(аңгеме)

Томшик Винограды районундагы оорукананын жанынан бараткан. Ал күн сайын ушул жолдо сейилдейт, баскан ден-соолукка пайдалуу дейт. Негизи эле, Томшик – спортсмен, бир дагы футбол оюнун калтырбайт. Ал өтө шамдагай, жеңил баратты. Жаздын күнү шам аралаш Томшик көчөдө көп деле адамды көргөн жок. Кээде гана жаш түгөйлөр алыстан көзүнө урунбаса, башка эч ким деле жок болчу. “Канча кадам басканымды эсептегич алышым керек эле”, – деп ойлоп койду Томшик. Анан ал үч күн катары менен түшүнө кирип жаткан окуяны эстеди. Ал жолдо баратса алдынан коляска айдаган аял чыга калган. Анан Томшик акырын сол бутунун учун басып, алдыдагы коляска түрткөн аялды аттап, үч метрдей асманга көтөрүлүп барып, кайра жай тротуарга конгон болчу. 

Түшүндө ал буга таң калган деле жок, кудум, табигый эле нерседей туюлган. Ушуга чейин эч ким бу нерсеге акылы жетпей келгенин карасаң! Оңой эле акырын аягыңды тээп, анан буттарыңды кудум велосипед айдап бараткандай кыймылдата койсоң эле экинчи кабатка чейин көтөрүлүп, анан кайра акырын жерге түшөсүң. Анан кичине тизе бүгүп, кайра секиргендей болсоң, кадамыңдын арышы кеңейип, кудум чоң кадамдар менен секиргендей болосуң. Жерге жетейин дегенде бутуңду кайра велосипед тепкендей айлантып жиберсең, жерге тийбей туруп, кайрадан учуп кетесиң. Ал ушунчалык бул жаңылыкка берилип, күлүп да жиберди – кантип эле азырга чейин эч ким ушиптип учса болоорун, бул оңой эле экенин билбей келген? Бутуң менен эле бир аз түртүп, секире койсоң эле жетет турбайбы! 

– Бул, керек болсо, көчөдө баскандан да оңой экен, – деп ойлоду ал түшүндө, – эртең кайрадан учуп көрүш керек.

Бул түш ага үч күн катары менен кирди. Өзүңдү аябай жеңил сезесиң… Чындап эле бутуңду бир түртө койсоң эле учуп кетсең, кандай сонун болмок! Томшик айлананы карады. Эч ким көрүнбөйт. Томшик жөн эле бир сынап көрөйүн дегендей жүгүрүп келип, сол буту менен акырын жерди түртө кудум балчыкты аттап секиргендей боло калды эле… үч-төрт метрге бийикке көтөрүлүп, кайрылып турган шакты да аттап кетти. Чынын айтканда, ал буга таң калган да жок: чындап эле оңой турбайбы. Селкинчекке түшкөндөгүдөй ичин кытыгылаган гана сезим болду, бирок учканына таптакыр таң калбады. Томшик жаш балача кыйкырып жибергиси келди. Отуз метрдей учкан соң, жерге конгонго жакындап калганда караса, түз эле балчыкка коно тургандай экен. Ошол учурда ал түшүндөгүдөй буттарын педаль тепкен сыяктуу айландырып жиберди эле, кайра он беш метрдей бийикке көтөрүлүп барып, анан акырын Страшнице деген район тарапта бараткан бирөөнүн артынан акырын жерге конду. Ал киши Томшиктен күмөнсүнгөндөй карап койду, анткени артынан бирөөнүн келатканын уккан эмес эле. Томшик болсо эч нерсе болбогонсуп, ал кишини жандай басып, азыр кайра учуп кетпесем экен дегендей ылдам басып өтө берди. 

“Бул үйрөнгөнүмү эми жакшылап бекемдеп алышым керек”, – деди да ошол эле чөлдүү жолдон үйдү карай басты. Бирок кашайып ушул учурда улам эле алдынан же сүйүшкөн түгөйлөр, же темир жолчулар чыга калышат. Ошондо ал көп жылдан бери шаардын таштандысы топтолгон жайга айланып калган бош жакты карай бурду. Такыр эле караңгы кирсе деле Томшик эртең кудум учууну унутуп калчудай, машыгууну кийинкиге калтыргысы келген жок. Ал өтө олдоксон көтөрүлдү жерден, анан болгону бир эле метрдей бийикке чыккан соң кайра жерге оор конду. Эмкисинде колун сууда сүзүп бараткандай жаңсап, кайра учту да, сексен метрдей жерге чейин барды. Жарым жартылай айланыш жасап, кийин акырын жерге ийнелик сымал шашпай конду. Ал дагы бир ирет ушуну кайталайын деп турган, бир убакта эле бетине жарык түшүп, арттан келген бирөө: 

– Сиз буерде эмне кылып жатасыз? – десе болобу. Ал патрулдук полиция кызматкери экен. Томшик өзүн кичине осол сезип, ыңгайсыздана бул жакта аз-маз денесин жумшартып, көнүгүү жасап жатканын айтты.

– Тапкан эсенсиз машыга турган жерди, – деп гурулдайт полиция кызматкери. – Башка жакка барып жасаңыз. Бул жерде мүмкүн эмес!

Томшик эмне үчүн бул жерде машыкканга болбой турганын чындап түшүнгөн жок. Бирок ал өтө тартиптүү жаран болгондуктан, каяша айтышпай, акырын полиция кызматкерине бейпил түн каалап, тезирек кетүүгө аракет кылып калды. Бир эле корккону – дагы асманга көтөрүлүп кетпесе экен. Эптеп полициянын көзүнө түшүп калбаса болгону. 

Улуттук саламаттыкты сактоо институтуна жеткенде гана ал кайрадан колун канат каккылагандай силкип, асманга көтөрүлдү. Зым тордон аттап, андан ары институттун бакчасынан өтө алдыдагы Корунни проспектисине чейин учуп барды да, колунда сыра куюлган челеги бар аялдын так маңдайына конду. Тиги жүрөгү түшкөндөй кыйкырып, заматта көздөн кайым болду. Томшик эки жүз метрдей учтум окшойт деп ойлоду: башталышы жаман эмес!

Андан кийинки күндөрү Томшик көп машыкты. Албетте, ал адамы жок жерлерге түндө гана келчү. Көбүрөөк Ольшанскадагы жөөт көрүстөнүнө көп келип жүрдү. Ал түрдүү ыкмаларды колдонгонго аракет кылды. Чуркап келип учуп көрдү, турган жеринен заматта асманга көтөрүлүп көрдү. Эч кыйналбай буттарынын гана жардамы менен жүз метрге чейин көтөрүлүп жатты, бирок андан ары учканга жүрөкзаадаланат. Ал жерге конуунун да түрдүү жолдорун сынап көрдү – жай конуу, акырындап түшүү – мунун баары колдоруңду кантип кыймылдатаарыңа байланыштуу экен, көрсө. Томшик эми түрдүү ылдамдыкта, ар кайсы багыттарда, кээде шамалга каршы учуунун, жүк менен учуунун, түрдүү бийиктикке көтөрүлүүнүн да жолдорун үйрөнө баштады. Баары ага оңой эле болуп жатты. Ошон үчүнбү, айтор, эмнеге ушуга чейин эч ким учууга аракет кылып көрбөгөнүнө Томшиктин таң калуусу күчөйт.

Бир күнү ал асманда он жети мүнөт учуп жұргөн соң телефон линияларына чалышып гана кайра жерге түшкөнгө шашып калды. Кай бир түндөрдүн биринде ал Ruská көчөсүндө учуп баратып, төрт метрдей жерде төмөндө эки полиция кызматкери баратканын көрүп калды. Ошол маалда Томшик чоң үйлөр менен курчалган оң жактагы бакты көздөй жылды. Түнкү тынчтыкты полициянын ышкырыгы бузат. Бир нече мүнөттөн кийин Томшик жөө басып, баягы жерге келсе, алты полициячы “азыр эле көз алдында тосмодон өтө качкан ууруну” фонарь менен издеп жүрүшкөн экен. 

Ошондо Томшик учуунун канчалык чоң мүмкүнчүлүктөрдү жаратаарын түшүнгөндөй болду, бирок аны ишке кантип колдонушту билбей турду. Кай бир күнү түнкүсүн ал чыдабай Ыйык Иржи аянтында үйдүн төртүнчү кабатында ачык турган терезеге көтөрүлүп, бирок андан ары эмне кыларды билбей туруп калды. Бөлмөдөн катуу уйкуга кеткен кишинин коңуругу угулат. Томшик акырын бөлмөгө кирди. Ал эч нерсе урдайын деген ниети жок болчу. Ошондуктан, адатта биз чоочун үйгө киргенде түшүп калчу ыңгайсыз абалда калды. Анан үшкүрүнө кайрадан терезени карай жөнөдү. Бирок өзүнүн бул спорттук жетишкендигин далилдей турган бир нерсе кылтырышы керек да! Ал чөнтөгүнөн колуна тийген кагазды алып чыгып, ага “Бул жерде мен болдум. Өч алуучу X.” деп жазып койду. Ал кагазды акырын киши жаткан жердеги жабык столдун үстүнө коюп, өзү кайрадан жерге шашпай учуп түштү. Үйүнө келген соң гана Томшик аркы үйдө калтырган баракча өзүнүн аты менен дареги жазылган конверт болгонун эстеди. Бирок кайра ал үйгө кайтууга жүрөксүндү. Бир нече күн ал үйгө эми полиция издеп келет го деп күттү, бирок эч кандай деле жаман окуя болгон жок. 

Акыр аягында Томшик такыр эле чыдабай кетти: ал адамдардан жашынып гана уча алат, бирок ал аны баарына көрсөткүсү келди. Кантсе экен? Учуу деген оңой эле турбайбы, бир аз эле бутуң менен түртүнүп, колуң менен канат каккылагандай кыла койсоң эле чымчыктай учуп кетесиң… Балким, бул спорттун жаңы түрү болуп калат. Же, элдин баары учканды үйрөнсө, балким, көчөдө да тыгын азайып калмак. Лифт деле кереги болбой калмак. Мүмкүнчүлүктөр чексиз! Азырынча алар жөнүндө Томшик накта түшүнүгү жок, бирок баары аныкталмак. Ар бир эле чоң ачылыш башында ушундай болбогон нерседей туюлган да!

Томшиктин үйүндө Войта деген толмочунан келген жаш коңшусу бар болчу. Спортту жазган кабарчыбы, редакторбу, айтор, гезитте иштесе керек эле. Бир күнү ошол Войтанын үйүнө барып, Томшик аркы-теркиден сөз баштап, акыр аягында ага бир кызыкты көрсөтө алаарын жарыя кылып калды. Ал сөздү ачык айтпай, улам эле жашырына бергенинен Войта “Кудай ай” дегендей баш чайкап, бирок акыр аягында баары бир кечки тогуздарда жөөт көрүстөнү тарапка барганга макул болду.

– Эми караңыз,, журналист мырза, – деди Томшик, жерден секире жогору карай беш метрдей көтөрүлдү. Ал ошо абада калкыган бойдон бирдемелерди жасап, жерге түшүп, кайра учуп, колдорун жаңсап, анан абада сегиз секунддай калкып туруп калды.

Войта бир убакта эле өтө олуттуу боло түштү. Муну ал кантип жасап жатат? Томшик болсо жөн эле түшүндүргөнгө аракет кылат: жерден эле секирсеңиз болгону. Жок, Войта мырза, мында эч кандай деле сыйкыр жок, көп тарамыш же күчтү деле талап кылбайт. Жай гана секирсең болду, уча бересиң. – Өзүңүз деле бир секирип көрсөңүз, журналист мырза, – деп Войтаны көндүргөнгө аракет кылат. Бирок Войта баш чайкайт, ойлонуп туруп, бул жерде бир фокус бар дейт. – Мен мунун түбүнө жетем, – дейт ал. – Азырынча, Томшик мырза, муну эч кимге көрсөтпөй туруңуз.

Келерки күнү Томшик Войтанын алдында беш килограммдык гантелдер менен учуп көрдү. Бул бир аз кыйыныраак болду окшойт. Томшик болгону үч эле метрге көтөрүлө алды. Ошого да Войта ыраазы. Үч жолкусунан кийин Войта: – Томшик мырза, сизди коркуткум келбейт, бирок бул өтө олуттуу маселе, – деди. – Мындай эч бир аппаратсыз учуу деген, маселен, коргонуу тармагы үчүн өтө маанилүү болушу мүмкүн. Түшүнүп жатасызбы? Муну адистер изилдеши керек. Аларга көрсөтүш керек, – деп калды Войта. – Мен өзүм баарын уюштурам.

* * *

Ошентип анан бир күнү Томшик Мамлекеттик дене тарбия институтунун короосунда төрт адистин алдында турсичен туруп калды. Ал, бир чети, жылаңач турганына уялып, анын үстүнө, толкунданып, үшүгөнүнөн да денесин калтырак басты. Бирок Войта болбой эле аны трусичен турганга көндүрдү. – Булчуңдар кандай иштегени көрүнүп турушу керек, – дейт. Эксперттердин бири кашка баш семиз киши ушул университеттин дене тарбия профессору болуп чыкты. Ал эч бир кебелбес түрү менен “мунун баары илимий көз караштан алып караганда, болбогон кеп” дегендей турат. Ал улам эле саатын карана бирдемелерди кобурап жатты. 

– Кана эми, Томшик мырза, алды менен чуркап баштаңыз, – деди Войта эч бир тартынбай.

Войта коркконунан алга карай озунду. 

– Шашпаңыз, – деди профессор аны токтото. – Сиз таптакыр натуура баштадыңыз. Салмактын күчүн сиз сол бутуңузга таштаңыз. Түшүндүңүзбү? Кана, эми кайталап көрүңүз! 

– А колуңузчу, колуңуз! – деп кыйкырат эксперт. – Сиз колуңузду кандай алууну да билбей жатасыз го. Колуңуз көкүрөгүңүздү эркин кармаганга алакыт болбошу керек да! Анан сиз чуркайм дегенде демиңизди кармап калдыңыз. Антпеңиз! 

Томшик эми таптакыр шаштысы кетип, эмне кылышты билбей калды. Чындап эле азыр колдорун кайда бекитишти да, керек болсо кантип дем алышты да унутуп калгандай. Ал эмне кылышты билбей, салмактын күч борбору кайда экенине да башы жетпей туруп калды. 

– Алга! – деп кыйкырды Войта. 

Томшик таптакыр өзүн жоготуп койду. Эптеп ишенимсиз алга карай жүгүрдү. Эми эле жерден секире берейин дегенде тренер кайрадан:

– Начар! – дейт. – Токтотуңуз!

Томшик токтоюн деп, бирок өзүн кармай албай калды. Ал сол буту менен алсыз секире жарты метрдей көтөрүлгөн соң, тренердин буйругун угуп, кайрадан жерге түштү. 

– Болбойт бул, начар! – деп кыйкырды профессор. – А эмне эңкейбедиңиз? Бутуңуздун учу менен секире түшкөн соң тизе бүгө отура калып, анан пружина сыяктуу секиришиңиз керек болчу. Түшүндүңүзбү? Бул өтө табигый кыймыл. – Токтоп турунуз, – деди ал, – азыр мен сизге өзүм көрсөтөм. Жакшылап карап алыңыз. Ал үстүндөгү пиджагын чечип, чуркоого даярдана калды. – Жакшылап караңыз: дененин оордугу бүт сол бутка түшөт. Бут бир аз ийилип алга эңкейет. Далыларыңыз артка тартылат, демек, көкүрөк ачылат. Мына, меникиндей жасаңыз! 

Томшик анын айтканын жасады. Ал өмүрү мындай ыңгайсыз позага туруп көрбөгөн. 

– Сиз көбүрөөк машыгып көрүшүңүз керек, – деди профессор. – Эми караңыз! Жерден ыргып алга карай чуркайсыз! Ал алга карай жулкуна алты метрдей чуркап барып секирди да колдору менен кооз кыймыл жасап, анан чочоюп отуруп калды. Колдору алдыда. – Мынаке, ушундай жасаш керек! – деди ал шымын оңдоно. – Кайталап көрүңүз!

Эми ушунун баарынан таптакыр эле басынып калган Томшик Войтаны суроолуу карайт. Сөзсүз эле ушунун баарын жасаш керекпи?

– Кана, дагы бир жолу! – дейт Войта. Томшик болсо эптеп жанагы позага турду. – Алга!

Томшик шашканынан туура эмес буттан баштап алыптыр. “Балким, мунун баары керек эместир. Эптеп, аркы киши буйругандай колду гана алга таштап, кийин конгондо чочоюп отура калса болду”, – деп ойлоду да Томшик секириш керектигин да унутуп кала жаздады. Мына эми секирди. Ошол эле кезде “эми эптеп чочоюп отура калгандай конуш керек”, – деген ой келди ага. Томшик ошол учурда жарым метрдей эле секирди да бир жарым метрдей учуп барып жыгылып калды. Анан ал шашыла чочоюп отурганга аракет кылып, колдорун алга таштады. 

– Томшик мырза, сиз учуп жатпадыңыз беле! – деп кыйкырып жиберди Войта. – Кайтадан жасаныз, сураныч!

Томшик кайрадан чуркап келди да эми бир метр кырк сантиметр жерге конду. Бирок бул ирет чочоюп отурууга да, колдорун алга таштаганга да жетишти. Ал жүдөп, тердеп кетти. Жүрөгү дүкүлдөп чыкты. “Кудай ай, мени жөн коюшса экен эми”, – деген гана ой ээлеп алды аны. 

Кийин дагы эки ирет секирип көрдү. Андан аркыларынан баш тартууга туура келди.

* * *

Ошол күндөн тарта Томшик уча албай калды.

(1938)

Чех тилинен которгон Төрөкул Дооров

Карел Чапек: “Учууну билген адам” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

– Ооба, бул, албетте, чындык, – деди карыя пан Карас. – Өткөн жашооңду изилдеп отуруп, анда канчалаган башка жашоолор үчүн материал бар экенин түшүнөсүң. Бир күнү, тагдырбы же табияттын мыйзамыбы, сен ошол жашоолордун бирин тандап аласың да, аны аягына чейин улантасың. Бирок эң өкүнүчтүүсү, башка, мүмкүн болгон жашоолор таптакыр жоголбойт. Кээде алардан, кесилген бут сыяктуу, ооруну сезесиң.

Он жашымда марка чогулта баштадым. Атам муну жактырган жок, ал муну окуумдан алаксытат деп ойлогон. Бирок менин Лойзик Чепелка деген досум бар эле, экөөбүз филателиянын кумарына берилдик. Лойзик шарманшиктин баласы болчу. Үрпөйгөн чымчыктай тармал чачын өйдө тараган, мурдунун үстүн сепкич баскан бала эле. Мен аны балдар жолдошун чын дилинен кандай жакшы көрө алышса, мен дал ошондой жакшы көрчүмүн. Билесиздерби, мен карыямын, аялым, балдарым бар, бирок айтайын – эч бир сезим достук сыяктуу таттуу болбойт. Бирок мындай достукка адам жаш кезинде гана жөндөмдүү. Кийинчерээк ал мүнөзү бир аз катаал тартып калат да, өзү жөнүндө көбүрөөк ойлой баштайт. Мындай достук таза кубанычтан, суктануудан, жашоо күчүнүн молдугунан жана анын чексиздигинен жаралат. Сенде ал ушунчалык көп болгондуктан, аны кимдир бирөөгө бергиң келет.

Менин атам нотариус, жергиликтүү ак сөөктөрдүн башчысы, абдан сыйлуу жана катаал мырза эле; ал эми мен болсо бүт дилим менен Лойзикке байландым, анын атасы аракеч шарманшик, апасы болсо кордук көргөн кир жуугуч аял эле, мен бул Лойзикке ыйыктай мамиле кылып, ал менден шамдагай, бактылуу, өз алдынча жана чыдамдуу, мурдун сепкил баскан жана сол колу менен таш ыргыта алгандыгы үчүн аны ыйык тутуп, сүйчүмүн – жалпысынан, мен андагы канчалык көп нерселерди сүйгөнүмдү эстей албайм; бирок бул менин жашоомдогу эң чоң сүйүү болчу.

Ошентип, Лойзик марка чогулта баштаганымда менин сырымдын сактоочусу болуп калды. Бир жерде кимдир бирөө коллекциялоону эркектер гана түшүнөт деди эле, бул чындык; менде ата-бабалардан калган инстинкт бар деп ойлойм, ал өткөн мезгилдерден бери сакталып калган, ошол убакта эркектер душмандардын баштарын, олжого алынган куралдарды, аюунун терилерин, бугунун мүйүздөрүн жана жалпысынан олжого түшкөн нерселердин баарын чогултчу. Бирок маркалар коллекциясы – бул жөн гана мүлк эмес, бул – түбөлүк укмуштуу окуя; сен Бутан, Боливия же Түштүк Африканын Батыш Мысы сыяктуу алыскы өлкөлөрдүн чегине кирип жаткандайсың; жөн гана сен бул башка жерлер менен кандайдыр бир жеке, интимдик байланышты түзөсүң. Жалпысынан, маркаларды чогултууда саякат жана деңиз саякатчылыгынын кумарлануусу бар, кыскача айтканда, эркектерге мүнөздүү саякаттоо каалоосу. Бул байыркы крест жортуулдары сыяктуу…

Мен мурдараак айткандай, атама бул жаккан эмес; аталар, адатта, уулдары өзүлөрү кызыкпаган нерселер менен алектенишин жактырышпайт – мен, мырзалар, өзүм да уулдарыма ушундай эле мамиле кылдым. Ата болуу – жалпысынан кандайдыр бир аралаш сезим; анда чоң сүйүү бар, бирок кандайдыр бир калыстык, ишенбөөчүлүк, душмандык аралаш жүргөнсүйт – муну кантип айтарымды билбейм; балдарыңарды канчалык көп сүйсөңөр, ошончолук бул башка сезим күчтүү болот. Кыскача айтканда, мен марка коллекциям менен атама билинбеш үчүн чатырга жашырышым керек болчу; чатырда ун салган эски үкөк турчу, биз эки чычкан сыяктуу ага кирип, бири-бирибизге маркаларды көрсөтчүбүз: кара, бул Нидерланд, бул Египет, бул жерде Swerige, башкача айтканда Швеция. Жана биздин кенчтерибизди жашырууга аргасыз болгонубузда кандайдыр бир күнөөлүүдөй сулуулук бар эле. Ал эми бул маркаларды алуу дагы бир укмуштуу окуя болчу; мен тааныш жана бейтааныш үй-бүлөлөргө барып, эски каттардагы маркаларды сурап жүрчүмүн. 

Эң бактылуу сааттарды кээ бир үйлөрдө, эски документтер толгон кутулары сакталып турган чатырларда, полдо отуруп алып, чаң баскан кагаздардын купюраларын издеп, менде али жок бир нусканы таап алган кездерде өткөргөн элем – көрүп турганыңыздай, акылсыздыгымдан улам, мен эки окшош нусканы чогултчу эмесмин; жана эгерде мен эски Ломбардияны же Германиянын кичинекей княздыктарынын же эркин шаарларынын бирин тапсам – мен чындап эле азаптуу кубанычты сезчүмүн – анткени ар бир чексиз бакыт таттуу ооруну берет. Ал эми Лойзик мени көчөдө күтүп турчу, мен акыры чыкканда, мен дарбазадан эле ага шыбырап: «Лойза, Лойзик, ал жерде бир Ганновер бар болчу!» – «Алдыңбы?» – «Ооба!» Ошентип, биз олжо менен үйгө, жашынчу жайга чуркап жөнөчүбүз.

Биздин шаарда жут, бязь, ситец кездемелердин жана башка пахтадан жасалган майда-барат буюмдардын төмөнкү сортторун чыгарган текстиль фабрикасы болгон, мунун баары жер шарынын кара өңдүү элдери үчүн чыгарылчу. Мага фабрикаларга барып, кагаз себеттеринен маркаларды издөөгө уруксат берилген; бул жерде менин эң бай аңчылык жерлерим болчу: бул жерден мен Сиам менен Түштүк Африканы, Кытайды, Либерияны, Ооганстанды, Борнеону, Бразилияны, Жаңы Зеландияны, Индияны, Конгону таптым – бул аталыштар сизге дагы эле сырдуу жана каалаган нерседей угулабы билбейм. Мырзам, Straits Settlements маркасын болсо да тапканым чоң кубаныч, укмуштуудай кубаныч. Же – Корея, Непал! Жаңы Гвинея! Сьерра-Леоне! Мадагаскар! Угуңуз, мындай толкунданууну мергенчи, кенч издөөчү же археолог өздөрүнүн казууларынын арасында гана түшүнө алат. Издөө жана табуу – бул адамга жашоо бере ала турган эң чоң чыңалуу жана канааттануу. Ар бир адам бир нерсени издеши керек – эгер марка болбосо, анда – чындыкты же папоротниктин сыйкырдуу түсүн, же таш жебенин учу жана урналарды.

Ооба, Лойзик менен дос болуп, марка чогулткан жылдар бул менин жашоомдун эң сонун жылдары болчу. Бирок мен кызылча менен ооруп калдым, Лойзикке мага кирүүгө уруксат беришкен жок, бирок ал биздин коридордо туруп, мага угуза ышкырып турчу. Кайсы бир жолу мени жакшы карабай калышты окшойт; кыскасы, мен төшөктөн турдум да – чатырга чогултуп алган маркаларымды карап келүү үчүн чуркадым. Мен ошончолук алсырап калган элем, үкөктүн капкагын ачуу да кыйын болду. Бирок үкөк бош экен; маркалар салынган куту жоголуптур.

Менин ошол учурдагы абалымды сүрөттөп бере албайм. Балким, мен ошол жерде муз сыяктуу катып калгандырмын, ыйлай алган да эмесмин, тамагым буулуп калган. Биринчиден, маркаларды, менин эң чоң кубанычымды жоготуу коркунучтуу болчу; бирок андан дагы коркунучтуусу, менин ооруганымдан пайдаланып, аларды менин жалгыз досум Лойзик уурдап кеткен деген ой болчу. Бул коркунуч, көңүл калуу, чексиз кайгы, азап тартуу – билесизби, баланын сезимдеринин канчалык күчтүү болгондугу таң калыштуу. Мен чатырдан кантип түшкөнүмдү эстей албайм; мен кайрадан барып төшөгүмө жаттым, ысытмадан башым айланып, жеңилдеген учурларда дайыма ойлонуп жаттым, ойлонуп жаттым… Атама да, таежеме да эч нерсе айткан жокмун – апам ал кезде өлүп калган эле; алар мени таптакыр түшүнбөйт деп билчүмүн, бул мени алардан кандайдыр бир жол менен алыстатты – ошондон кийин мен аларга эч качан жылуу балалык сүйүүмдү арнаган эмесмин. Лойзиктин чыккынчылыгы мага дээрлик өлүмгө тете сокку болду; бул адамга болгон биринчи жана эң коркунучтуу көңүл кайттыгым эле. Жарды, дедим мен өзүмө, Лойзик – жарды, ошондуктан уурдайт; сен кедей менен дос болгонуң үчүн ушундай болду. Бул менин мүнөзүмдү катаалдантты; ошондон бери мен адамдарды жакшы ажырата баштадым – мен социалдык күнөөсүздүк абалымды жоготтум; бирок анда мен ал соккунун канчалык терең болгонун жана мендеги канчалык көп нерселер кыйроого учураганын түшүнгөн эмесмин.

Соккудан алган жарааттарым айыккан соң, маркаларымдын коллекциясын жоготуу кайгысын да жеңдим. Лойзик ошол арада жаңы жолдошторду тапканын көргөндө гана жүрөгүм бир аз ачышып калды; бирок, ал көпкө чейин көрүшпөгөндүктөн бир аз уялып мага чуркап келгенде, мен ага кургак жана бойго жеткен адамдай: «Бар, мен сени менен мындан кийин сүйлөшпейм!» – дедим. Лойзик кызарып, дароо жооп берген жок: «Болуптур!» Ошондон бери ал пролетарлык каардануу менен мени жек көрө баштады.

Пан Паулюс айткандай дал ушул окуя менин бүт жашоомо, менин жашоодогу тандоомо таасир эткен. Менин дүйнөм, эгер ушундай деп айтууга мүмкүн болсо, булганды, мен адамдарга ишенбей калдым; аларды жек көрүүнү жана жерип-жектөөнү үйрөндүм. Досум болгон жок; жана мен чоңойгон сайын, мен эч кимге муктаж эмесмин жана эч кимди кечирбеймин деп текеберлене баштадым. Анан эч ким мени сүйбөгөнүн байкай баштадым, өзүм да сүйүүнү жана бардык сентименталдуулуктарды жектей баштадым.

 Ошентип, мен текебер, амбициялуу, педанттык – бир сөз менен айтканда, туура адам болуп чыктым; мен баш ийгендерге жаман, ырайымсыз мамиле кылдым, сүйүүсүз турмушка курдум, балдарымды коркутуу жана үрөй учуруу менен тарбияладым жана тырышчаактыгым жана милдеттүүлүгүм менен чоң ийгиликтерге жетиштим. Бул менин жашоом болчу, бүт жашоом; мен милдеттеримден башка эч нерсеге көңүл бурчу эмесмин. Мен өлгөндө, гезиттер мен кандай сиңирген эмгекчи жана үлгүлүү адам болгонумду жазып чыгышат. Бирок эгер адамдар мунун баарында канчалык жалгыздык, ишенбөөчүлүк жана катуулук бар экенин билишсе…

Үч жыл мурун аялым каза болду. Мен өзүмө да, башкаларга да мойнума алган жокмун, бирок бул мага өтө оор кайгы болду; жана сагынычтан ата-энемдин калган үй-бүлөлүк реликвияларын карай баштадым: сүрөттөр, каттар, менин эски дептерлерим… Тартипти катуу сактаганды жакшы көргөн атам булардын баарын кантип камкордук менен сактап койгонун көргөндө тамагым буулуп калды; ал, сыягы, мени баары бир сүйчү окшойт. Бул нерселер менен чатырда бүт шкаф толтурулган болчу; жана бир кутунун түбүнөн, атамдын мөөрү басылган кутуну таптым; мен аны ачтым – анда мен элүү жыл мурун чогулткан, баягы мен жоготкон маркалардын коллекциясы жаткан.

Жашырбайм – көзүмө жаш алдым, жана мен бул кутуну бөлмөмө кенч сыяктуу алып келдим. Ошондо иш кандай болгонун түшүндүм. Демек, мен ооруп жатканда, кимдир бирөө менин коллекциямды таап алган, атам окуудан артка калбасын деп аны тартып алган. Ал муну кылбашы керек эле; бирок бул жерде да анын катуу камкордугу жана сүйүүсү көрүндү; эмнегедир билбейм, мен аны да, өзүмдү да аядым.

Анан ой келди: демек, Лойзик бул маркаларды уурдаган эмес. Кудайым, мен ага канчалык адилетсиз болгонмун. Бул сепкилдүү жана үрпөк чач көчө баласынын жүзү көз алдымда тартылды – кудай билет, ал эмне болду, дагы деле тирүүбү!

Ах, ушулардын баарын эстегенде аябай уялдым. Болгону адилетсиз шектенүүдөн жалгыз жолдошумду жоготуп алыптырмын – ушундан улам мен балалыгымды жоготтум. Кедейлерди жек көрө баштадым, текебердик менен жүрдүм – ошондуктан мен эч кимге жакындаган жокмун. Ушул себептен улам мен почта маркаларын жек көрүүсүз жана жийиркеничсиз карай алган жокмун жана эч качан сүйлөшкөн кызыма, кийин аялыма кат жазган эмесмин, сезимдерди билдирүүдөн жогору турганымды жашыргам; жана аялым мындан азап тартты. Ошондуктан мен ушунчалык ырайымсыз жана түнт болдум. Ушундан улам, ушундан гана мен ушундай карьераны жасап, милдеттеримди үлгүлүү аткарганмын…

– Мен бүт жашоомду карап чыктым, күтүлбөгөн жерден ал бош жана маанисиз болуп чыкты. Мен таптакыр башкача жашай алмакмын – деп ойлодум. Эгер бул болбогондо, – менде ар кандай окуяларга ушунчалык ысык сүйүү, ушунчалык кумар жана асылдык, фантазия жана ишеним, ушунчалык таң калыштуу жана күчтүү таланттар бар эле. Кудайым, мен таптакыр башка адам болмокмун – саякатчы, актёр же аскер! 

Мен адамдарды сүйүп, алар менен бирге ичип, аларды түшүнүп, дагы эмнелерди гана кылмак эмесмин! Менде кандайдыр бир муз эрип жаткандай болду. Мен улам бир марканы карай бердим. Алар баары ушул жерде – Ломбардия, Куба, Сиам, Ганновер, Никарагуа, Филиппиндер – мен ошол кезде баргым келген жана эми көрбөй турган бардык өлкөлөр. Ар бир маркада боло турган жана болбогон нерсенин бир бөлүгү камтылган. Мен алар менен түн бою отурдум жана жашоомду соттодум. Мен бул кандайдыр бир бөтөн, жасалма, бейтарап жашоо экенин көрдүм, ал эми менин чыныгы жашоом эч качан ишке ашкан эмес… – Пан Карас колун шилтеди. – Эмне боло аларымды жана Лойзикке канчалык адилетсиз болгонумду ойлогондо…

Бул сөздү угуп, патер Вовес абдан кайгырып, жашып кетти, – балким, ал дагы өз жашоосунан бир нерсени эстегендир.

– Пан Карас, – деди ал толкунданып, – бул жөнүндө ойлонбоңуз, – эч кандай пайдасы жок, эми бир нерсени оңдоого да, жашоону кайрадан баштоого мүмкүн эмес…

– Мүмкүн эмес, – деп Карас бир аз кызарып, үн чыгарып койду. – Бирок билесизби, жок дегенде, – жок дегенде, мен марка чогултууну кайрадан баштадым!

Которгон Абийрбек АБЫКАЕВ

Карел Чапек: “Маркалардын коллекциясы” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.