби өзгөрмөлүүлүктүн чеги жок: бир нерсе бар сыяктуу көрүнүп, бирок жок болуп кетет, башталышы бар нерсенин аягы болбойт.

Максаттарга жетүү мүмкүн эмес, умтулуулар чексиз. Адамдын жүрөгү туруксуз. Баары убактылуу. Анда эмне үчүн бир көз ирмемге токтоп калуу керек?

Мунун себептери белгисиз. Албетте, жакшы күндө жамандык кылуу туура эмес, ал эми жаман күндө жакшылык кылуу жакшы десек болот. Бирок жакшылык менен жамандык күндү тандоодон эмес, адамдын өзүнөн көз каранды.

76

Жаа атуунун сырларын үйрөнүп жаткан бир жаш жигит колуна эки жебе кармап, бутанын алдына келип турду. Анын устаты ага мындай акыл-насаат айтты:

– Жаш жигит, колуңа эки жебени бирдей кармаба! Экинчи жебең бар экенин билгенде, биринчи жебени аткарууга болгон күч-аракетиңди жумшабай, кайдыгер мамиле кыласың. Ар бир атууну акыркы мүмкүнчүлүк деп эсептеп, жалгыз гана ошол бир жебе менен бутаны так атышың керек!

Бирок, ойлонуп көрсөң, устаттын көз алдында эки жебең болсо, бирөөсүнө кайдыгер мамиле кылууга мүмкүнчүлүк барбы? Албетте, жок! Сен өзүң бул сезимди байкабасаң да, сенин устатың сенин ичиңдеги кайдыгерликти сезип турат.

Бул окуянын мааниси турмуштун ар кандай тармактарына тиешелүү. Мисалы, бир нерсени үйрөнүп жаткан адам “эртең менен эрте баштайм” деп ойлоп, кечиктирип жатканын байкабай калат. Же болбосо, “кечинде бүтүрөм” деп, ал эми кеч киргенде “эртең кылам” деп ойлонуп, ошол эле учурда жакшылап машыгууга үмүттөнөт. Бирок, ошол учурда өзүбүздөгү байкалбаган кайдыгерликти моюнга алабызбы? Ойлогон ишибизди ошол замат аткаруу эмне үчүн мынчалык кыйынчылыкка турат?

77

Бир киши мындай окуяны баяндады:

Бир жолу бир адам өгүз сатып алуу үчүн базарга жөнөдү. Ал сатуучуга: “Эртең акчасын төлөп, өгүздү алып кетем”, – деп убада кылды. Бирок, тилекке каршы, түн ичинде өгүз ээсинин үйүндө өлүп калды. Бул окуя сатып алуучу үчүн пайдалуу болуп, ал эми сатуучу үчүн зыяндуу болду.

Муну уккан кошунасы мындай деди: “Өгүздүн ээси зыян тартты, бирок чоң пайда да тапты. Тирүү жан, анын ичинде өгүз да, адам да, эртеңки күнүн билбейт. Өгүз билбестиктен өлдү, ал эми ээси билбестиктен тирүү калды. Бир күндүк өмүр он миң алтындан кымбат, ал эми өгүз каздын жүнүнөн арзан. Ошондуктан, он миң алтын таап, бир тыйын жоготкон адамды зыянга учурады деп айтуу туура эмес!”

Уккандар баары күлүп калышты: “Бул эреже бир эле өгүз ээсине тиешелүү эмес го!”

Кошунасы сөзүн улантты: “Демек, ар бир адам өлүмдү жек көрүп, өмүрдү сүйүшү керек. Акылсыз адам күнүмдүк жашоонун кубанычынан ырахат албай, башка нерселерди самайт. Өмүр казынасын унутуп, чексиз каалоолордун артынан чуркайт. Ошондуктан, жашап турганда жашоодон ырахат албаган жана өлүмдөн корккон адам үчүн бул ой туура эмес. Адамдар өлүмдөн коркпогондуктан эмес, өлүмдүн жакындап келе жатканын унутуп койгондуктан жашоодон ырахат алышат. Эгерде адам өмүр менен өлүмдүн чегин байкабай өтсө, анда ал чыныгы принципке жеткен болот”.

Бул сөзгө да ого бетер күлүп калышты.

78

Сарайга келгенде, биринчи министр Токиваиди эң маанилүү билдирүү алып келген сакчы күтүп турган. Улук даражалуу адамды көргөндө, сакчы атынан түшүп салам берди. Биринчи министр сакчыны иштен четтетүүнү буйруду да, мындай деп билдирди: “Император сарайынын түндүк дубалынын сакчысы эң маанилүү билдирүү колунда турганына карабай, атынан түштү. Мындай адам мамлекетке кантип ак ниет менен кызмат кыла алат?!”

Эң маанилүү билдирүүнү жогорку даражалуу адамдарга атка минип туруп көрсөтүү керек. Атынан түшүүгө тыюу салынат.

79

Менамоми деген чөп бар. Эгерде жылан чаккан адам бул чөптү жараатына сүртүп, таңып койсо, дароо айыгат. Андыктан, аны тааный билүү маанилүү.

80

Бир нерсеге жабышып, ага зыян келтирген нерселерди санап бүтүрүү мүмкүн эмес. Мисалы: денеге – бит, үйгө – келемиш, өлкөгө – каракчы, бактысыз адамга – байлык, жакшы адамга – боорукердик, дин кызматкерине – мыйзам окутуу.

81

“Жумшак жыттуу сүйлөшүүлөр” деген сөздөрдү окуганда, ичимде даанышман ойлор жанданды. Бул сөздөр акылман адамдардын накыл кептерин камтыйт экен.

Эгер кандайдыр бир ишти кылуу керекпи же жокпу деген күмөн пайда болсо, адатта, аны аткарбай эле койгон оң.

Келечек жөнүндө ойлонгон адам эч нерсеге ээ болбошу керек. Тамак ичүүчү жөнөкөй идиш да болбошу керек. Намаз китеби же Будданын статуэткасы сыяктуу баалуу буюмдарды кармап жүрүү туура эмес.

Эң жогорку деңгээл – эч нерсеге ээ болбой, толук жалгыздыкка умтулуу.

Акылман адам жөнөкөй адамдай, акылдуу адам акылсызга окшоп, бай адам кедейдей, таланттуу адам таланты жоктой болуп көрүнүшү керек.

Будданын окууларын түшүнүү үчүн атайын аракеттин кереги жок. Денени эс алдырып, жан дүйнөнү дүйнөлүк түйшүктөн арылтуу жетиштүү.

Ушул ойлордон тышкары дагы бир маанилүү нерсе бар эле, бирок эсиме келбей койду.

82

Биринчи министр Хорикава сулуулугу жана байлыгы менен гана эмес, саркеч буюмдарга болгон өзгөчө сүйүүсү менен да белгилүү болгон. Ал өзүнүн уулу Мототосиге издөө бөлүмүнүн башчылыгын тапшырат. Уулу кызматка киришкенде, атасы анын кызматтык бөлмөсүндөгү кытай сандыгынын көрксүздүгүн байкап, аны кооздоп өзгөртүүнү буйруйт.

Бирок, эски каада-салттарды жакшы билген чиновниктер мындай деп жооп беришет:

“Бул сандык эзелтен бери колдонулуп келет, анын кайдан алынып келингени белгисиз. Жүз жылдан ашуун убакыттан бери сарайда муундан-муунга өтүп, эскирген буюмдарды жаңылоо үчүн үлгү катары кызмат кылып келген. Ошондуктан, аны өзгөртпөй эле койгон туура болот.”

Ошентип, министрдин буйругу аткарылбай калат.

83

Үйдүн түндүк дубалында эрибей калган кар музга айланып, арабанын устундарында шурудай болуп жалтырап турду. Таң кербезденип, ай канчалык нурун чачса да, бул бурчтун сырын ача албагандай сезилди.

Алыстагы храмдын галереясында бир асылзат айым менен баарлашып отурду. Алардын сүйлөшүүсү түгөнбөс сыяктуу. Аялдын саал ийилген моюну, ажайып келбети көз жоосун алат. Көйнөгүнөн чыккан жыпар жыт күтүүсүздөн жүрөгүңдүн тынчын алат. Ара-арасында угулган шыбырлар дагы өзүнө тартып, айлананын сүйкүмдүүлүгүн ашырат.

84

Кээде аялдарды эркектерди шылдыңдап күлбөй тургандай тарбиялоо керектиги айтылат. Бир жолу мага мурунку Таза Жер храмынын регенти жаш кезинде кечил-императрица Анкийден тарбия алгандыгын айтып берген. Ямасина аттуу министр жөнөкөй кызматчы карап койсо эле уялып кетчү экен.

Эгер аялдар болбосо, эркектер кийимдерин да, баш кийимдерин да оңдуу кие алышмак эмес. Аялдар эркектердин сезимдерин козгогон сүйкүмдүү жандыктардай сезилиши мүмкүн. Бирок, чындыгында, бардык аялдар табиятынан кемчилиги арбын. Алар өтө өзүмчүл, ач көз, туура жолду билбейт, оңой эле жаңылышат. Ал эми сүйлөшө келгенде жөнөкөй суроого да жооп бере алышпайт.

“Балким, алар сак болгондуктанбы?” деп ойлошуңуз мүмкүн. Бирок андай эмес, алар күтүлбөгөн нерселерди сурабасаң да айтып беришет. Эгер кимдир бирөө аялдардын акылдуулугу алардын сырдуулугунда, көздү боёдогу чеберчилигинде деп ойлосо, анда алардын айла-амалдары биринчи көз карашта эле билинерин билбейт. Аял – ишенимсиз жана акылсыз жандык. Аялдын жакшы мамилесине жетүүгө аракет кылган жана анын кежирлигине, кубулма мүнөзүнө баш ийген адам боор оорууга татыктуу.

Анда эмне үчүн аялдын алдында момун болуу керек? Акылдуу аял жагымсыз жана суук болот. Аял сүйүүдөн сокур болуп, анын каалоосун аткарганда гана сүйкүмдүү жана кызыктуу көрүнүшү мүмкүн.

85

Көз ирмемдин баалуулугун эч ким толук түшүнбөйт. Бул терең билимдин жетишсиздигиненби, же жөн гана аң-сезимдин жоктугунанбы? Балким, бул кайдыгерлик менен коштолгон аңкоолуктан уламдыр. Бирок, бир тыйын анча деле баалуу болбосо да, аны үнөмдөсөң, келечекте чоң жардам берет. Ошондуктан, сараң адам ар бир тыйынды аярлап, сактап калууга аракет кылат.

Биз көз ирмемдин канчалык баалуу экенин ойлобойбуз. Бирок, убакыт токтобойт, ар бир көз ирмем өтүп, күтүүсүз учурда өмүрүң аяктайт. Ошондуктан, акылдуу адам алдыдагы күндөр менен айлар жөнүндө тынчсызданып, кайгырбашы керек. Өкүнүчтүү эмес, пайдалуу нерселер гана эске алынууга тийиш. 

Эгер кимдир бирөө эртең менен сенин өмүрүң менен коштошооруңду айтса, бүгүнкү күн бүтө электе эмнелерди жасоого үлгүрмөк элең? Эмне үчүн бүгүнкү күн – баарыбыз жашап жаткан бул күн – акыркы күндөн айырмаланышы керек?

Күн сайын биз көп убактыбызды тамак-ашка, күнүмдүк муктаждыктарга, уйкуга, сүйлөшүүлөргө жана жөн гана басып жүрүүгө жумшайбыз. Бул зарылчылык. Ал эми бош убактыбызда пайдасыз нерселерди жасап, керексиз сөздөрдү сүйлөп, маанисиз ойлорго жетеленип, убакытты текке кетиребиз. Бул – эң чоң акылсыздык. Анткени, ушинтип күндөр өтүп, айлар алмашып, бүтүндөй өмүр көз ачып жумганча өтүп кетет. Се Лин-юнь “Лотос Сутрасынын” түрмөктөрүн которгон болсо да, Хуэй Юань аны Ак Лотос жамаатына кабыл алган эмес. Себеби, ал жүрөгүндө шамал менен булуттар сыяктуу алаксыткан ойлорду бекем сактаган.

Адам көз ирмемдерди баалабай унутканда, ал көз ирмемдер канчалык кыска болсо да, ал тирүү өлүккө айланат. Эгерде “эмне үчүн көз ирмемдерди аяш керек?” деп сурашса, анда мындай деп жооп берүүгө болот: “Эгер ичиңде тынчсыздануу болбосо, сырткы дүйнө сени алаксытпаса, дүйнө иштеринен арылууну чечкен адам андан арылат, ал эми окууну өздөштүрүүнү чечкен адам максатына жетет.”

86

Бир айылда жашаган киши, даракка чыгуу боюнча чеберчилиги менен таанымал болгон адамдан бийик дарактын чокусун кесип берүүнү суранды. Даракка чыгуу чебери дароо эле бийик даракка чыкты. Бир учурда ал кулап кете тургандай сезилди, бирок жерде турган киши эч нерсе дебей, унчукпай турду. Чебер ылдый түшүп, үйдүн карнизине жакындаганда, жердеги киши:

– Этият бол! Тайгаланып кетпе! – деп эскертти.

Муну уккан мен ага:

– Мынча бийиктиктен секирип деле түшсө болот эле го. Эмне үчүн жана айтпай, эми айтып жатасыз? – деп сурадым.

Ал мындай деп жооп берди:

– Азыркы учурда айтыш керек. Анткени, башы айланып, бутактар ишенимсиз болуп турган чакта, ал өзү эле этият болмок. Ошондуктан мен эч нерсе деген жокмун. Азыр болсо, ката кетирүү анчалык деле коркунучтуу эмес, демек, ал сөзсүз түрдө ката кетирмек.

Бул жөнөкөй эле айылдык кишинин сөзү болчу, бирок анын акыл-насааты даанышмандын сөзүнө тете эле.

Бул окуя оюнга да тиешелүү: эң татаал абалдан топту алгандан кийин, жеңил сезилген жерден сөзсүз ката кетиресиң.

87

Бир жолу мен “сугороку” (шахмат сыяктуу оюн) боюнча чеберчилиги менен белгилүү болгон адамдан ийгилигинин сырын сурасам, ал мындай деп жооп берди:
– Утуш үчүн эмес, утулбоо үчүн ойнош керек. Кайсы кадамдар эң алсыз болушу мүмкүн экенин алдын ала ойлонуп, алардан кач. Утулууну кеминде бир кадамга кечиктирүүгө мүмкүн болгон вариантты танда.

Ушул эле принциптерди жетекчиликке алып, окууну өздөштүр. Денени тынчтандыруунун жана мамлекетти коргоонун ыкмалары да ушундай эле принциптерге негизделет.

88

Бир акылмандын таң каларлык сөзү кулагымда дагы эле жаңырып турат: “Менин оюмча, иго жана сугороку оюндарын күнү-түнү ойногон адам, төрт оор жана беш улуу күнөөдөн да чоң жамандыкка жол ачат”.

89

Эртең алыскы өлкөлөргө аттана турган адамга, шашпай, тынч аткарыла турган иш тапшырууга болобу?

Адам күтүлбөгөн жерден маанилүү иштин алдында калса, ал чексиз кайгыга чөмүлүп, башка эч нерсе жөнүндө уккусу келбей калат. Башкалардын кайгысы да, кубанычы да ага кызыксыз болот.

Баары “Кызыкпайт” дешет, бирок “Эмне үчүн?” деп сураган жан жок. Балким, ошондуктан карылыктын чегине жеткендер, оорунун азабын тарткандар жана түбөлүк сапарга аттана тургандар бул дүйнөнүн ызы-чуусунан алыстагысы келет.

Дүйнөдөн качууну каалабаган бир да жан жок. Эгер сен дүйнөлүк дүрбөлөңгө туткун болуп, андан кутулуу мүмкүн эмес деп эсептесең, каалоолоруң артып, денең алсырап, жаның эс албайт. Ансыз деле маанилүү эмес майда адаттар бүт өмүрүңдү ээлеп, убактыңды уурдайт.

Күн батып баратат, бирок сапар узак. Өмүр болсо чалынып-жыгылып алдыга умтулууда. Эми бардык байланыштарды үзө турган учур келди. Ишенимдүүлүктү сактоо, сылыктык жөнүндө ойлонуунун зарылчылыгы барбы?

Муну түшүнбөгөндөр сени жинди, акыл-эсинен айныган жана сезимсиз деп эсептешет. Бирок жаманаттыдан азап тартпа, мактоого да кубанба!

90

Кээде кырктан ашкан адам жашыруун бузукулук кылса, ага эч ким тоскоол боло албайт. Бирок, эркек менен аялдын ортосундагы мамилелерди талкуулап, андан көңүл ачуу – бул адепсиздик. Бул жийиркеничтүү көрүнүш.

Ошондой эле, карыянын жаштардын арасына кирип, аларды кубантуу үчүн бош сөздөрдү сүйлөгөнү, же баары сыйлаган мырзанын алар менен эч кандай байланышы жоктой түр көрсөткөнү, же болбосо кедей үй-бүлөдө ичимдик ичип, конокторду сыйлап, өзүн көрсөтүүгө аракет кылганы – мунун баары өтө жагымсыз.

91

Илгери адамдар храмдарга, ыйык жайларга жана жалпы эле нерселерге ат коюуга көп маани беришчү эмес. Аталыштар окуяларга жараша, табигый түрдө пайда болгон. Азыркы учурда болсо, аталыштар ушунчалык татаалдашып кеткендиктен, адамдар чыгармачылык жөндөмүн көрсөтүү үчүн аларды ойлоп табууга азап чегип жаткандай сезилет. Ошондой эле, ысымдарга адаттан тыш иероглифтерди тандоого аракет кылуу да маанисиз. Анткени, сейрек кездешүүчү нерселерге, башкалардан айырмаланууга умтулуу – бул көбүнчө чектелген адамдардын белгиси деп айтылат.

92

Дос тандоодо этият болуу керек. Төмөнкү сапаттарга ээ адамдар менен дос болуудан алыс болуңуз: Айтканына турбаган, текебер адам: Өзүн жогору сезип, башкаларды баалабаган адамдардан оолак болуңуз. Өтө жаш, тажрыйбасыз адам: Жашоо тажрыйбасы аз болгондуктан, туура чечим чыгарууда кыйналышы мүмкүн. Эч качан оорубаган, ден соолугу чың адам: Мындай адамдар башкалардын алсыздыгын түшүнбөй, аёосуз мамиле кылышы ыктымал. Ичкиликке берилген адам: Ичимдик адамды жаман жолго салып, достукка зыян келтириши мүмкүн. Урушчаак, катаал мүнөздүү адам: Мындай адамдар менен мамиле түзүү оор жана жагымсыз болот. Жалганчы: Ишеним достуктун негизи, ал эми жалганчы адам ишенимди жоготот. Ач көз адам: Өз кызыкчылыгын гана ойлогон адам достукту баалабайт.

Ал эми төмөнкү сапаттарга ээ адамдар менен дос болсоңуз, бул сизге пайдалуу болот: Жардам берип колун сунган, белек берген адам: Чыныгы достук камкордук жана колдоо менен коштолот. Дарыгер: Ден-соолугуңузга кам көрүүгө жардам берет. Акылман адам: Сизге туура кеңеш берип, жашоодо алдыга умтулууга түрткү берет.

Эскертүү: Бул кеңештер жалпы мүнөздө берилген. Ар бир адам ар башка, андыктан адамдарды жеке сапаттарына жараша баалоо маанилүү.

93

Кытайдан келген дарыларды эске албаганда, биз кытай буюмдарысыз деле жашай алмакпыз. Өлкөбүздө кытай товарларына окшош буюмдарды жасоого кудуретибиз жетет. Ошондуктан, Кытайдан бизге чейинки узак жол аркылуу майда-барат нерселерди ташып келүү акылга сыйбаган иш. Анткени бекеринен айтылбайт: “Алыстан келген нерселерди ашыкча баалаба” жана “Кыйынчылык менен тапканыңды кымбат дебе”.

94

Чарбада жылкылар менен өгүздөрдү багуу – бул зарылчылык. Аларды байлап, кээде кыйнаганга туура келгени жүрөктү оорутат, бирок башка арга жок учурлар болот. Ал эми иттерге келсек, алар үй кайтаруу жана мүлктү коргоо ишинде адамдан алда канча мыкты. Ошондуктан, аларды сөзсүз багуу керек. Бирок, азыркы учурда ар бир үйдө ит бар, андыктан аларды атайын багуунун деле кереги жок. Калган бардык жаныбарлар менен канаттуулардын чарбада болушунун эч кандай мааниси жок. 

95

Ылдам чуркоочу жаныбарлар тосмолорго камалып, чынжырга байланат. Жеңил канаттуулардын канаты кесилип, аларды капастарга камашат. Алар асманды, эркин тоолорду жана кенен өрөөндөрдү сагынып, тынчтык таппай кыйналышат.

Бул ой мени чыдагыс абалга салат, жүрөгү бар адам үчүн бул азаптуу. Жаныбарларды кордоп, андан ырахат алгандар Цзе жана Чжоуга окшош. Ал эми  Ван Цзыю канаттууларды абдан жакшы көрчү, алар менен бамбук токойлорунда ойногон, алар анын жан шериктери болуп калышкан. Ал эч качан аларды кармап, азапка салган эмес. Андан тышкары, бир чыгармада мындай деп айтылат: “Үйдө сейрек кездешүүчү канаттууларды жана кызыктуу жаныбарларды кармоого болбойт”.

96

Адам баласынын алгачкы кадамы – акылмандардын ой-пикирин түшүнүү үчүн жазууну үйрөнүү. Каллиграфия өзүнчө илим болбосо да, бардык билимдердин башаты болуп саналат.

Андан соң, адам өзүн жана айланасындагыларды сактоо үчүн дарыгерлик өнөрүнө ээ болууга тийиш. Дарылоону билбеген адам өзүн да, жакындарын да коргой албайт, ата-энесинин жана башка сыйлуу адамдардын алдындагы милдетин толук аткара албайт.

Кийинки кезекте жаа атуу, ат минүү сыяктуу алты негизги чеберчиликти үйрөнүү зарыл. Бул өнөрлөрдүн баары адам үчүн өтө маанилүү.

Эч качан китептен алган билимди, аскердик ишти жана медицинаны көз жаздымда калтырбаңыз. Бул багыттарды өздөштүргөн адам коомго ар дайым керектүү инсан болот.

Андан тышкары, тамак-аш – адамдын жашоосунун негизги булагы. Тамак жасоо өнөрүн мыкты өздөштүргөн адам коомго зор пайда алып келет. Ошондой эле, ар кандай кол өнөрчүлүк жана чеберчилик ар бир иште баалуу.

Калган өнөрлөргө келсек, жетекчилик кызматтагы адам көптөгөн таланттарга ээ болушу мүмкүн. Поэзияга жакын, музыканы түшүнгөн жакшы. Бирок, бул өнөрлөрдү мамлекет жана карамагындагылар жогору бааласа да, азыркы заманда алардын жардамы менен дүйнөнү башкаруу анчалык деле натыйжалуу эмес. Алтын канчалык кооз болсо да, темирдин пайдасы алда канча көп.

(уландысы бар)

Которгон Абийрбек Абыкаев

Кэнко-Хоси Ёсида: “Зериккенде жазылган ой толгоолор” – 2 (уландысы) алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Кэнко-хоси (кечилдик аты, чыныгы аты Урабэ Канэёси) [болжол менен 1283-ж., Киото (?)–1350/52], жапон жазуучусу. Ёсида синтоисттик ибадатканасынын башчысынын үй-бүлөсүндө туулган. Он жети жашынан императордук сарайда кызмат кыла баштаган; поэтикалык антологияларды түзүүгө катышкан, ага өзүнүн ырлары да кирген. 1324-жылы император Го-Уда каза болгондон кийин Кэнко-хоси монахтыкка өткөн. Көп саякаттап, ырларды жазууну улантып, замандаштары тарабынан “жапон поэзиясынын төрт асмандык кожоюндарынын” бири деп аталган. Өмүрүнүн акыркы жылдарын Ига провинциясындагы жалгыз чатырда отурукташып өткөргөн. Дал ошол жерде, уламыш боюнча, анын атактуу “Зериккенде жазылган ой толгоолор” (“Цурэдзурэгуса”, 1331, жарык көргөнү 1902) табылган, алар будда сутраларынын барактарынын арткы бетине жазылган. “Жазуулар…” дзуйхицу (эссе) жанрына таандык жана өз алдынча, сюжеттик жактан байланышпаган бөлүмдөн турат. Алардын көбүнчөсү адам, анын руханий дүйнөсү, артыкчылыктары жана кемчиликтери жөнүндөгү философиялык ой жүгүртүүлөрдү камтыйт, алар өткөн мезгилдерге болгон сагыныч менен коштолгон.

Кэнко-хосинин “Зериккенде жазылган ой толгоолору” (Цурэдзурэгуса), Сэй Сёнагондун “Баш жаздыктан жазылган жазуулар” жана Камо-но Тёмэйдин “Кечилдин жазуулары” сыяктуу жапон классикалык прозасынын шедеврлери менен катар, “калемдин артынан” дегенди билдирген дзуйхицу жанрынын бермети болуп саналат. Эмне келип, эмне көрүнгөнүн, жандын бир гана кыймылына баш ийип жазуу – ал эскерүүбү же күтүлбөгөн ойбу, турмуштук көрүнүшбү же жашоо, адамдар жөнүндөгү ой жүгүртүүбү – бул дзуйхицу. “Зериккенде жазылган ой толгоолор” – бул бири-бирине тизилген, бири-бирине жабышкан, жаңыртылган, бирок бири-биринин эркиндигине кол салбаган адам, анын чыныгы табияты жөнүндөгү ойлор. Максатсыздык – алардын максаты, сулуулук – алардын долбоору, – насаат айтуу эмес, акылдын жарк эткен учкундары менен жашоонун караңгылыгын жана адамдын жашыруун сулуулугун жарык кылуу.

Бул эмгек орус тилинен кыскартуулар менен которулду.

Кечке бош отуруп, зериккениңден алдыңа сыя челекти коюп алып, эмнегедир оюңа келген ар нерселерди чиймелей баштасаң, ушундай бирдемелер жазылат – окуп алып жинди болуп кете жаздайсың.

1

Ошентип, сиз ушул чакчелекей дүйнөгө туулуп келдиңиз, сизди өкүндүрө турган көп нерселер али алдыда.

Императордун абалын ойлогондон да коркосуң. Бул ыйык адамдардын тээ түпкүрдөн берки ата-бабалары асылзаадалар – алар карапайым адамдардын теңи эмес.

Ал тургай жөнөкөй адамдар кызматка туруп, атка минерлердин катарына кошулганда өздөрүн бир топ салабаттуу сезишет. А жогорку кызматтагылар тууралуу айтпаса деле түшүнүктүү. Алардын балдары гана эмес, неберелери да – тагдыры өзгөрүп кеткен күндө да – сөөлөттөрүнөн ажырабайт.

Тексиздер деле ыгы келсе, өздөрүнүн колу жеткен кызмат абалына жете алышат, ал учурда алар дароо көпкөлөң кебете күтүшөт. Бирок өздөрүн кандай улуу адаммын деп эсептешсе да, алар эч нерсеге татыбаган майда адамдар.

Эң эле боор ооругандай абал кечилдердики. Сэн-Сёнаган мындай деп жазган: “Адамдар үчүн алардын дөңгөчтөн айырмасы жок”, бул туура айтылган сөз, чындыгында эле ошондой.

Дардаңпоздор канчалык күч менен өкүрүп, бакырышса да, андан салабаттуу болуп кетишпейт.

Акылман Дзоганын атак-даңкка умтулуу менен Будданын окуусу бири-бири менен каны кошулбастыгы тууралуу айткандары эске түшөт. Бирок эң тазамын деген такыба кечилдин да кандайдыр бир жетсем деген тилеги болсо керек.

Мисалы, адамда бардык тарабынан караса да эң сонун, кемчиликсиз келбетке ээ болсом деген тилек пайда болушу мүмкүн. Аз сүйлөгөн адамды угуудан тажабайсың. Баарлашып жаткан адам жагымдуу болсо, аз сүйлөсө, андан тажабайсың, аны менен ар дайым сүйлөшкүң келип турат.

Сыртынан мыкты деп жүргөн адамдын чыныгы жүзү башка болуп чыкканы катуу өкүндүрөт. Сырткы келбети жана теги адамга туулганда кошо берилет, ал эми жүрөк – эгер аны бир акылмандыктан андан да ашкан акылмандыкка жетелесең – ал эмне, көнбөйбү?

Эгер адамдын сырткы келбети келишимдүү болуп, бирок жан дүйнөсү жакыр болсо, ал оңой эле тексиз жана одоно адамдардын таасирине кирип, ошолорго окшоп калат. Бул аянычтуу.

Эң эле керектүү нерселер: чыныгы акылдуу чыгармаларды, поэзияны, жапон ырларын үйрөнүү; үйлөмө жана кылдуу аспаптарды өздөштүрүү; ошондой эле ырым-жырымдар жана каада-салттар жөнүндө билим алуу. Эгер адам муну өзүнө үлгү катары кабыл алса, сонун.

Кол жазмаң тайталаңдабай жана даана болушу абзел; жагымдуу үнүң болсо, дароо туура нотаны ал; уялып турсаң да, ичкиликтен баш тартпа – бул эркек үчүн жакшы.

2

Өзүн ашыра баалап, байлыкка умтулуп, эски акылмандардан калган башкаруунун негиздерин унутуп, элдин кайгы-муңун, үмүт-тилектерин эсинен чыгарып жана өлкөдөгү иштердин начарлашынын себептерин түшүнбөгөн адам, мен үчүн жек көрүүгө татыктуу, акылсыз адамдай сезилет.

«Колуңда бар нерселердин баарын пайдалан – кийимдерден баштап, баш кийимдерге, аттарга жана бука унааларына чейин. Сырттагы кооздуктарды издөөгө умтулба», – деп айтылат Кудзё мырзанын калтырган керээзинде.

Ордодогу иштер жөнүндө ойлонуп, кечилчилик кылган император Дзюнтоку да: «Императордук нерселер – начар болсо да жакшы», – деп жазган.

3

Сүйүү жөнүндө түшүнүгү жок эркек, дүйнөдө теңи жок акылдуу болсо да, баасы төмөн, түбү түшкөн кымбат баалуу идишке окшош. Сүйүүнүн ырахаты, анын ысык-суугуна чыдап, ата-эненин тилдегенине жана элдин ушагына кайыл болуп, бир мүнөт да тынчтык таппай, ойлор ар тарапка чачырап, ээндеп барып жатып, бир түн да тынч уктабай калганында!

Ошол эле учурда, аялга сизди жеңил олжо катары эсептешине жол бербеш үчүн сүйүүдөн башыңды жоготпой, чын жүрөктөн аракет кылуу керек.

4

Бул дүйнөгө кайрадан жаралып келериңди унутпай, Будданын окуусунан кетпөө – суктанарлык энчи.

5

Адам бактысыздыкка туш болгондо кайгыга батып, шашылыш чечимдерди кабыл албаганы жакшы. Ал эми эшиктин сыртындагылар укпаш үчүн эшикти жаап алып, келечектен эч нерсе күтпөй жашап, тынчтыкта таңды жана кечти тосуп алуу керек. «Жерде жаткан айды күнөөсүз көрөм», – деп айтканда Акимото-но-Тюнагон дал ушунтип ойлогон болуш керек.

6

Кызмат абалында бийик даражага жеткендер, өзгөчө сансыз адамдардын үстүнөн бийлик жүргүзгөндөр балалуу болбой эле койгону жакшы. Мурдагы ханзаада Тюсе, биринчи министр Куджё, Солчул министр Ханазоно – баары өз тукумун улантууну токтотууну каалашкан.

Ал эми министр Сомедоно, Ёцуги аксакалдын жомокторунда жазылгандай, мындай деп айтчу: «Укум-тукумдун жок болгону жакшы, бирок алардын бузулушу жаман». Ал эми ханзаада Сётоку өзүнүн күмбөзүн даярдап жатканда, уламыштарда айтылгандай, мындай деген: «Бул жерден кыскарт, бул жактан азайт: менде тукум болбойт деп ойлойм».

7

Эгерде адам өмүрү түбөлүктүү болуп, Ада-синин түздүгүндөгү шүүдүрүмдөй бир сонун күнү жок болуп, Торибэ тоосунун чокусундагы түтүндөй тарап кетпесе, анда дүйнө мынчалык сырдуу болмок эмес. Дүйнөдөгү эң сонун нерсе – анын өзгөрүлүп тургандыгы.

Кимге канча өмүр берилгенин карагыла – адамдын өмүрү эң узун. Кечке жетпей өлүп калчу май аыйынын чымындай, жазды да, күздү да билбеген жайкы чегирткелердей жандыктар бар. Татыктуу жашасаңыз, бир жыл деле бир топ узун.

Жашоого тойбосоңуз, анда миң жыл жашасаңыз да, жашооңуз кыска түштөй сезилет. Кебетең суук болгонун күтүп, өлөсөлүү чалга айланганда бул дүйнөдөн табарың эмне!

«Өмүрүң узун болсо, уят болгон учурлар көп болот» демекчи, карый электе өлгөн жакшы.

Бул босогодон өткөндө сырткы келбетиңизден уялбай каласыз: адамдарга кол сунуп, өмүрүңүздүн аягында урпактарыңызды гана ойлойсуз, алардын жаркын келечегин көрүү үчүн жашагыңыз келет. Сенин жан дүйнөңдү жалган дүйнөнүн маселелери гана ээлейт, кумарлар, бирок сен өзүң жашоонун жагымдуулугун түшүнбөй каласың – бул аябай жаман.

Адамдын жүрөгүн кумардан жаман эч нерсе бүлгүнгө учурата албайт. Адамдын жүрөгү кандай аңкоо! Мисалы, жыттуу нерсени алалы – бул убактылуу нерсе жана жыпар жыт кийимде кыска убакытка сакталарын баары билет. Бирок, ошого карабастан, биздин жүрөгүбүздү дайыма толкунданткан дал ушул эң сонун жыпар жыт. Элде айтып жүрүшкөндөй, кечил Кумэ бир жолу кир жууп жаткан аялдын буттарынын аппактыгын көрүп, сыйкырдуу күчүн жоготуп койгон. Чынында эле, колу-буттун тазалыгы, мүчөлөрдүн чытырап толуп турушу жана дене өзүнүн алгачкы сулуулугу менен көркөм болсо, балким, ушундай болушу мүмкүн.

8

Аялдын көркүнө чырай берген чачы, менимче, ар дайым көргөн көздөрдү кубантып, жүрөктөрдү арбайт. Анын коомдогу ордун, жан дүйнөсүнүн тереңин бир карап эле, жада калса үнүнөн да баамдоого болот.

Кээде, эгер тагдыр буюрса, аял бир эле көз ирмемде эркектин эсин оодарып, жүрөгүн жаралап коюшу мүмкүн. Бирок, чындыгында, аялдын көкүрөгүндө бир гана сезим – сүйүү оту күйүп турат. Сүйүү үчүн ал уйкусуз түндөрдү өткөрөт, өзүн эч аябайт, ал тургай адам чыдагыс азаптарга да сабыр кылууга даяр.

Сүйүү кумарынын табиятына келсек, чындыгында – анын тамыры терең, башаты алыс. Алты жамандык кумарлуу каалоолорго толо дешсе да, аларды жек көрүп, өзүңдөн алыстатууга болот. Бардык каалоолордун ичинен бир гана нерсени жеңүү кыйын, – бул сүйүү кумары. Бул жерде, көрүнүп тургандай, кары да, жаш да, акылдуу да, келесоо да бири-биринен анча алыс эмес.

Ошондуктан, айтышат: аялдын чачынан жасалган аркан менен күчтүү пилди да байлап алса болот, ал эми аял кийген бут кийимдин таманынан кесип алып жасаган ышкырык менен токойдогу кийикти дароо эле азгырып аласың.

Эң аяр мамиле жасап, сактануубуз керек болгон эң коркунучтуу нерсе – бул сүйүү кумары.

9

Үй, эгерде ал биздин муктаждыктарыбызга жана кыялдарыбызга жооп берсе, анда өзүнүн кайталангыс сүйкүмдүүлүгү бар. Бирок, биз аны убактылуу гана баш калкалоочу жай катары кабыл алабыз. Жакшы табити бар адам жашаган үйдө, айдын нурлары дагы да сүйкүмдүү болуп көрүнөт.

Үй кооз же кымбат болбосо да, картаң бактын көлөкөсү түшүп, бакчада өсүп чыккан гүлдөр көңүлүңдү көтөрсө, веранда жана короо жайлар табити менен жасалгаланып, ал тургай эски буюмдар да өткөн күндөрдү эске салып, көзгө сүйкүмдүү көрүнүп турса – мунун баары жүрөккө жылуу сезим тартуулайт.

Ал эми көптөгөн чеберлер тарабынан жасалган кооз үйлөрдө, катар-катар тизилген кымбат баалуу кытай жана жапон буюмдары, жасалма бакчалар көздү чарчатып, жүрөктү кысылтып жиберет.

Мындай үйдү карап туруп: «Бул жерде узак жашаса болот, бирок мунун баары көз ачып жумганча жок болуп кетиши мүмкүн!» – деп ойлойсуң.

Адатта, үйдүн көрүнүшүнө карап, анын ээси ким экенин билүүгө болот. Министр Готокудайджинин сарайынын үстүнө, бүркүттөр конбосун деп, жип тартылган экен. Аны көргөн акын Сайге:

– Бүркүт консо эмне болмок эле?! Бул төрөнүн жан-дүйнөсү кандай экенин көрсөтүп турат! – деп, аны менен жолугушуудан баш тарткан дешет.

Бул окуя мага ханзаада Ая-но Кодзи жашаган Кодзакадоно сарайынын чатырына да жип тартылганын эске салды. Ошондо бир адам мага:

– Бул жерге каргалар көп келет. Ханзаада алардын көлмөдөн бакаларды кармап жеп жатканын көрүп, катуу капа болот, – деген эле.

«Кандай гана сонун!» – деп ойлодум мен. Балким, Готокудайджинин да өзүнүн жүйөлүү себептери болгондур?

10

Бул окуя каннадзуки айында, Курусу деген жерде болгон. Узун чөп баскан жол менен тоо койнундагы айылды издеп жүрүп, ээн калган жалгыз алачыкты таптым.

Эч кандай дабыш жок, жалбырактардын астында калган бамбук түтүктөн гана суу тамчылап жатты. Алачыктын ичинде, акаданай текчесинде кургап калган хризантемалар жана кызыл клен жалбырактары чачылып жатыптыр: демек, бул жерде кимдир бирөө жашайт экен. Сыйкырлангандай айланага көз чаптырдым: «Ушундай жашоо да мүмкүн экен да!»

Ошол учурда, бакчада чоң мандарин дарагын байкадым. Мөмөлөрүнүн оордугунан бутактары жерге ийилип калыптыр, бирок дарак бийик тосмо менен тосулуптур. Бул мени бир аз эсиме келтирди. «Аттиң, эгер бул тосмо жок болгондо эмне!» – деп ойлодум.

11

Бирдей табити бар адам менен жан дүйнөңдү ачып сүйлөшүп, кызыктуу же жөн эле майда-чүйдө нерселер жөнүндө баарлашуу кандай жагымдуу! Эгер андай адам жок болсо, ал эми маектешиң сени менен баарына макул болуп, жөн гана убакыт өткөрүү үчүн аркы-беркини айтып отурса, жалгыздык сезими пайда болот.

Кээде ар кандай адамдар менен сүйлөшүүгө туура келет. Бирөөдөн «Ооба, албетте» дегенди гана угасың. Башкасы сага толук кошулбайт жана талаша баштайт. «Мен андай деп ойлобойм, – дейт ал, – мына ушундай себептер боюнча». Бул учурда маек зеригүүнү таркатууга жардам берет деп ойлойсуң, бирок чындыгында башкача ойлогон адам менен майда-чүйдө нерселер жөнүндө гана сүйлөшүүгө болот. Жакын досуңдун алыста болушу кандай гана өкүнүчтүү!

12

Чырактын жарыгында китепти ачып, көзгө көрүнбөгөн дүйнөнүн адамдары менен достошкондон кийин, эч нерсе менен салыштырылгыс ырахат аласың. Бул китептер – «Адабий тандоо жыйнагы», «Бо мырзанын чыгармалар жыйнагы», Лао-цзынын накыл сөздөрү, «Наньхуадан келген акылмандын канондук китеби» – керемет түрмөктөр. Биздин өлкөнүн окумуштуулары тарабынан жазылган байыркы чыгармалар акылмандыкка толгон.

13

Жапон ырлары абдан кызыктуу. Атүгүл жек көрүндү токойчунун эмгеги да ал жөнүндө ырдалганда улуулана түшөт; ал тургай коркунучтуу каман да «Уктап жаткан камандын төшөгү» деп айтылса, боорукер болуп көрүнөт.

Азыркы ырларда айрым саптар абдан чебердик менен түзүлгөндөй сезилет, бирок алар эмнегедир эски ырлардай эмес. Анда баары – бир гана сөздөр эмес – сүйкүмдүүлүккө толгондой сезилет.

Цураюки мындай деген:

«Жиптен өрүлбөсө да (айрылуу жолу)»

Бул «Байыркы жана жаңы ырлардын жыйнагындагы» эң начар деп эсептелген ыр дешет, бирок ошентсе да мындай сөздү биздин замандашыбыз жазбаганы дароо эле көрүнүп турат. Ошол кездеги ырларда мындай сөздөр өзгөчө көп кездешчү. Эмне үчүн бул аталыш дал ушул ырларга таандык болуп калганын түшүнүү кыйын. «Гэндзи тууралуу баянда» алар мындай деп жазылган:

«Өрүлбөсө да (ажырашуу жолу)…»

Ошол эле нерсе «Байыркы жана жаңы ырлардын жаңы жыйнагынан» алынган ырларда да айтылат:

Жашыл ийнеси түшпөгөн карагай да,

Кайгы-муңга толгон баштары.

Чынында эле, формасы боюнча алар бир аз байланышсыз көрүнөт, бирок Иэнаганын күндөлүгүндө поэтикалык мелдештер учурунда сурамжылоодо бул ыр эң сонун деп табылгандыгы жана улуу даражалуу инсандар, айрыкча бул ырга таасирленип, андан кийин да ал жөнүндө мактоо менен айткандары жазылган.

Илгертен бери ыр түзүүнүн мыйзамдары гана өзгөрбөйт дешет. Мен билбейм, бул чынбы же жокпу. Байыркы акындардын сөздөрү менен жазылган ырларды окусаң, азыр да жаңырып тургандай, таптакыр башкача таасир калтырат. Алар жеңил, көрктүү, формасы боюнча таза жана сүйкүмдүүлүгү боюнча тереңдей сезилет. Рёдзинхисё жыйнагынан алынган эйкёку ырларынын сөздөрү да сүйкүмдүүлүккө толгон.

Байыркылардын оозунан баары кандай сонун угулчу, ал тургай кокустан чыгып кеткен сөздөр да!

14

Кичинекей саякат да адамды сергитип, көңүлүн ачат. Кайда барбаңыз, көз жоосун алган кооздуктарга күбө болосуз. Жөө басып, айланаңызды байкап карасаңыз, жөнөкөй айылдарда да, тоо койнундагы кыштактарда да таң калыштуу нерселерди кезиктиресиз. Шаарда жүргөндө көңүл бурбаган майда-чүйдө нерселер да саякатта өзгөчө мааниге ээ болот. Балким, борборго кат жазып: “Керектүү иштерди унутпа”, – деп эскертесиз. Бул да өзүнчө бир кызык.

Саякатта баары көңүлдү бурат: жөнөкөй буюмдар да жагымдуу көрүнүп, таланттуу адамдар адаттагыдан да сулуу сезилет.

Ошондой эле, элден жашырынып, ибадатканага же ыйык жерге кирүү да кызыктуу окуяларга бай болушу мүмкүн…

15

Кагура бийи көркөмдүүлүгү жана кызыктуулугу менен айырмаланат. Музыкалык коштоодо флейта менен хичирикинин үнү өзгөчө жагымдуу. Бирок бива менен жапон арфасынын коштоосунда аткарылган бийди да көрүүнү эңсейм.

16

Тоодогу храмда обочолонуп, Буддага кызмат кылуу – жан дүйнөңдү тазартып, көңүлүңдү сергиткен, эч качан тажатпаган ыйык иш.

17

Кээ бир адамдын жөнөкөйлүгү, байлыктан алыс жашоосу, дүнүйөкорлукка азгырылбаганы чынында эле таң калтырат. Илгертен бери эле акылмандардын арасында байлар аз болгон. Кытайда Сюй Ю деген киши жашап өткөн. Анын эч кандай мүлкү жок болчу, жада калса сууну да алаканы менен иччү. Бир киши ага ашкабактан жасалган аяк алып келип берет, бирок Сюй Ю шамалга ызылдап, тынчын алгандыктан аны ыргытып жиберет да, кайрадан сууну алаканы менен иче баштайт. Карачы, анын жан дүйнөсү кандай гана таза болгон! Сон Чен кыштын суугунда төшөгү жок, бир боо саманга жатчу. Кытай эли бул окуяны укмуштуудай деп эсептеп, урпактарына мурас катары айтып келишкен. Бирок биздин арабызда мындай окуялар тууралуу сөз да кылышпайт.

18

Жыл мезгилдеринин ар бири өзүнчө сыйкырга бөлөнгөн. Күздүн кооздугун баары эле баалап, анын өзгөчө жагымдуулугу бар экенин айтышат. Бул чындык, бирок менин оюмча, биздин сезимдерибизди эң терең козгогон – жаз мезгили.

Жаздын өзгөчө бир сапаты – канаттуулардын сайраганы. Тосмолордун жанында, жумшак тийген күндүн нурунун таасиринде чөптөр өнүп чыга баштаганда, жаз акырындык менен өз табиятын ачып берет: тумандар каптап, жамгыр аралаш шамал согуп, гүлдөрдү шашылыш түрдө гүлүн ачууга мажбурлайт. Жаңы жалбырактар пайда болгонго чейин, гүлдөр кыйынчылыктан башка эч нерсе көрбөйт окшойт.

Апельсин гүлүнүн атактуу жыты гана эмес, кара өрүктүн жыты да өткөндү эске салып, аны сүйүү менен эскертет. Тоо розаларынын кооздугу жана вистериянын өзгөрүп турушу да көптөгөн унутулгус байлыктарды эстетет. Бир жолу мага айтышкандай, Будданын жуунуу фестивалында жана Камо храмындагы майрамдарда, “бутактарда жаңы жалбырактар жайнап ачылганда, дүйнөнүн сүйкүмдүүлүгү күчтүүрөөк сезилип, адамдын сүйүүсү ого бетер кемчиликсиз болуп калат”. Чынында эле ошондой.

Ал эми карнизге ирис сайып, көчөт өнгөндө, же бөдөнө үнү чыккан бешинчи айда (май айында), жүрөгүң жибип, элжиребей тура аласыңбы!

Алтынчы айда жупуну алачыктын жанында ак жарык чыгарып жылтылдаган ашкабак-ыштыктын жана оттун түтүнү – чымын-чиркейлерден коргой турган көрүнүш – көз жоосун алат. Алтынчы айдын коюнунда да кандайдыр бир кооздук бар.

Ал эми жетинчи айдын кечтери кандай сонун! Күз келип, түндөр суук тартып, жапайы каздар кыйкырып учуп жылуу жер издеп кайта баштаганда, бадалдын астыңкы жалбырактары өңүн өзгөрткөндө, өзгөчө оор жумуштар башталат: шалы жыйноо, кырмандарда эгин бастыруу… Бороондун эртеси да ырахат тартуулайт.

Эгер маекти улантсак, мунун баары “Генжи жомогунда” жана “Жаздык китебинде” эбак эле баяндалганын, бирок кайра-кайра айтпай коюуга мүмкүн эместигин көрөбүз. Ойлогонуңду айтпай жүрө берген, курсагыңды бошотпой жүрө бергенге барабар. Калемиңе баш ийип, ушул бош оюнга берилип жазып чык да, анан баарын тытып ыргыт, ошондо эл кыйналганыңды көрбөйт.

Кыштын кабары келип, күздүн аяктай баштаган мезгили да жаман эмес. Көлмө боюндагы жерге түшкөн кочкул кызыл жалбырактар, жер бетин кыроо басып, аяздай аппак аткан таң, агын суудан чыккан буулар сыйкырдуу. Жыл аяктап, ар ким өз иши менен алек болгон учур да теңдешсиз ажарлуу.

Жыйырмасынан кийинки асман көңүлсүз, муздак, ачык ай, кызыксыз жана эч ким суктанбаган учур. Буддалардын атын коюу же лотостун алдына элчинин кириши сыяктуу салтанаттар сыйкырдуу жана кереметтүү. Бул убакта тойлордун, сарай ырым-жырымдарынын гүлдөп турган кези, алардын арасында келе жаткан жаз камын жеп, тынчсыздануулар менен байланышкан тынымсыз жумуштар абдан маанилүү!

Жаңы жыл түнү – бул өзгөчө учур. Адамдар көчөлөрдө жарыктарды жагып, бири-биринин үйлөрүнө кирип-чыгып, майрамдык маанайда чуркурап жүрүшөт. Түн бою созулган бул ызы-чуу, шаңдуу үндөр таң атканда акырындык менен басылып, тынчтык орнойт. Эски жыл менен коштошуу ар дайым бир аз кайгылуу сезимдерди калтырат.

Азыркы учурда борбордо “өлүктөрдүн түнү” же “рухтар майрамы” сыяктуу салттарды белгилешпейт. Бирок, чыгыш аймактарында бул салттар дагы деле жашап келе жатканы кубандырат.

Жаңы жылдын таңында асман мурунку күндөргө караганда башкача көрүнөт. Жаңы жылдык балатылар менен кооздолгон борбордук көчө адамдарга жагымдуу, кубанычтуу сезимдерди тартуулайт. Бул да бир сыйкырдуу көрүнүш.

19

Белгилүү бир дервиш, аты эсимде жок, бир жолу мындай деп айткан: “Дүйнөдөн алыс, өз алдынча жашаган адамга мезгилдин гана өзгөрүшү таасир этет.” Чынында эле, бул сөздө терең маани бар.

20

Айга көз чаптыруу жан дүйнөгө тынчтык тартуулайт. Бири айдын сулуулугуна баа берсе, экинчиси: “Эң терең сырдуулук шүүдүрүмдө жатат”, – дейт. Чындыгында, ар бир нерсенин өзүнө таандык сыйкыры бар, ал адамдын кабылдоосуна жана учурдун өзгөчөлүгүнө жараша өзгөрүп турат.

Ай менен гүлдөрдөн да адамды көбүрөөк толкуткан нерсе – шамалдын деми. Ал эми шаркырап аккан тунук суунун көрүнүшү жылдын кайсы мезгили болбосун көз жоосун алат. Төмөнкү ыр саптарын окуганда да дал ушундай сезимдерге чулганам:

Юань менен Сян тынымсыз,
Чыгышты көздөй агышат.
Кайгыга баткан адамга,
Кайдигер салкын карашат.
Суу жээгинде жалгызмын,
Ойлорум суудай агылат.
Кечээги бакыт кайда деп,
Издесем кайдан табылат.

Цзи Кан да табият койнундагы бейпилдикти жогору баалап: “Тоолорду аралап, өрөөндөрдү кезип, балыктар менен канаттууларды көрүп жүрөгүм жай табат. Таза суулар, жашыл чөптөр жана адамдардан алыс жайгашкан жаратылыш гана мени сооротот”, – деп айткан.

21

Мен үчүн байыркы дүйнө баалуу. Заманбап адеп-ахлак бара-бара начарлап бараткандай. Дасыккан устанын колунан чыккан жыгач буюмдар да байыркы формалары үчүн гана жагымдуу. Байыркы заманда кагазга жазылган сөздөр таң калыштуу болчу. Бирок оозеки сөз барган сайын начарлап баратат. Илгеркилер “арабаны көтөр” (курыма мотагейо), “чырактын отун чоңойт” (хи какагейо) дешсе, азыр “көтөр” (моте агейо), “чоңойт” (каки агейо) деп эле айтышат. Башчы кызматкерлерине “малайлар, тизилгиле!” (ниндзю тате) деп айтышы керек болчу, бирок алар “факелди күйгүз!” (Тачиакаши Широку Сейо) деп буйрушат. Улуу урматтуу “Бүткүл Багынуучу Мыйзамдын Сутрасын түшүндүрүү” аземин уккан жерди эле алалычы. Ал мурда “Эң бийик ой жүгүртүүлөрдүн алачыгы” (Гоко-но-ро) деп аталчу, азыр болсо жөн гана “ой жүрүтүүчүлөрдүн алачыгы” деп аталат. “Өкүнүчтүү,” – деди бир карыя.

22

Кылымдар бою айтылып келген уламыштардан айырмаланып, “Тогуз дарбазалуунун” даңкы өчпөй, жанып турат. Анын ыйык, ааламдан тышкаркы сызыктары көздүн жоосун алат. “Шүүдүрүмдүү терем”, “Тамактануучу жай”, ажайып залдар жана дарбазалар – бул аталыштардын өзү эле бир сырдуу поэзия!

Жөнөкөй эле үйдө да “капкактар”, “кичинекей көпүрө”, “жылма каалга” сыяктуу сөздөр кулакка жагымдуу жаңырса, анда “Тогуз дарбазалуунун” кооздугу канчалык таасирдүү болду экен!

23

“Түнгө карата жатуучу жайды даярдагыла!” деген буйруктар кереметтүү бир сыйкыр сыяктуу. Уктоочу бөлмөдөн “Чырактарды! Тез!” деген үн угулганда, бул да таң калыштуудай сезилет. Жогорку даражалуу төрөлөрдү кызмат ордунан тышкары жерде, текебер чиновниктердин жүздөрүн көрүү – бул да кызыктуу көрүнүш. Алар суук түнгө карабай, таңга чейин ар кайсы жайларда уктап жатышканы күлкүлүү эмеспи!

“Ак сарайдагы айымдар залындагы коңгуроолордун добушу жагымдуу жана кубанычтуу”, – деп айткан биринчи министр Гокудайдзи.

Тегиз жердеги Храмда принцессалар пайда болгондо, алардын көрүнүшү сөз менен жеткис кооздукка бөлөнөт.

“Будда”, “сутра” деген сөздөрдөн качып, алар “борбордогу адам” же “түстүү кагаз” деп айтышканы, чындыгында эле күлкүлүү.

Кооз ибадатканаларынан кетүү – бул кайгылуу учур. Миңдеген жылдык токойлордун көрүнүшү, “жакут тосмо”, сакаки ыйык дарагына илинген кездемелер – алар канчалык кооз! 

Айрыкча Исэ, Камо, Касуга, Хэйя, Сумиёси, Мива, Кибунэ, Ёсида, Охарано, Мацуно-о, Умэ-но мия ибадатканаларынын кооздугу көздү уялтат.

24

Адамдын сезимдеринин алсыздыгы, алар кантип өчүп, соолуп калганы жөнүндө ой жүгүрткөндө, бир аз шамалдан да чыдай албай күбүлүп түшкөн гүлдүн жалбырактары сыяктуу, жоготуунун ачуусунан да ашкан кайгы каптайт. Бул жөн гана кеткен адам менен коштошуу эмес, тереңирээк угулган ар бир сөз эс-тутумда түбөлүккө кала турган башка дүйнөгө өтүү экендигин түшүнүү. Ошондуктан, таза ак түстүн булганышы мүмкүн деп кайгыргандар, бир жолдун көптөгөн жолго бөлүнүп жатканын көрүп кейигендер болгон.

«Экс-император Хорикаванын доорундагы жүз ыр» жыйнагында ушул ойду чагылдырган саптар бар:

Жүрөк тарткан эски, тааныш жол менен
Басып келдим, сени эстеп кайрадан.
Жакын болгон сүйүктүүмдүн үйү бул,
Элесиңди издеп турам алыстан.
Терезеден күткөн нурлуу көздөрүң
Эми жоктой, үй да муздап, бош калган.
Каралбаган тосмо турат кыйшайып,
Илгичтери муңдуу ырдайт дат баскан.
Өткөн күндүн элесиндей фиалкалар бакчада,
Камыш басып, желге башы силкилдеп,
Бакыт, кайгы бирге өскөндөй сезилет.

25

Мамлекетти өткөрүп берүү аземинде кылыч, жакут жана күзгү тапшырылып жатканын көрүп, сөз менен жеткире алгыс кайгы каптайт. Ошол жазда тактыдан баш тарткан монах-император мындай ырларды жазган дешет:

Саррай элине…
Жалбырактарды тазалап,
Жолду ачалы.
Гүлдөр кайра өсөт,
Бакча кайра жашарат…
Бул түйшүк – убактылуу…
Кайра жаңы таң атат.

Адамдар жаңы башкаруунун түйшүгүнө чөмүлүшөт, ал эми мурдагы императорго эч бир зыяратчы келбейт. Сыягы, адамдын чыныгы табияты ушундай көрүнөт.

26

Жалпы элдик аза күтүү жылынан өткөн кайгылуу нерсе жок. Жерге тике коюлган тактайлары, үстүнөн камыш пардалары жана кенеп боолору илинип турган, идиш-аяктары кооздолбогон жөнөкөй “Кайгы үйүнөн” баштап, сарай кызматкерлеринин кийимдерине, кылычтарына жана курларына чейин баары жагымсыз таасир калтырат.

27

Жумшак ойлорго чөмүлгөндө, кайтып келбеген нерселер сагындырат. Үйдө баары тынчып калгандан кийин, узак кечинде өзүңдү алаксытуу үчүн эски буюмдарды иретке келтирип, кагаздын кесиндилерин жулуп ыргытасың. “Эмне үчүн муну сактап жүрөм?” – деп ойлойсуң. Анан күтүлбөгөн жерден алардын арасынан бул дүйнөдөн өтүп кеткендердин шашылыш жазган жазууларын же чиймелерин табасың. Ошондо ошол учур эске келет. Жада калса тирүү адамдан жазылган, бирок көптөн бери жазылган кат болсо да, аны кайсы учурда жана кайсы жылы жазганын эстеп көрүү кандай жагымдуу!

Жансыз, бирок көптөн бери өзгөрбөй турган кадимки идиш-аяктар да терең толкунданууну жаратат.

28

Адам өлгөндөн кийинки мезгилден өткөн кайгылуу учур жок. “Караңгылыктын ортосунда” туугандар тоолорго чогулуп, тар, ыңгайсыз алачыкта маркумга арналган ырым-жырымдарды аткарышат. Бул оор жүк. Күндөр укмуштуудай тез өтөт. Акыркы күнү чыныгы сезимдер да, баарлашуу да жок. Ар ким өз буюмдарын алып, ар тарапка тарашат.

Үйгө кайткандан кийин аларды жаңы кайгы күтөт. “Тигини кылба, муну кылба, – дешет алар, – мындан кач”. Бул эмнеден келип чыкпасын, менин оюмча, мындай учурларда адамдардын жүрөгү кандай гана жаман абалда болот!

Айлар, жылдар өтөт, бирок аларды унуткан жоксуң. Бирок алар: “Маркум күндөн-күнгө алыстап баратат” дешет. Ошондуктан, баарына карабастан, ал кайгылуу учурлардагыдай ойлор да жок. Эл майда-чүйдө нерселер жөнүндө сүйлөшүп, бири-бири менен тамашалашып жүрүшөт.

Маркумдун сөөгү коюлган тоолор унутулуп калат. Белгиленген күндө таазим этүүгө келгендер көп өтпөй, мүрзөнүн үстүн жашыл мох басып, дарактардын жалбырактары каптап калганын көрүшөт. Бул жерде кечки бороондон жана түнкү айдан башка эч ким конок болбойт. Маркумду эскере турган адам болсо жакшы. Бирок ал адамдар да көп өтпөй өлүп калышат. Анда маркумду уккандарынан гана билген урпактар аза күтөбү?

Ошондуктан, эгерде сөөктүн үстүндө эскерүү кызматтары аткарылса да, анын ким болгонун, аты ким экенин эч ким билбейт. Сезимтал жаны бар адам гана бул жерде өсүп жаткан жазгы чөптөргө кайгылуу көз менен карайт. Акыры бороондун астында онтогон карагай да кылымды күтпөстөн, отунга жарылат; эски мүрзөнү айдап, талаага айлантып салышат, ошондуктан андан эч кандай из да калбайт. Бул кандай гана кайгылуу!

29

Бир күнү эртең менен, сыртты аппак кар каптап турганда, бир адамга маанилүү бир нерсени билдиришим керек болду. Адаттагыдай эле кат жаздым, бирок анда кар жааганы тууралуу бир да ооз сөз айтпадым.

“Табитиң таптакыр жок экен, – деп жооп берди ал мага. – Ушунчалык кооз кар жаап турса, бир ооз сөз айтпаган адамды кантип түшүнсө болот? Жүрөгүңдүн сезимсиздиги абдан кейиштүү.”

Анын бул сөзү мага абдан күлкүлүү болгон. Азыр ал адам жок, ошондуктан мен ошол майда окуяны дайыма эстейм.

30

Тогузунчу айдын жыйырмасында бир досумдун чакыруусу менен таңдын алгачкы нуруна бөлөнгөн айдын жарыгында сейилдеп жүрдүк. Сейилдеп отуруп, бул жерде мурда жашаган бир аял эсиме түштү. Ошондо жардамчымды ээрчитип, анын үйүнө жөнөдүм.

Кароосуз калган бакча шүүдүрүмдүн берметине оролуп, чөптөрдөн назик жыпар жыт аңкып турду. Адамдардан жашынып, өз дүйнөсүндө жашаган ал аялдын элеси мени терең ойлорго жетелеп кетти.

Досум көп өтпөй кайтып келди, бирок мен ойлорумдун кучагында калып, турган жеримден үйгө узакка көз салып турдум. Бир маалда эшик акырын ачылып, үй ээси айдын сулуулугуна суктанып тургандай сезилди.

Эгер ал ошол замат эшикти жаап, көздөн кайым болгондо, жүрөгүмдө өкүнүч пайда болмок. Бирок ал баарын байкап турганымды билген эмес. Мындай кооптонуулар дайыма шек саноолордон жаралат эмеспи.

Кийинчерээк ал аялдын каза болуп калганын укканымда, жүрөгүм зырп этти.

31

Жаман кол жазмасы бар адам да каалаган адамына кат жаза алат. Кол жазмасы начардыгын шылтоо кылып, башкаларга кат жаздыруу туура эмес.

32

Бир адам мага мындай окуяны айтып берди: “Эгерде сүйүктүү аялыңдан көпкө алыс жүрсөң, ал сага нааразы болуп жатат го деп ойлонуп, ага кайдыгер мамиле кылганың үчүн өзүңдү күнөөлүү сезесиң. Ошондо андан мындай кат келсе, аябай кубанып калат экенсиң: “Сенде ашыкча жардамчы жокпу? Мага бирөө жетишпей жатат”. Аялдын мындай мүнөзү абдан жагымдуу эмеспи!” Чынында эле, ушундай.

33

Кээде эң жакын досуң күтүүсүздөн өзгөрүп, сенден уяла башташы мүмкүн. Мындай учурда кээ бирөөлөр: “Эми анын эмне кереги бар?” деп ойлошот. Бирок мага мындай адам чыныгы, мыкты адамдай сезилет. Анткени, анча жакын эмес адам да, эгер анын ички дүйнөсүн бир аз ачсаң, абдан сулуу көрүнүшү мүмкүн.

34

Даңк менен байлыкты тынымсыз кууп, өмүр бою өзүңдү кыйноого салуу – акылсыздык. Байлык өзү эле балээлерди чакырып, тынчсызданууларды жаратат. Өлгөндөн кийин ал акча менен эч нерсеге жетишпейсиң, ал адамдарга түйшүк гана алып келет. Алтын, асыл таштар, кооз арабалар – мунун баары акылдуу адам үчүн керексиз. Акылдуу адам алтынды тоолорго чачып, асыл таштарды туңгуюкка ыргытат.

Эң акмак – байлыкка азгырылган адам. Көрүстөнгө өзүң менен кошо ала кетпеген ысымыңдын дүйнөдө узакка сакталышын каалоо – бекер. Жогорку даражалуу же тектүү болгондук үчүн эле адам көрүнүктүү боло бербейт. Кээде акыркы акмак да, эгер тектүү үй-бүлөдө туулса же тагдыр ага ырайым кылса, бийик даражаларга жетип, байлыкка ээ болот. Ал эми көрүнүктүү окумуштуулар, даанышмандар төмөнкү кызматтарда калып, ийгиликсиз жашап өтүшөт.

Экинчи орундагы акылсыздык – бийик даражаларды жана мансаптуу кызматтарды эңсөө. Акыл-эсибиз менен калтыра турган даңк жөнүндө ойлонуп көрөлү. “Даңкты сүйүү” деген эмне? Бул адамдар арасында таанымал болгонуна кубануу. Бирок макталгандар да, жамандалгандар да өлөт, аларды уккандар да кетет. Анда кимдир бирөөдөн уялуунун же кимдир бирөөгө белгилүү болуунун эмне кереги бар? Мактоо – жамандоонун кошумча булагы.

Өлгөндөн кийинки даңк да пайдасыз. Ага умтулуу – үчүнчү акылсыздык. Акылмандыкка жетүүнү каалагандарга айта кетчү нерсе: акылмандык пайда болгон жерде калп, таланттар дүйнөдө ызы-чууну көбөйтөт. Адамдардын айтканын угуу, үйрөнгөндү билүү – чыныгы акылмандык эмес. Анда эмнени акылмандык деп атоого болот? Чыныгы адамда акылмандык да, жакшылык да, кадыр-барк да, ысым да жок. Аны ким билет, ким айтып берет? Ал өзүнүн жакшылыгын да, акылсыздыгын да жашырат. Анткени ага акылмандык менен акылсыздыктын, пайда менен зыяндын ортосундагы чек жок. Капага батып, даңкка жана байлыкка умтулгандар жогоруда аталган акмактар сыяктуу. Дүйнөдөгү баардык нерсе – эч нерсеге татыбайт.

35

Бир жолу акылман Хонэнге бир киши кайрылып:

– Будда Амитабхага сыйына баштасам, уйкум келип, сыйынууну токтотуп коём. Бул көйгөйдү кантип жеңсем болот? – деп сурады.

Ыйык адам ага:

– Ойгонгондо сыйын, – деп жооп берди.

Бул жооп урматтоого татыктуу.

Дагы бир жолу акылман Хонэн мындай деген:

– Эгер бейишке барам деп ойлосоң, барасың; бара албайм деп ойлосоң, бара албайсың.

Бул сөздөр да таасирдүү.

Андан соң ал:

– Күмөн санасаң да, сыйына бер – ошондо бейишке чыгасың, – деп кошумчалады.

Бул сөздөр да терең сый-урматка татыктуу.

36

Инаба провинциясында бир такыба кишинин сулуу кызы болгон. Ага көптөгөн жигиттер жуучу түшкөн. Бирок бул кыз бир гана каштан менен тамактанчу жана күрүчтүн бардык түрүн жактырчу эмес. “Мындай кызыктай адам турмушка чыга албайт”, – дешчү ата-энеси жана кызын күйөөгө беришкен эмес.

37

Бешинчи айдын бешинчи күнү камо жарышына келгенибизде, арабабыздын алдындагы топтошкон эл бизге көрүүгө тоскоол болду. Ошондуктан баарыбыз арабадан түшүп, тосмонун четине умтулдук, бирок ал жерде өзгөчө көп эл топтолуп, алардын арасынан өтүүгө мүмкүн эмес болчу. Ошол учурда бир кечил сандал дарагына чыгып, бутакка отуруп жарышты көрө баштады. Бутактарды бекем кармап отурса да, ал бир нече жолу үргүлөп кетти. Бирок кулап кете жаздаганда ойгонуп жатты. Муну көргөндөр шылдыңдап: “Кандай акмак! Ушунчалык ичке бутакта отуруп, коркпой уктап жатат!” – дешти.

Ошондо мага бир ой келди да, дароо айттым: “Биздин өлүмүбүз каалаган убакта келиши мүмкүн, туурабы? Биз муну унутуп, убактыбызды оюн-зоок менен өткөрүп жатабыз. Эң чоң, баарынан өткөн акмакчылык – ушул!”

“Чындыгында ошондой, бул эң жаман акмакчылык”, – деп жооп беришти алдыда тургандар. Анан алар жол бошотуп, мени: “Сураныч, бул жакка өтүңүз!” – деп чакырышты.

Чынында, мындай ой кимдин болбосун башына келиши мүмкүн. Бирок мен аны ошол учурга карата айттым, жана бул сөздөр адамдардын жүрөгүн козгоду окшойт. Адам таш же дарак эмес, ошондуктан ал учурдагы таасирге алдырбай койбойт.

38

Кеч жаздын бир сонун күнү аба ырайы тынч жана жагымдуу эле. Мен бир бай сарайдын жанынан өтүп бара жаткам. Карыган дарактардын кооз аллеясы, короодо жайнаган гүлдөр мени өзүнө тартып, мен дарбазадан ичкери кирип кеттим.

Үйдүн түштүк тарабындагы терезелердин пардалары толугу менен ачык эле, ал жерде тынчтык өкүм сүрүп турду. Чыгыш тарабындагы эшик кенен ачык болчу. Бамбук парданын арасынан карасам, сырткы келбети жагымдуу, жыйырма жаштардагы бир жигитти көрдүм. Ал ыңгайлуу, бирок ошол эле учурда жарашыктуу абалда отуруп, столдун үстүндө жайылган китепти окуу менен алек болчу. Бул ким болду экен?

39

Орой токулган бамбук каалга ачылып, абдан жаш жигит чыкты. Айдын жарыгында кийимдин өңү жакшы көрүнбөсө да, эң мыкты аңчылык кийими жана коюу кочкул кызыл шалвары менен ал аристократ адамдай сезилди.

Жигит кызматчы бала менен шүүдүрүмдүү, талаанын аралап өткөн узун, тар жолдо, бүт дүйнөсү менен берилип чоордо абдан чебер ойноп бара жатты. А мен болсо бул обочо жерде аны угуп, суктана турган эч ким жок экенин ойлоп, анын артынан акырын тыңшап ээрчип бараттым.

Ойноп бүткөн соң, жигит тоонун этегинде жайгашкан храмдын дарбазасына кирди. Ал жерде сидзинин үстүндө турган араба көрүнүп турган; бул борбордон келгендиги көрүнүп турду. Буга кызыгып, кызматчыдан сурадым.

«Принц бул жерден кеткинче, храмда кызмат өткөрүлөт», – деп жооп берди ал.

Негизги храмга барган сайын кызматчылар биринин артынан бири келип жатышты. Бир маалда түнкү салкын жел кайдан-жайдан жыпар жыт алып келгендей болду. Бул жерде ээн, тоолуу айыл болсо да, уктоочу бөлмөдөн храмга алып баруучу галереяда сейилдеп жүргөн айымдар, тоодон соккон желди өздөрүнүн кийимдеринин жыпар жыттары менен толтуруп жатышты.

40

Жайкалган күзгү талаа көп шүүдүрүмгө толуп, курт-кумурскалар бир нерсеге даттанып жатышты. Токтобой аккан суу шылдырайт. Мага борбордун асманына караганда булуттардын жылышы бул жерде тездей сезилди; ай бирде ачык, бирде караңгы болуп, баары ушунчалык туруксуз эле…

41

Падыша сарайынын экинчи даражалуу кызматкеринин улуу агасы Кинъёнун – епископ Рёгаку ачуулуу адам болгон. Анын храмынын жанында чоң эноки дарагы өсүп тургандыктан, Рёгаку Эноки-но-содзё – Эноки епископу деген атка конгон. “Мага мындай ат ылайыктуу эмес”, – деп чечип, ал даракты кыйып салууга буйрук берет. Бирок дарактан дүмүр калгандыктан, эми епископту Кирикуи-но-содзё – Дүмүр епискобу деп атай башташкан. Анда ачууланып, дүмүрдү казып алып, ыргытууга буйрук берген. Бирок бул жасалгандан кийин, дүмүрдүн ордуна суу толгон чоң чуңкур пайда болгондуктан, епископту Хорикэ-но-содзё – Көлмө епископу деп атай башташкан.

42 

Жанаяманын айланасында Гото-но-хоин деген улуу даражалуу кечил жашачу. Ал “Каракчы” деген аты менен белгилүү болгон. Бул ысымды ал каракчылардын көптөгөн кол салууларынан улам алган.

43

Бир жолу Киёмидзу храмына сыйынууга бараткан адам жолдо карыя кечил аял менен жолугуп калат. Жол бою кемпир “Апчхи! Апчхи!” деп чүчкүрө берет.

“Урматтуу эне, эмнеге улам чүчкүрүп жатасыз?” – деп сурайт анын жолдошу.

Кечил эч нерсе дебейт, бирок чүчкүрө берди. Акыры, суроолордон тажап, мындай деп жооп берди: “Тьфу сен! Адам чүчкүрсө, анын артынан “апчхи” деп кайталап, дуба окубаса, ал өлүп калышы мүмкүн дешет. Мен кичинекей кезимде баккан жаш мырзам Хиэи тоосундагы монастырда кызмат кылып жүрөт. Азыр ал чүчкүрүп жаткан жокпу деп ойлоп жатам, ошондуктан “Апчхи! Апчхи!” деп жатам.”

Сейрек кездешүүчү байланыш, туурабы?

(уландысы бар)

Которгон Абийрбек Абыкаев

Кэнко-Хоси Ёсида: “Зериккенде жазылган ой толгоолор” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Жазгы жаан коюу туманга окшошот… Өтмө катар чылгый суу болбосоң да, денең нымдашып кетет.

Жигитти көрөр замат, кыз корголоп турган жеринен көчөгө атып чыкты. Кол чатыр көтөргөн жигиттен сурап койду:

– Эмне, жаан себелеп жатабы?

Жигит кол чатырды жаандан коргонуш үчүн деле көтөргөн жери жок, кыз менен чогуу иштегендер ал экөөнү байкап калбасын деп, ушуга бир кереги тийип калар деген ойдо кол чатыр көтөрүп алган.

Жигит кол чатыр менен кызды жаандан корголоду. Ага карабай кыздын бир капталы жаанда баратты. Бир жак капталы суу болгон жигит кызга батынып: “Мага жакын басчы” деп айткысы келет, бирок буга чечкинсиздиги жол бербейт. Кыз курган кол чатырды сабынан кармап, ага жабыша катарлаш баскысы келсе да, бирок мындан катуу ыйбаа кылып, болбой эле андан боюн ала качып келатты.

Экөө ошентип сүрөтканага дейре келишти. Жигиттин атасы башка шаарга жумушун которуп жаткан, ошого экөө эстеликке сүрөткө түшүп коёлу деп чечишти.

– Бул жакка олтургула, алтындар, – деп фотограф диванды көрсөттү.

Аны менен диванда жанаша олтуруштан жигиттин уялганын айтпа, ошого диванда олтурган кыздын артына өтө качты да, кызды кучактап турган түр көрсөтүп бир колу менен дивандын кырын кармаганда, колу баары бир кыз денесине тийип калды. Кыз денесине колу алгач ирет тийиши. Анын манжаларын жылытып, кыз денесинен келген майин жылуулукту сезгенде, чоктой ысык кыз турпаты көз алдына элестеп жатты. Сүрөттү тиктегенде, бул майин жылуулукту өмүр бою унутпайт болуш керек.

– Дагы бирди тартсак кантет? – деп сурады фотограф. – Чоң өлчөмдө чыгарып берем. Анда бири-бирине кынала жабышып тургула, садагалар.

Жигит макул дегенсип баш ийкеди да, анан кыздан акырын сурады:

– Чач жасалгаң кантет?

Кыз жигитти жалт карап алып, кызарып кетти. Карагаттай көздөрү жайнай түштү, чиркин. Анын айтканын эки кылбай күзгүгө чуркап барды. Бая жигитти көрөр замат, көчөгө атып чыгып, шашкалактаган жаны башы-көзүн каранып алышты унутуп калыптыр. Анысын жолдо келатып эстеп, келер-келгиче өзүн ичтен жемелеп келбеди беле. Эркек кишинин көзүнчө жасанып-түзөнгөндөн тартынган ушунчалык уяң мүнөз жан эле. Жигит анын чачын жолдо келатканда эле байкаган, бирок “Чачыңды түзөп алсаңчы” деп айтыштан ал да уялды.

Карагаттай жайнаган көздөр күзгүгө кадалганда, жигит артынан көздөрүн жадырата аны суктанып карап турганын байкады. Анан экөө эч кандай тартынып-кысынбастан диванга жанаша олтура кетишти.

Жигит сүрөтканадан чыгып баратып, кол чатырын көзү менен издеп баштады. Бир маалда караса, кыз кол чатырды кармап аны сыртта күтүп туруптур. Кыз ошондо гана анын кол чатырын кармай чыкканын сезди да: “Деги акылым ордунда элеби?… Өзүмдү башкара албай, эмне эле болуп жатам?…” деп дагы өзүн ичтен эзип-жеп жемелегенге өттү.

Жигит кол чатырын сураган жок, а кыз бергиси келбеди. Экөө ошентип сүрөтканага ээрчишип барган күндөн тарта экөөндө жашоонун жаңы барагы ачылгансыды. Жалындаган жаштык жолу ушунтип жалгашып, учугу жубайлык таттуу жолго алып барары алмусактан келаткан иш экен.

Жашоо мыйзамы ошол, а силер кол чатырды айтасыңар…

Которгон Кубантай ЭРНАЗАРОВ

Ясунари Кавабата: “Кол чатыр” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.