(жомок) 

Бир бечара баланын ата энеси катуу ооруп калды. Кантип жардам кыларын билбеген бала чарк айланып аргасын таппайт. 

Ошондой күндөрдүн биринде ага бирөө айтты: “Бир үңкүр бар. Жыл сайын белгилүү бир күнү гана үңкүрдүн боорунан тамган тамчы пайда болот. Ал жандуу суунун тамчысы сыйкырдуу таасирге ээ. Ким анын бир тамчысын гана жуткан болсо, болгон оорусунан сакайып кана тим болбостон жан дүйнөсү дагы көптөгөн кубанычтарга толот”.

Аз өттүбү, көп өттүбү ким билсин, айтор, баягы бала бир күнү үңкүрдү таап кирет. Аска таштардын ичиндеги үңкүр болчу. Аркайган аскалардын жаракаларынын ичи караңгы дагы, кооптуу дагы көрүнөт экен. Эки жагын каранган баланын жүрөгү солк этти. Айланасында толгон-токой шумдуктуу жандыктар аны карап турушат. Сойлоп жүрүүчүлөрдөн тартып көлөмдүү курт-кумурскаларга чейин бар экен. Көздөрү шумдуктуу жанып, коркунучтуу жана ачуулуу карап турушат. Бирок артка чегинүүгө болбойт. Чымырканып күч топтоп, күтүп тура берди. Көпкө күттү. Акыры жаракалардын биринде ным пайда болгонун байкады. Ал нымдуулук акырындык менен көз жаштай тунук, таптаза тамчыга айланып мөлтүрөй баштады. Мына, мына толуп, көөп анан куланып кетчүдөй көрүнөт. Ал антип тамчыга айланып келатканда баягы желмогуздай түрү суук курт-кумурска, кескелдирик, жыландар аны көздөй обдулуп ооздорун ачат. Анткен сайын тамууга даяр болгон тамчы жок болуп кетти. Кантмек эле. Аргасы кеткен бала кайрадан күтүп тура берди. Бир маалда жапжакын жерден, жүзүнө тиер тийбес эле аралыкта баягы жараканы көздөй умтулуп бой созгон коркунучтуу жыландарды көрдү. Алар жаракага обдулуп ооздорун араандай ачып бир шумдуктуу коркунуч жаратат экен. Дене бою дүркүрөгөн баланын оюна келди: “Булар азыр мага кол салса кандай болот? Уулуу тиштери, ийнелер менен сайгылап өлтүрөт го”. Ар түрдүү жаман ойлор менен алпурушуп ал ойлорун да жеңди. Коркунучун жеңип, күч топтоп алган ал дагы оозун ачып баягы жаракага бой созду эле, кудайдын кудуретин кара, ошол замат оозуна бир тамчы суу тып этип тамды. Жыландар ышкырып, башка жандыктары кошулуп ар түрдүү коркунучтуу үндөргө чуулдап толуп кетти үңкүр ичи. Бирок, кол салбай баладан бираз алыстап, анын бактысына ич күйдүлүк көргөзгөндөй жагымсыз көздөр менен карап турушту.

Бала тамчыны жутуп алганы бекерге кеткен жок. Аны бул үңкүргө үмүт бекер жетелеп келген эмес экен. Ошол күндөн тартып анын акылына акыл, жөндөмүнө жөндөм, билимине билим кошулду. Адам баласынын акыл парасаты канчалык нерсеге мүмкүнчүлүгү болгон болсо, баланыкы да ошого жетти окшойт. Адам жөнүндө, анын жан дүйнөсүнөн тартып, ден соолугунун мүмкүнчүлүгү жеткен чегине чейин изилдеди. Ата-энесин айыктырып гана тим болбостон, ийгиликтүү, билимдүү, атактуу, бардык жагынан бай адамдардын катарына кошулду. Ата-энесине болгон чексиз сүйүү жана аларды сакайтууга болгон каалоосу, үмүтү аны дүйнөгө таанымал атактуу адам кыла алды. Бул, жашоонун бир гана тамчысы болчу. Болгону максаттан эч качан чегинбеш керек. 

Которгон Кулмат Тукеналиев

Иван Тургенев: “Жашоо тамчысы” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(жомок)

Илгери, илгери кандуу бир жоортулда хандын улук вазири набыт болуптур. Хан буга абдан кейийт. “Эми мындай ишеничтүү вазирди кайдан табам? – деп санаага батат. – Жан досум эле. Акылы тунук, кыраакы жан эле, элге кадыр-баркы жогору болчу… Көптөгөн ички-тышкы душмандарымды вазиримдин кеңеши менен жеңип келдим эле…”.

Ошентип хан кырк күн аза күтүп, вазирин жоктойт. Ханды тегеректеп жүргөн кеңешчилери улук вазирдин ордун ээлегилери келип, кошомат кылууга өтүшөт. Ансайын хандын көңүлү чөгөт. Баягыдай кеп-кеңешин айтып, туура жолду көрсөтөр вазири жок, кимдин сөзүн угуп, кимисине ишенерин билбейт. Бир күнү ойлонуп отуруп, ордодогулардын баарын чакырат да:

– Мен улук вазиримден айрылып, кайгыдан кан жутуп турам… Көксөөмдү кантип суутушту биле албай санааркап, акыры бир бүтүмгө келдим. Ушу жерде турган ар бириң, бирден жаш жигит алып келип, менин ордомдун дал ортосунда башын аласыңар! Ошондо гана демим сууп, вазиримди жоктоонун азабынан арылам. Кимде-ким айтканымды аткарбаса, башы кыя чабылат! – дейт каардуу.

Ханды баары таңыркай карашат. Бирок каяша айтуудан айбыгышып, баштарын жерге салып туруп беришет. Алардын арасынан бири:

– Урматтуу ханым! Күнөөсүз жаш жигиттердин башын алуу менен кантип көксөөңүз сууйт?! Андан көрө вазирдин набыт болушуна түздөн-түз себепкер душманды жок кылалы! – деп хандын буйругуна каршы сүйлөйт экен. Анда хан ого бетер кабагын чытып:

– Азыр душманды жок кылууга дараметим жетпейт! Менин айтканымды жасагыла! Кимде-ким каршы болсо башы кетет! Эртең ушул маалда баарыңарды күтөм! – деп кыйкырат.

Ошентип, эртеси күнү бирден жигит жетелеген кеңешчилер ордого чогула баштайт. Жасоолдорун ээрчиткен кеңешчилер элдин ыйлап-сыктаганына, көрсөткөн каршылыгына карабай зомбулук кылышат.

– Ии, – дейт хан чогулгандарга карап. – Баарыңар келдиңерби? Араңарда буйругумду аткаргысы келбей баш тарткандар барбы?! Эгер бар болсо, биринчи ошонун башын алуу менен баштайбыз! – дейт сүрдүү.

Тургандар арасында күбүр-шыбыр угулат. Хандын буйругуна каршы сүйлөгөн баягы жөкөрү алдыга чыгып, сыңар тизелей калат:

– Улуу урматтуу ханым! Мен өзүм келдим! Күнөөсүз бирөөнүн канын төгүп, жакындарынын көз жашына себепкер болгуча, өзүм эле өлөйүн! – деп башын ийет.

Ага башка жөкөрлөр аянычтуу карап: “Ай, келесоо, өзүнө-өзү кылды”, – деп шыпшынышат. Ошондо хан тактысынан түшүп барып, жигитти кучактап тургузат да:

– Сендей жигит издедим эле! Улук вазирим сен бол! – деп далыга таптайт. Анан жарданып тургандарга:

– Туура эмес ишимди да туура деп кошоматчы кеңешчилердин мага кереги жок! Баарыңар бошсуңар! Мен бүгүндөн баштап, эч кимиңди ордодон көрбөйүн! – дейт каардуу.

Ошентип, хан тегерегинде жүргөн кошоматчылардан арылып, чыныгы намыскөй жигиттерди топтогон экен.

Эң ишеничтүү вазир алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Суук түшүп баштаганда тоо ылдыйлап, тобу менен күнгөй бетте жашады бу чил. Жаз чыгаары менен жогорулап жылып, аскасы асман тиреген аска-таштарды мекендеп калды. Карарган караган бутактын түбүнө уя салды. Бир аз күн өтпөй эле жети жумуртка пайда болду уяда. Чилдин сүйүнгөнүн айтпа, жем-чөп жегени да чыкпай жатып калды. Кудай бешенесине жалгыздыкты жазганбы, айтор, өзүнө өзү кам көрөт. Түгөйү жем таап келем деп төмөнгө түшкөн боюнча уяга кайтпай калды. Не түлкү жегенин, не эки аяктуу жаныбар жегенин билбейт. Ошондон улам даяр жем төгүлгөн жерлерге барбас болгон, тузак деген болот экен. “Тарс” этип үн чыккан темирлер болот экен коркунучтуу. Андайда аска таш жаңырып эле жатып калат…

Элден-журттан бөлүнүп өзүнчө уя салып алган минтип. Эми ушул жөжөлөрүн аман-эсен чыгарып алса чоң жеңиш. 

Күн төбөдөн ылдыйлаган менен аптап али күчүндө. Шам-шум эте калганы чил уясын таштап тээ булак башына учту. Суу ичип, анча-мынча дан чокуп, өзөк жалгаган болду. Төрт-беш эки аяктуунун гүл теришип жүрүшкөнүн көзү чалып калды аңгыча. Так эле ошол уясы тарапта жүрүшөт, жүрөгү шуу дей түштү. Ал учуп келгенде тигилердин карааны көрүнбөй калган. Уясын карап эле ээси ооду, бир эле жумурткасы калыптыр. Ал дагы негедир узунураактай көрүндү. Бирок, жаман ойлорду энелик сүйүүсү жеңип, ушунун калганына да шүгүр дегендей жумуртканы басып калды. Жем-чөп жегени да чыкпады бу саам. Ордунан өйдө болуп, талыган буту-колун жазган болот деле, кайра эле балапанын жылуу бооруна басып, кыймылсыз. Күндөр өтө берди. Жумуртканын ичиндеги соккон жүрөктүн дабышы күн өткөн сайын дааналап угулуп барат. Мына, жумуртка чырт этип жарылып, ичинен сары суу акты. Ачылып калган жеринен жылтыраган көз көрүнө түштү. Эненин кубанычында чек жок эле бул учурда, тумшугу менен жумурканын калган жагын чегип, балапандын сыртка чыгышына шарт түзө баштады. Баш чыкты. Былтыркы балапандарына эч эле окшошподу бул балапаны, чыгып-чыкпай жатып эки ача тилин соймоңдотуп. Тилиңен айланайын деди эненин жүрөгү. Тигил өзгөчө балапаны тилин соймоңдотуп, жылуулук издеп жатканын түшүндү. Бооруна кысты жыланды. Жылан мемиреп уйкуга кирди. Эне да көөшүлдү. Кипкичинекей болгон бул макулук эт жүрөгүн элжиретти го тимеле, жалгыздыгын да унуттурду.

Муну өткөндө гүл терип жүргөн балдар ойношуп, чилдин жумурткаларын алып, ордуна жыландын жумурткасын салып кетишкен экен. Чил эне болсо ал күндү ошол эле күнү эсинен жууп, чыгарып салган.

Ошентип, аны бооруна басып, бага баштады. Күндөр зуулдады. Эртең менен уясынан учуп чыгып, көпөлөк, чымын-чиркей кармап келет эне байкуш. Ал келгенче жылан мамык төшөлгөн уянын түбүндө шакектей төптөгөрөк болуп алып, күнгө кактанып жата берет. 

Көйгөй жай келип, балапандар учкан кезден башталды. Бир күн жем тиштеп келсе эле он чакты балапан анын уясын тегеректеп калышыптыр.

– Чил эже, балапаныңыздын эмнеге канаты жок? – деди алардын бири.

– Бар эле, – деди чил чый-пыйы чыгып, – бул али кичинекей да, канаты эми чыгат.

Ошондон кийин чил балапандар анын жыланын бирдеке кылып коюшпасын деп бир аз  мезгил эч жака чыккан жок. Бирок, эки күндөн кийин кайра эле чыгууга аргасыз болду. Уяда жата берсе өзү да, баласы да ачка калбайбы.

Түнү менен кирпик какпай, баласын шок балапандардан кантип коргоонун амалын ойлоп чыгат. Акыры ойлоп-ойлоп, баласын алар менен достоштурууну чечти.

– Чогуу ойногула, ээ? – дейт тиштеп келген көпөлөгүн бирде бир балапандын, бирде тигил балапандын оозуна салып, – бул деле силердин тууганыңар.

Чын эле бир аз мезгил алар бири-бирине үйүр алып, чогуу ойноп калышты. Балапандар канат күүлөп учушканда жылан ийрелеңдеп, алардын артынан сойлоп алат. Анан эле  балапандар анын уясынан жаа бою качышчу болду. Буга эмне  себеп болгонун чил кошуна чымчыктардын көз карашынан, мамилесинен түшүндү. Көрсө, ата-энелери ага жолобогула, ал жылан. Силерге душман деп күндө кулактарына куят окшойт да. 

Анан балапандар чоңоюп, канаттары күчкө кирген соң жыландан качпай, чогулуп келип чокушчу болду. Чил келсе эле он чактысы туш тараптан кызыл ала кылып чокуп аткан болот. Чил аларды каргап-шилеп, туш тарапка кууп кирет. Баласынын жооштугуна, момундугуна зээни кейийт. Жылан аты эле болбосо эч кимге зыяны жок бир бечара.

– Сен деле каршылык көрсөтсөң боло, – дейт каңырыгы түтөп.

Бир күнү чил катуу ооруп, ордунан тура албай калды.

– Апа, сиз жатып туруңуз, мен жегенге бирдеке таап келейин, – деди жылан.

– Жок, балам, бүгүн чыдасак, эртең жакшы болуп калаармын.

Бирок, жылан болбой эле жөнөп калды.

– Бат эле келем, – деди сойлоп чыгып баратып.

Арадан канча убакыт өттү билбейт, эс-учун билбей жаткан чилдин кулагына  “апа” деген ачуу чаңырык угулду. 

Чил акыркы күчүн жыйнап, башын көтөрсө үймөлөктөшкөн көп чымчык жыланды чокулап жатышкан экен. Адегенде аны чоңураак чымчыктар моокуму канганча чокуп, анан кызыл ала болгон жыландын каршылык көрсөтмөк турсун кыймылдаганга шайы келбей калганда, майда балапандарга калтырып, өздөрү четке чыга беришкен окшойт. Эми чабал, бечел майда балапандар өзүн эр сезип, жыланды чокуп жатканына эрдемсип, ырахаттанып жатышкан кези экен. Байкуш жылан болсо бирде ары, бирде бери тоголонуп, “апа” – деп кыйкырып коет. Бирок, анын тилин чил гана түшүндү. Калган балапандар үчүн болсо анын аянычтуу чаңырыгы жөн гана бир “кыш-ш” деген добуш, жөн гана бир жылан ышкырык болчу.

Чил: “тийбе, тумшугуң сынгырлар! Тийбе, жубармектер”, – деп акыркы жолу ачуу кыйкырып алды да башы шылк эте түштү.

Ылдый жакта болсо балапандар чалажан жыланды дале маашырланып, мактанып чокуп, ары-бери тарткылап жатышты…

Ичтен чыккан ийри жылан алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(жомок)

Кар жумшак жана жеңил эле. Ал түбөлүк океандай болгон түнкү асманды аралап, жылдыздардын күмүш сыяктуу жаркыроолорун чагылдырып турду. Кардан жаңы нерсенин назик жана кандайдыр бир түшүнүксүз, бирок жагымдуу жыты чыгып жатты.

Бул апрель айы эле, ал кыш тууралуу эч нерсе билчү эмес. Кар түн ичинде жаады. Таңга жуук, ойгоно сала, чыгыш тараптагы асмандын жарымында каалгый сүзүп, барган сайын бийиктеп келе жаткан чоң кызыл шарды көрдү.

– Бул эмне? – деп таң калган кар кыйкырып жиберди.

– Бул күн, – деп жооп берди түнкү чырак илинген карт мамы.

– Күн! – деп кайталады апрель кары, кубанганынан алтындын учкундарындай жаркырап. – Кандай кооз! Кандай сонун! Кандай жарык! – деп суктанды кар.

– Бери карай, мага сүзүп кел, – деп чакырды апрель кары күндү.

– Кеңкелес кар, – деп күңкүлдөдү карт чырак мамысы. Ал ушунчалык карыган эле, канча жашта экенин унутуп да калган, ошондуктан өзүн эң акылдуу деп эсептечү. Карт мамы ар дайым күңкүлдөп, ачууланып, баарына акыл үйрөтчү. 

– Күн сени эритип, кир көлчүккө айлантат, – деди мамы наристедей ишенчээк апрель карына.

– Андай болушу мүмкүн эмес! – деп кыйкырды капа болгон кар. – Күн ушунчалык сулуу! Ал эч качан жаман боло албайт!

– Көрө жатарсың, – деп күңкүлдөдү карт мамы.

Күн барган сайын бийиктеп баратты. Нуру мүнөт сайын ысык тие баштады. Ал эми күнгө ашык болуп калган кар эрип баратканын сезди.

– Оо, Кудайым! – деп кыйкырды ал, көзүнө жаш алып.

Бирок кар буга сулуу күндү күнөөлөгөн жок. Ал сүйүүдөн эрип баратам деп ойлоду.

Ошол учурда кеч кирип, түн кирди. Күн жашынып калды, ал эми кар аягына чейин эриген жок.

Ал көзгө сайса көрөнгүс караңгылыкта жатты, карайган асманды карап. Ал жерде күмүш ай, балык сууда сүзгөндөй сүзүп жүрдү. Ал муздак жана бардыгына кайдыгер эле.

Жок, ал күндү алмаштыра албады. Апрель кары кайгырып жатты.

– Мен эми күндү көрө албаймбы?! – деп үмүтсүздүккө алдырган кар.

– Унчукпачы, – деп күңкүлдөдү карт мамы, – уктап жаткандарга тоскоол болбо.

Карт мамыда чырак жок болчу, ал мурда эле талкаланып калган, ошондуктан эч кандай жарык жок эле.

– Күн, күн, – деди жаны тынбаган апрель кары, – кайдасың? Жооп бер!

– Үнүңдү басчы, акыры! – деп чындап ачууланды карт мамы. – Таң атканда көрөсүң күндү.

– Чын эле элеби?! – деп кубанды кар.

– Балким, акыркы жолу, – деди карт мамы шылдыңдагансып.

– Мейли, – деди апрель кары. – Эрип кетсем мейли! Бирок мен күндү көрөм!

Карт мамы эч нерсе деп жооп берген жок, болгону жийиркенгенсип кычырап койду.

Таң да атты. Күн чыкты. Ал эми кар, карт мамы алдын ала айткандай, эрип кетти.

Бирок керемет болду! Кар өлбөдү, ал кир көлчүккө айланган жок! Ал жазда биринчи чыккан гүлдүн бир түрүнө айланды! Жазгы күндөй жаркыраган сары гүл. Жука сабактагы сары желекчелери алтын оттой жанып турду. Адамдар бул сулуу гүлдү Байчечекей деп аташты.

Азыр деле ар жаз сайын күнгө ашык болгон апрель кары гүлгө айланат. Ал биринчилерден болуп жарыкка умтулат. Жана сулуу күндүн нуру астында сүйүүдөн жанып, күйүп турат – бул Байчечекей!

Которгон Абийрбек Абыкаев

Наталья Антонова: “Апрель кары” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.