(аңгеме) 

Какыраган ээн чөл-талаада төөлөрүнө жүк артып, узак жолго чыккан бир киши жол боюнда “Суу… Суу бергиле…” деп тамагы кургап турган жаш жигитти көрөт. Төөсүнөн жерге түшүп, тиги суу сураган адамга суу ичирет. Суусаганын басып, жигит куулук кылып, тиги кербенчини түртүп кулатып, төөсүнө минип алып качып жөнөйт.

Төөнүн ээси: “Сак бол, тууганым! Ушул окуяны эч кимге айтпа!” – деп артынан кыйкырып калат.

Жигит ойлонот: “Эмнеге ушундай айтты экен? Бир топ жаштагы адам го, бекер айтпаган чыгар?” Ошентип жигитке айткан сөздөр тынчтык бербей, төөнү буруп кайра ээсине келет.

– Мени сен сөгүп, урушкандын ордуна “Эч кимге айтпа!” деп, бир нерсени билгендей калдыңыз. Эмнеге? Бирөөгө айтсам эмне болот экен? – деп тиги кишиден сурайт. 

– Эгер бирөөгө айтсаң, – деди жолоочу киши, – мындан кийин чөлдөгү суусаган кишиге эч ким суу бербей койот. “Мени тоноп кетсе кантем” деп, айланып кетет. Ушундай кылып сен далай жүздөгөн жакшылыктын жолун жаап, жамандыкка жол буруп өлүмгө жол ачасың.

Бул сөздөрдүн маанисин түшүнгөн жаш жигит жолоочудан кечирим сурап, төөсүн кайтарат.

“Бир нерсеге себепкер болуу аны жасабаган менен бирдей” деп бекер айтылбаса керек.

Казак тилинен которгон Перизат Алмазова

Малик Отарбаев: “Эч кимге айтпа!” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Ааламдын төрт тарабынан окумуштуулар, илимпоздор бир жылдары Лондондо жыйын өткөрдү. Илимпоз окумуштуулар ааламдык көйгөйлөрдү, өздөрүнүн ойлорун ортого салып, бышырып, талкуулап жатышат. Жанымда отурган бир илипоз:

– Биздин негизги маселебиз эмне экенин билесизби? – деп сурады менден. 

Мен саясатты, экономиканы, экологияны айттым. Ал мени шашпай укту дагы:

– Арийне, аныңыз чын, – деди келишкендей. – Бирок сиздин айтканыңыздын баары аңгеме. Экономика дегениңиз оңолор, экологияңыз калыбына акырындап келер, бирок ушул күнгө чейин калыбына келбеген бир нерсе бар, ал – эгология. “Эгоизм” дейбиз го кээде, бул менмендиктин туу чокусу, ушунун айынан адамзат кан ыйлап отурат. Адамгерчиликтен, адилеттүүлүктөн таптакыр айрылдык. Адабият, философиябыз калды өнүкпөй. Ушул бойдон өнүкпөй акыры бир балекетке урунабыз деп корком.

Казак тилинен которгон Перизат Алмазова

Малик Отарбаев: “Эгология” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Бирлик менен тирлик туралуу улуу Абай атабыз толгонуп жазган “Алтынчы кара сөзүндөгү” “Ырыс алды – тирлик” дейт, ал кандай тирлик? Ал ушул жан көөдөндөн чыкпагандыкпы? Жок, андай тирлик итте да бар. Ошондой тирликти кыбат көрүп булгаган адам өлүмдү жоо көрүп, акыретке душман болот”, – деген жолдорду окуп отурганда эсиме бир окуя түштү.

Чыгыштагы ойчулга жолугуп бир киши:

– Акыл-кеңеш бериңиз? – дейт.

– Кантип күн көрүп жүрөсүң? – деп сураптыр тиги ойчул.

– Эмгек кылып күн көрөмүн. Киреше тапсам да шүгүрчүлүк кыламын, таппасам сабыр сактайм.

– Жакшы, бирок көчөдөгү каңгып жүргөн иттер дагы ушундай тирлигин жасайт эмеспи? Алар дагы тапканына шүгүрчүлүк кылып, эч нерсе таппаганда чыдап күнүн өткөрөт.

– Анда айтыңызчы, адамдын тирлиги кандай болуш керек?

– Адамзат баласы киреше тапса берет, таппаса шүгүрчүлүк кылат. Берсең аласың, кеңейе түшөсүң. Түшүнө билсең “берүү” дегениң тиленүүнүн эң маданияттуу жолу. Ит менен адамдын айырмачылыгы ушул!

Улуу Абай атабыз айткандай “көкүрөгү тирүү, көңүлү тирүү болсо” адамдын ит сыякттуу тирлик кылганы мүмкүн эмес.

Казак тилинен которгон Перизат Алмазова

Малик Отарбаев: “Ит тирлик” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Күндөрдүн биринде устаз менен шакирттин арасында орчундуу маселеден улам келишпестик пайда болот. Устазы менен тил табыша албай шакирти сабактан чыгып, үйүнө кетип калат.

Күүгүм кирип калганда баягы устазы улуу башы менен шакиртинин үйүнө келет. Жаш бала аябай таң калат. Улуу устазы сөз баштап:

– Чырагым, баарыбызды бириктирген жүздөгөн маселе турганда, бириктирбеген бир маселеге арызданып бизге эмне болуп кетти?! – деди. Эске түбөлүк сактап калгандай акыл айтты: 

Ката кетирсең каталардан сабак ал, тирен, бирок ката кетирген адамга тиренбе!

Күнөө жасагандарга камкор бол, бирок өзүң күнөө жасоодон алыс бол!

Айтылган сөздү сына, бирок ошол сөз айткан адамды урматта!

Эң башкы максаттарыбыздын бири руханий эм экенин унутпа, шыпаа тилеген кишиге кыянат жасаба!

Байыркы бабаларыбыз устаздарынын айткандарын жадыбалдай жаттап, бакыттын ачкычын табат го, жалганды жалпагынан тепсеген биз баарын эмне үчүн унутуп кала беребиз?

Казак тилинен которгон Перизат Алмазова

Малик Отарбаев: “Келишпестиктен чыккан кеңеш” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме) 

Биздин чоң жазуучу, драматург Рахымжан Оторбаев деген агабыз бир жылдары Анкарага келген эле. Элчиликте эки китебинин тушоо кесери өттү. Боордош элдин сый-урматына бөлөнгөн.

Кечки тамактан кийин бирге кайтып калдык:

– Ушу сен, иним, жакшынакай аңгемелерди жазып жүрөсүң, пьеса эмнеге жазбайсың? – деп менден сурады.

– Бир убакта театрдын байге коюлган жарышына жазганмын. Ошол театрдан бир жолу кат келди “Жаз, дагы да жаза түш, чыңда” деген. Ошондон бери канатым кайрылгандай болуп, экинчи драматургияга жолобоймун деп чечкем.

– Азыр байгени чыгармага карабай кишиге карап берет го. Бир маалда ыр ырдап туруп ыр жазгандарды карап, кантип таң калбайсың! Анысы аз келгенсип алар “Эмгек сиңирген” наамды алат го. Кудай ай, кайсы бирин айтайын! Пьесаңды берчи окуп көрөйүн.

Эртеси күнү конок үйгө барганда ага мени көрүп:

– Колуңду берчи, – деп, колумду кысты.

– Мени билесиң, начар болсо начар дейм, абдан жакшы жазасың. Жазсаң ушундай жаз! Эч убайымдаба иним, пьесаң Атырауда койулат, – деди.

Узак убакыт өтпөй ага убадасына турду.

Ошол коюлган пьесам “Баяндуу бак” деп аталып, Махамбет атындагы театрдын сахнасына коюлду. Бул спектаклде кыйын убактардагы элибизге жер которуп келген ахыска түрктөрүнүн тагдыры, казак менен түрк боордошторунун ынтымагы чалдырылган.

Ошол кездеги таанымал актер, кадырлуу ак сакал Чапай Зулхаштын ысык алаканы маңдайымды сыйпап туруп: “Мунуң бар болсун, ушуну сакта!”, – деп бата бергени эсимде.

Спектаклдин багы ачылып, Атырау театры аны биринчи борбор шаарыбызга коюп, кийин Анадолудагы Малатия жана Афшин шаарларына койду. Түрк көрүүчүлөр көздөрүнө жаш алып аябай ыраазы болушту.

* * *

Рахымжан ага Түркияга театрды өзү жетектеп келди. Байыркы тарыхый шаар Афшиндеги Куран сүрөсүндөгү “Үңкүрдүн ээси” деген жерди жергиликтүү акимчилик өзү жетектеп барып жол көрсөттү. Ал үңкүрдүн алды мурун чиркөө болгон, азыр – мечит.

Уламыштар боюнча, ушул үңкүрдө Рим императору Децийдин кол астында жети жаш жигит кызмат кылган экен. Кийин ушул жети жаш жигит императорго каршы чыгышыптыр. Ачуланган император алардан өч алмакчы болот, ошол кезде жети жигит ушул үңкүргө келип жашыныптыр. Күн киргенде баары уйкуга кетет. Үч жүз жылдан кийин ойгонот. Үңкүрдөн чыгып шаарга караса – баягы шаар таптакыр башка болуп, дүйнө да аябай өзгөрүп кеткен экен.

Бул тарыхка бай шаар бизди бир аз ойго салды. Бир маалда Рахымжан аганы аңгемеге тартып:

– Ага, үч кылым мурун түбөлүк уктап кеткен биздин бабаларыбыз азыр кайра тирилип келсе, биздин ушул абалыбызга, дүйнөгө карап эмне демек? – деп сурадым.

– Кыйын суроо экен, иним , – деди.

Бир аз ойго батып: – Эгемен эл болдук го, бул да бабаларыбыздын арманы эле, бирок… ушул “бирок” деген сөз мазамды ала берет, – деп агынан жарылды.

Бул өмүр чиркиниң түш менен өңдүн арасындай өтүп кетет. Кээде үңкүрдө уктап жаткандай сезесиң өзүңдү, бир убакта ойгонуп кеткендейбиз.

Канчалык тырмалаңдап иштесең да тирликтин чарбасы бүтпөгөн иш. Аттан түшкөн күнү атыңдан айрыласың, тактан түшкөн күнү тагыңдан айрыласың. Айтор, бүтпөгөн талаш. Бирок баардык чайкаштар, талаш-тартыштар бүтпөй калды.

Түбөлүк унутулбаган экөө – рух жана жакшылык.

Даанышман менен олуяны, баба менен баатырды, жазуучу менен акындарды унутпаганыбыз ушундан чыгар. Ал эми уктап кеткен улууларыбыз, улуулардан калган рухубуз качан ойгонор экен?

Казак тилинен которгон Перизат Алмазова

Малик Отарбаев: “Үңкүрдүн ээси” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.