(ыр түрмөгү)

Ашыга берип үлгүрүү үчүн эртеңге,
эртеңди танып, эртеси ага жеткенде,
азгырган бизди табышмак сындуу алдыбыз,
жандырмак болуп, өмүрдү уурдап кеткенге
өкүнөбүз өзүбүз. Кызык, жашоо…

Көр оокат бүтпөйт, анан да биздин далалат,
жашоого кимдер канчалык чыйыр салалат?
Көр оокат жеңчү, же адам жеңчү кармашта
жеңилбей кими өмүрүн коргоп калалат,
ким билет? Кызык, жашоо…

Бирөөлөр балкып байлыкты кечсе, бирөөлөр
жан сактоо үчүн каниет кылып суу ичкен,
жашоонун өзү – кызыл чок, өрттүү кызганыч.
Кызганба, кызган жашоону аяп ар кимден,
жашоо калат… Кызык, жашоо…

Эсепке түшүп ченелген менен өткөнү,
сезилбейт бизге өмүрдүн өтүп кеткени.
Билгеним бирөө өмүрдүн жоосу өлүм – ак,
калганы түштөй – өткөнү дагы, эртеңи…

Кызык, жашоо…

*   *   *

Тиричилик техникасы
жашоону жеңилдетти.
Баары бар:
жылыткыч, муздаткыч,
кир жуугуч, нан жапкыч,
идиш жуугуч, чаң соргуч…
А бирок жашоонун коңулунда
отурат бир жан соргуч – “өмүр техникасы”,
сатылбаган… качырбаган…
жашоону гүлдөтсөк да,
буйдалтпай жакындаган…

Кызык, жашоо…

*   *   *

Аялдама. Сансыз элди
аянтына батырган.
Аялдабайт, жолоочулар,
алда кайда шашылган.
Айткалачы, кайда шашат?
Кайда барат? Жашоо өзү
аялдама болуп турса,
өмүр үчүн ачылган.

Кызык, жашоо…

*   *   *

Ак көйнөкчөн күн – жамгыр,
кара чапан түн – жамгыр,
кебелбеген дүйнөгө
мен да – жамгыр, сен – жамгыр…

Кеткендерди жок-жоктоп,
чыдай албай шолоктоп,
бул дүйнөдө түбөлүк
ыйлап калат бир жамгыр…

Кызык, жашоо…

Кызык, жашоо… алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Өмүр кыска, мезгил болсо – куш учкан,
Чыкпайт адам тагдыр чийген сызыктан.
– Жалган! – дешет бул дүйнөнү айрымдар:
– Чын дүйнөгө кетет, – дешип учуп – жан.

Ажал келип, курган шаарың кыйратып,
Жаның учуп, денең муздап, чым басып.
Чирип жатса жер алдында нур жүзүң
Кимге керек, кимге зарыл бул бакыт?

Чын дүйнөдөн кабарым жок эч андай,
Ушул жарык дүйнөдөйбү ошол жай?
Өлсөк дагы бейиш төрүн эңсейбиз,
Бул дүйнөнүн кадырына жете албай.

Тирүүлүктүн ар бир саатын, мүнөтүн,
Ырыс-кутун келген барктай бил өзүң.
Жараткан да ажайып бул дүйнөнү
Берсе керек таткыла деп ширесин.

Жандап жүрсө – атаң, энең, ашык жар,
Бир туугандар, караан болгон асылдар,
Калың журтуң, ыймандуу уул-кыздарың,
Мындан артык дагы кандай бакыт бар.

Жаңылышат, айтса дагы муну ким,
Чын дүйнөң да, бейишиң да – бүгүнүң!
Жаратканым канча жашты берсе да
Берекеси артсын ар бир күнүңдүн…

Барктай бил алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Боз үйдүн ичи очоктогу оттун жалынынан кызыл-күрөң түстө кубулуп, сол капшытта жерге салынган төшөктө өлүк-солук жаткан келиндин купкуу жүзүнө кызыл жүгүрүп калгандай көрүнөт. Коюу түндүн кучагындагы айыл – ээн. Боз үйдүн түндүгүнөн чыккан оттун жарыгы бийик тоолордун койнунда жалгыз өзү жылтылдайт. Ортодогу жөлөңгүчтүү чоң жыгач күрсүдө олтурган бакшы, тизесиндеги тестиердин маңдайынан жыттап, ойлуу. Эшиктен келиндин күйөөсү кирди.

– Аке, сиз айткандай, отузга чамалап калгандарынан тартып, эр ортонуна таяп калган эркектерди тандап чакырттым. Он сегиз суудан бүт келишти.

– Айтылгандардын баары келдиби?

– Ооба, аке. Өзүбүздүн Күң-Электен баштап, Ак-Чий, Жерге-Тал, Көлдүк, Чий-Талаа, Кайыңды, Терек менен Калтатайдан, нары жактагы Сары-Таш, Нура, Ак-Босого менен Кичи-Каракол, Чоң-Караколдон бери жакта Таргалак, Аскалы, Согонду, Мурдаш менен Бүлөлүдөн айттырган жигиттердин баары келди.

– Атаңгөрүү, согуш болбосо, ушул турган Күң-Элек менен эле Ак-Чий, Калтатайдын көкчөлөрү чогулса, бир ордо болуп калат эле. Албан-субандай жигиттер набыт болуп кетпедиби!

– Ошону айтсаңыз, аке.

– Жакшы. Улуураактарынан он чактысы кирсин, айтып кой.

– Азыр.

Эшиктен он чакты киши кирип, амандашып, төр жакка өтүп, уй мүйүз тартып отурду. Курч көздөрү панардай жанган, олбурлуу денеси окторулуп турган Адиш бакшынын бүркүт кабагы алдемедей эле. Киргендерди бир сыйра тигиле карап алып, сөз баштады:

– Балдар, төшөктөгү келиним же нарыда жок, же бериде жок, өлүк-солук жатат. Мынабу уулу бизден үмүт этип отурат. Бүгүн ушул балам үчүн бир жакшылык кылалы эми. Аркы жакка моюн сунуп калган кишини алып келиш оңой болбойт. Коркуп-нетип, чочуп калбайын дегениңерди кармабайм. Эгер баарыңар макул болсоңор, баштайлы.

– Адиш аке, чабарман жигит түшүндүрүп айтты. Биз да бир чечимге келип, макулдашып келдик. Эч ким кетпейт, аке. Айта бериңиз, кулак сизде, – деди эр ортонунан өтүп калган балбан киши.

– Анда мындай кылабыз, балдар. Атасы менен баласы келиндин жанында, үйдө болушат. Силер чыгып, үч катар ийиндешип, боз үйдү курчап турасыңар. Анан мен баштайм.

– Аба, айылда бала-бакыранын тентектери бекинип калган жокпу? Бала да, жайлоодон кызыгып качып келбейби? – деп отуздан эми өткөн, ак саргыл, көздөрү тик караган жигит сурап калды.

– Жок, калган жок. Катын-калачтын баары бала-бакыраны алып жайлоодо. Аксакалдар ал жакты көзөмөлгө алат. Байбичелер бар. Күң-Элекке бүгүнчө эч ким келбейт. Эки жакка көз салган мергенчи жигиттер бар.

– Макул, аба. Түшүндүм.

– Балдар, анан «жин атмай» келгенде боз үй ордунан көтөрүлөт. Үзүк-туурдуктар сыйрылат. Түрдүү үн угулат. Кыйкырык, ызы-чуу чыгат. Кызыл керегени айланып учкан мен көрүнөм. Дүйнө аңтар-теңтер болгондой: асман кайсы, жер кайсы билинбей, кызыл-ала туман басат. Аягыңардан жер көчөт. Коркпогула! Ийиндешип, үнүңөрдү катуу чыгарып, келме келтирип тургула. Баладан көзүңөрдү албай карап турасыңар. Силердин үнүңөрдү ээрчип балам барган жагынан кайтып келет. Энесин ээрчитип келет. Асти бирди-жарымың чочуп же ашыкча үн чыгара көрбөгүлө! Анда мээнетибиз текке кетет. Балам ошол жакта энеси менен калып кетпесин.

– Жок, Кудай сактасын, аке. Балдар болуп өзүбүзчө да сүйлөштүк. Бул жерге эмнеге келгенибизди билип келбедикпи. Бейгам болуңуз, аке, – деди узун бойлуу, кара тору жигит.

– Бала коркуп калбайбы, аке? – Балбан киши суроолуу тиктеди.

– Жок. Коркпойт. Силерди тандап эмнеге топтоду дейсиң? Жигиттердин деми балага эш болот. Атасына да эш болот. Ушул бала гана энесин аркы жактан алып келет. Башка эч кимдин чакырыгына бечара келин кулак салбайт. Айла жоктун иши бул. Мен жол гана көрсөтөм.

– Макул, аке. Түшүндүм.

– Балдар, анан мен ылдыйлап, асатаяк менен керегени чапкылаганда, ушуларың кирип, ийиндешип келме келтирип турасыңар. Мен ылдыйлап ортоңорго отурам. Ошондо эки балбан ийинимден бекем кармап отургузгула. Болбосо келгендерге кошулуп, көздөн кайым болуп кетпейин?

– Түшүндүк, аке. Айтканыңызды аткарабыз, – дагы баягы балбан киши жооп берди.

– Анан дагы бир сөз, балдар. Көргөнүңөр ушул жерде калат. Укканыңар ушул жерде калат. Аркы дүйнө менен берки дүйнөнүн ортосуна көпүрө болгону жатасыңар. Мен жол көрсөтүп, жол ачып гана берем. О дүйнө, бу дүйнөнүн ортосуна көпүрө болгондун милдети оор. Көргөн-билгениңердин баары ушул жерде калыш керек. Кабат-кабат дүйнөнүн катмарынан бүгүн келе тургандар да жөн келбейт, суроо-сопкуту менен келет, айткан-дегенине көнсөк келет.

– Адиш аке, сиз эмне десеңиз, аткарабыз. Көргөн-билгенибиз ушул жерде калат. Сөз — бир. Убадага турабыз, – деди балбан киши.

– Анда баштадык, балдар. Сөз бүттү. Бата кылалы, – деди бакшы.

Эркектер жүзүнө бата тартып, эшикке чыгып кетишти. Атасы келип, келиндин жуурканын алып койду. Энесинин эки өрүм узун чачы тыкан өрүлүп, ак сурп көйнөгүнүн үстүндө тизесине чейин чубалжып көрүнөт. Кызыл ашыгына чейин жапкан көйнөгүнүн этегинен жылаңач буттары көрүнгөн келин эч нерсе сезбей да, укпай да уктап калгандай жатат. Бакшы абасы балага дагы бир сыйра кайталап, эмне болорун түшүндүрүп берди. Айтып атып улам бооруна кысып: «Эрбейген садага болоюнум. Эне керек да балага, эне керек. Энең бечаранын көңүлү бул дүйнөдөн кайт болду эле. Кайра кайтып келер бекен?.. Сен деп келер бекен?..» – деп маңдайынан жыттап алды да, энесинин оң жагына отургузуп, анын жансыз, алсыз, нымдуу муздак колун баланын колуна карматып, эскертип айтты:

– Колуңду апаңдын колунан чыгарба, балам. Бекем кармап отур. Энең сени таппай калбасын. Энең келсе, сени гана ээрчип келет, садага болоюн. Атаң сага: «Балам, апаңды чакыр!» – деп кыйкырат. Ошондо апаңды чакырасың. Коркпо! Уктуңбу?

– Уктум, аба. Колумду албайм. Коркпойм, – деген акылы тетик алты жашар бала атасын карады. От калаган атасы ойлуу эле.

*   *   *

Бакшы добулбасын таягы менен ургулап, оюн салып кирди. Алгач отту айланып, анан келинди айланып чуркай баштады. Баланын атасы арча отунду очокко улуулатып жагып, чокко айланганда, отту калап, кепкир менен темир сап шамшар бычакты таштап койду. Бакшы түрдүү добуш чыгарып, тегеренгени тездеп, анан боз үйдүн ичин айланып уча баштаганда, үзүк-туурдуктар сыйрылып түштү.

Анан кайра тегеренгени акырындап, дабышсыз басып келип, кепкир менен бычак ширидей кыпкызыл болуп калганда, барскандай жылаңач колу менен чоктон кепкирди алып, келинди айлана чуркап, ар жерине чапкылап, кайра өзүн чапкылап кирди. Андан кийин ширидей кыпкызыл шамшар бычакты чоктон алып, алгач өзүнүн ичине матыра сайып, келиндин денесин көзү менен көзөп өтчүдөй чакчая мелжеп карап турду да, талуу жерине сабына чейин матыра сайып сууруп алды. Өзүнүн да, келиндин да бычак сайылган жерлеринен кан чыкпай эле, шамшар бычак сууга киргендей кирип, суудан чыккандай изи жок чыгып атты. Улам келинди кепкир менен чапкылап, бычак менен денесинин ар жерине матырып алган сайын, арасында тили менен кыпкызыл шамшарды жалаганда «шырр» деген үн чыгат.

Бакшы ушинтип келинди он чакты жолу айланып бүтүп, керегеде жөлөнүп турган асатаягын алып, кайра тегеренип кирди. Тегеренгени күчөгөн сайын баскан-турганы көзгө илешип-илешпей калганда, адам кебетесине окшогон элес түндүктөн күүгүмдөгү жарганаттай калдаң этип кирип келди да, экөө чогуу боз үйдүн ичинде чимирилип уча баштады. Бир аздан кийин адамзааданын тилине үндөшүп-үндөшпөй угулган үндөр чыгып, алар көбөйүп отуруп, кызыл-тазыл кийинген, дене-бою көзгө көрүнүп-көрүнбөгөн сөлөкөт жиндер кайдан-жайдан пайда болду. Жиндер адам көзүнө так илешпей, пайда болор замат ызы-чуу үндөрү кулак-мээни жарып, бакшы менен кошо кызыл керегенин ичи-сыртында уча башташты.

Бала баятан алардын учканына таң калып карап, кызыл керегенин сыртында үч катар ийиндешип, «Ля иллаха иллаллах» деген эркектердин өзүнөн көз албай тиктеп турганын көрдү. Алардын сүрдүү, бирок мээримдүү көздөрүнөн: «Балам, коркпо! Биз жаныңдабыз! Коркпо, балам!» — дегенди түшүнгөн бала бардыгын бир сыйра тегеретип карады. Эркектердин ар бири дөөдөй көрүндү. Бара-бара айлананы кызыл-күрөң туман басып, кулак-мээни жарган үндөр катуулап отуруп, бакшы абасы менен атасы көрүнбөй калды. Дөөдөй эркектер менен алардын от чачыраган көздөрү гана көрүнүп, күркүрөгөн үндөрү угулат. Түрдүү ызы-чуудан баланын башы айланып, эсин жогото баштаганда, апасынын муздак, нымдуу колу сергитип турду. Алсыз, бирок жүрөгүнө жакын колду бекем кыса кармаган баланын көзүнө апасынан башка эч ким көрүнбөй калганда, атасынын кыйкырыгы угулду:

— Балам, апаңды чакы-ыр! Апаңды чакы-ыр, балам!

Атасынын үнү чыкканда: «Апа-а-а!» – деп бала кыйкырганда, жанагы ызы-чуулуу, тири шумдук, кызыл-тазыл туман каптаган дүйнө алеки заматта көздөн кайым болуп, мемиреген аппак эгин талаада турганын көрдү. Анан атасынын: «Апаңды чакы-ыыр, балам! Апаңды чакы-ыр!» – дегенин эстеп, апасын издеп чуркап жөнөдү. «Бул жактын эгини ак түстө болот экен, ээ?» — деген бала апакай эгин талааны тең экиге бөлгөн төтө жол менен жүгүрүп баратты. Апакай талаанын тээ баш жагынан караан көрүндү. «Апам окшойт» деген бала «апалап» ошол караандын аркасынан кыйкырып жөнөдү. Караан алыстай берди. Караан алыстаган сайын апасы экенин жүрөгү сезген бала эми үнүнүн болушунча кыйкырып, эчкирип ыйлап, ээрчип чуркады:

– Апа-а-а! Апа-аа дейм, апа!.. Апа-ааа!.. Токтоңуз, апа-а!

Караан кулак төшөп токтоп калды да, таң калгансып аркасын карады.

*   *   *

Келин жаны жай алып, ак буладай талааны аралап, мындан алты ай мурун күнөөсүз учуп кеткен, өзү үчүн курмандыкка чалынган кызынын үнү чыккан жакты карай ээрчип бараткан эле. Баласынын үнүн угуп, аркасына кылчайды. Жалгызы өзүн көздөй «апалап» ыйлап келатыптыр. Таң калып карап калды. Кызынын ыңаалаган үнү эле чыгып атпады беле? Уулу кайдан келип калды? Саамга токтой калды.

– Апа-а-а!.. Апа дейм! Токтоңузчу, апа-ааа!.. – деп ыйлап келаткан баласы этегинен кармап кучактаганда, кандайдыр тааныш жылуу толкун серпип өткөндөй болду. «Апа-а-а, кеттик! Апа дейм, апа-а!.. Апа-аа, бас, кетеличи!..» – деген баласынын асман-жерди бузган аянычтуу үнү жүрөгүн тепчип алды. Бейкүнөө учуп кеткен кызынын ыңаалап ыйлаган үнү жакты бир карап, анан этегинен тартып безеленип ыйлаган баласын бир карап, ылдый отуруп, ботосунун көзүнө таңыркай тиктеди. Апасынын жүзү балага муздак да, кайдыгер да көрүндү.

Бала апасынын муздак жүзүнөн коркуп, мелтейгенин көрүп, апакай талааны аралап качкысы келди. Колун апасынын колунан сууруп алып качмак болгондо, келин уйкудан ойгонгон сыңары «селт» этип алды. Кайдыгер болгону менен, белгисиз бир күч баласынын колун коё бердирбей турду. Ыза болгон уулунун колун бекем кармаган тейде акырын бооруна тартып, жүзүнөн сүйгөндө, кандайдыр бир жылуулук жүрөгүн аралады. Жүрөгүндө жылуулук жок эмес беле? Эми уулунун колдорун бекем кармап, көздөрүнө тигилди.

Баятан этегинен тартып жетелеген кичинекей алакандарды жүзүнө алып келип жыттады. Кичинекей, алсыз, жылуу алакандардын жытынан негедир көзүнө жаш тегеренди. Ботосуна тигиле карап, өзүнүн мээримине зар болгон муңдуу, кусалуу, жаштуу, жалгызсырап элейип корккон эбелектей уулун көрдү. Балапандай чырылдаган баласынын алсыз чыңырыгынан, ыйынан жүрөгүнө мээрим аралаган келин эми өзү да куса болуп, баласын сагынганын туйду. Ботосун боздотуп, аппак ээн талаага таштап кеткиси келбеди. Уулу жетелеген жакка кеткиси келди.

Келин ыңаалаган кызынын үнү чыккан жакты бир карап, жалгызын бекем кучактап жыттап алды да, колунан жетелеп баласы келген жолго түштү.

*   *   *

Алты ай мурда, күздүн акыркы айында кыз төрөгөн эле. Уулунан кийин төрөбөй жүрүп төрөдү, зарлап тилеп жүрүп наристелүү болду. Он экини тууп, тогузун аман-эсен эрезеге жеткирген өз энеси: «Төрөтөм», – деп, башка катын-калачты жолоткон жок.

Бир гана нерсеге зирек келин маани бербей калыптыр. Энеси: «Сен төрөсөң, кокус керек болуп калса айылга жакын, эми-домчу бар», – деп, күйөө баласынан уруксат сурап, ай-күнүнө жетип калган кызын жайлоонун этегине алдырып алды. Кексе кемпир эски журтту тандап, аркырап аккан чоң дайрага жакын жерге, жардын ылдыйыш жагына үй тиктирди.

Таңга маал оңой эле төрөп алды. Кызын колуна алып эмизип, жүзүнөн сүйүп, жыттап, бактысына балкып отурган. Анан эле кечке маал эти от менен жалын болуп чыкты. Эртеси тилден калып, эси кирди-чыкты болуп жатканда, өз энесинин жанына жакын келгенин туйду.

Он экини төрөгөнү менен ээлерине берип атып, уулдарын согуш жалмап, анан согуш маалындагы ачарчылык менен оору-сыркоо кыздарын, неберелерин жалмап атып, азыр болгону бир уул небереси, үч кызы менен калган эле. Уул-кыздарынын тогузунан тирүүлөй ажыраган байбиче очоктун боюнда унчукпай узакка отуруп, ойго тунду. Элүү жылдан бери эл тынч эмес, көктөйүнөн көп нерсени көрдү. Анакей, ак орус мандикер урушка айдады, анан ак орус, кызыл орус болуп кагышып, канча азамат анда сулады; «кулакка тартат» деп — бир, «басмачы чыкты» деп — эки, дагы канчасы набыт болду. Кечээги немис согушу эми эле токтоду. Урушта, анан бул жакта курсагы куурап кырылгандан калган эл эми дагы бирдеме болуп кетпесин деп, жүрөкзаада болуп калган убак.

Кызы: «Төрөп алсам», – деп зарлап жүргөндө кошуна айылдагы аты чыккан олуя жигитке барган. Ал дароо эле ачык айткан: «Кызыңыз кыз төрөйт, эже. Бирок бирин айла кылып алып калбасаңыз, экөөнү бирдей ээсине бересиз. Кудайдын өкүмү бул. Айла жок, эже. Жалгызынан тукум уланат. Калганын өзүңүз билиңиз», – деген.

Кемпир ойго батып отурду. Кызынын уулу — бир уруктан калган туяк. Бир айылга батпай, жер ээлейбиз деп ушул жерди ээлеген көп тукумдуу уруктун эркек атмайы кетип атып, жалгыз эбелектей жээн небереси калган болчу. Баланы эне гана калкалап калат экен. Өзү жетимишке таяп калды, бүгүн-эртең кеткени турат. Энеси болбосо, жээн небереси кучактагы карындашы менен кандай күндү көрөт? Көзү өтүп кетсе, кокус жээн небереси бирдеме болсо, анын жети атасына эмне деп барат? «Энесин ээсине берип, силерди тукум курут кылдым» деп айтабы? Анакей, өзүнүн уулдарынын ичинен бир уул небереси калып, аны келини экөө кандай карап отурат, он маал көзүнөн тегеренип? Балага эне керек экен. Аттиң!.. Эми жаңы төрөлгөн ымыркайды ээсине береби? Оо, Кудай! Ушундай куураган күндө каларына билгенде балдарынын алдында кетип калса эмне?..

Кемпир кызынын сүт тээп чыккан эмчегине небересинин оозун салып, тойгуза эмизип туруп, мемиреп уктап калган наристени жалаңкат орончуга ороп, керегенин түбүнө жаткырып койду. Келин элдир-селдир көзүн ачып, жашын төгүп, энесине жалынып карады. Кайраттуу кемпир кызынын жашын аарчып: «Олуянын айтканы келди, кызым. «Кудайдын буйругу» деди эле. «Кызыңды же небереңди, болбосо экөөнү бирдей ээсине бересиң» деди эле. Мага сен керексиң, кызым. Жалгыз уулуңа керексиң. Мени кийин түшүнөсүң», – деп шарт туруп чыгып кетти. Бечара кызы: «Кызымды алып ка-аал, эне-е-ее! Кызымды-ы-ыы!» – деп кыйкырып онтоп алды. Бирок тил-ооздон калып, денеси от менен жалын болуп кыймылдабай калган келин эрдин алсыз кыбыратканга гана жараганын билип, көз жашы мончоктоду.

Ачкарын ыңаалаган ымыркайдын үнү кулагына жаңырган келин же жыла албайт, же кулагы укпай калбайт, же өлүп калбайт. Тирүүнүн азабын тартып атып, ичинен кыйкырып ыйлап атып, бир маалда эсин жоготту. Түнкү арылдаган суукта жалаңкат орончусу менен керегенин түбүндө, сызда ыңаалап ыйлаган наристенин үнү Кудайга жеткендей болду. Албуут дарыянын айбаттуу үнү ымыркайдын ыңаалаганын жутуп, эртеси кечинде ыйы угулбай, тымтырс болуп калды.

Күнү-түнү жар башында дайраны карап телмирип, небереси ыңаалаган сайын тирүүлөй ичинен өлүп аткан кемпир эртеси түнү кирип, наристени карап: «Аттиң, дүйнөң түшкүр! Кудай башыңды таштан жараткан экен, балам. Дени-кардың соо, алты саның аман төрөлдүң эле. Балапандай жаныңды алганым кара башыма көрүнсүн. Мага кызымдын бир ууч жаны керек, калганын Кудай өзү билет», – деп ичинен күбүрөдү. Небересин орончусуна ороп, бетин жаап, күйөө баласынын колуна алып барып тапшырды да, кызынын абалы оор экенин айтып, шарт кайра артка жүрүп кетти.

*   *   *

Кышы бою өлүк-солук жаткан келин чилде чыгарда араң көзүн ачты. Эсине келгени курусун, эч ким менен ооз ачып сүйлөшпөйт, унчукпай телмирип, шыпты тиктеп жата берет. Сыркоо келин энеси менен жеңесинин колунда болчу. Чилде чыгар кездеги суук күчөгөн маал. Кызын күндүзү караган энеси тырп этпей уктап калган эле. Бир маалда жеңеси үшүп калганын сезип, ойгонуп кетти. Караса, жыгач эшик кыңайып ачык. Кайын сиңдиси жаткан ордунда жок. Жеңеси шап туруп, күйөөсүнөн калган тонду үстүнө иле коюп, эшикке атып чыкты. Таң атып, жерге жарык кирип калган экен. Кайын сиңдисинин жылаңаяк изи менен чуркаган келин элдин баарын ойготкончо из кубалап кете берди. Кыш чилдеде дене-боюн үшүк алган келинди замбилге салып, тээ күрткүлүү имерилиштен көтөрүп келишти.

Ошол боюнча эсине келбей жаткан келинди күйөөсү бакшыга алып келди. Адиш бакшы: «Күйүттөн күйүп калган аялыңды уулуң гана алып келет. Адам аттуудан көңүлү сууп, жашоодон жатыркап калган бечара бир келсе, уулуң үчүн келет. Уулуң апасынын жанында отурушу керек. Аркы жакка барганда кайтпай да калышы мүмкүн. Дүйнөнүн оңу да, солу да бар. Кайсынысы оң, кайсынысы сол экенин биз билбейбиз. Ойлон. Макул болсоң баштайлы, болбосо — жок», – деди.

*   *   *

Бакшы жин оюнду баштаганы добулбасынан угулуп турду. Анан бир маалда үзүк-туурдуктар сыйрылып түшүп, кызыл керегеден бакшы салган жин оюн көрүндү. Асман кайсы, жер кайсы экени билинбей, дүйнө бир алаамат кызыл-алага боёлуп, кулак тундурган ызы-чуу башталды. Боз үйдү айланып оюн салып жүргөн кызыл-тазыл кийимчен жиндер эми айылды айланып уча башташты да, эшиктен, түндүктөн учуп кирип, бакшы менен кошо көзгө илешпей, ичиндегиси ичинде, сыртындагысы сыртында тегеренип атышты.

Айланкөчөк аткан асман-жер, тоо-суу, шамалдын баары көзгө көрүнбөй, аба үп болуп, баары кызыл-ала түскө боёлгон тейде эрип кеткендей болду. Баятан сыртта тегеренип учуп жүргөн жиндер түстүү тумандан көрүнбөй калды. Бир гана бала отурган жерге алакандын отундай нур түшүп, жарык болуп турду.

Балбан кишинин жанында ийиндешип турган ак саргыл жаш жигит бир чети коркуп, бир чети суусап, алы кетип, аба жетишпей, дарманы куруп баратты. Баары эрип кетип жок болгондой, эми түрдүү сызыкка айланган айланкөчөк тири шумдук чимирилет. Жанындагы үч катар ийиндешип турган сомодой эркектердин көлөмү дөөдөй көрүнөт.

Алакандай нур төгүлгөн жерде эпейип отурган баладан күркүрөп келме келтирген эркектер көздөрүн албай турушту. Жүрөгүн коркунуч бийлеп алган жигит айланкөчөктөн көөнү азып, эсин жогото баштаган эле. Балбан киши ийинин капшыра кармаганда, көзү ачыла түшкөндөй болду. Кулагына келме келтирген эркектердин асман-жерди бузуп күркүрөгөн үнү угулуп, өзүнө келе түштү. Балбан киши менен сол жагындагы күрүлдөгөн кара тору жигит күрөктөй колдору менен эки жагынан эки ийинин капшыра кармаганынан: «Коркпо! Биз барбыз жаныңда! Баланын жаны колубузда! Баланы кара!» – деген өкүмдү түшүндү. Жигит дем байлап, оозуна сөз келип, келме келтире баштады.

*   *   *

Бир аздан кийин боз үйдүн ичинен бакшы кайра көрүнүп, келинди тегеренип учуп, табылгы асатаягы менен керегени катуу койгулап өттү. Даяр турган он чакты киши үч катардан суурулуп чыгып, дароо кирип барып, ийиндешип келме келтирип туруп калышты да, ылдыйлап келип ортого отуруп калган бакшынын эки ийининен эки балбан бекем кармап, келме келтирип атышты. Адам кейпин кайра кийген бакшыны көтөрүп, жөлөңгүчтүү чоң жыгач күрсүгө отургузушту. Анан гана аба тазарып, айланадагы тоо-таш көрүнүп, желдин жүргөнү сезилип, суунун акканы угулду. Балбан киши жигиттерге «Болду!» деген ишарат берди да, бакшыга дембе-дем кымыз сунуп кирди. Бала атасынын колунда эле. Балбандын ишаратын көргөн эркектер эми шалдайып отуруп, каны катып калган эмелер күн мурун даярдалган чаначтардын боосун чечип, кымыздан, суудан шыпкап ичип, үн-сөз жок отурган жеринде уктаганга баш коюшту. 

*   *   *

Бала эсине келгенде, атасы алдына алып отурганын көрдү. Боз үйдүн үзүк-туурдуктары кайра жабылыптыр. Күн чыгып келатыптыр. Түндүктөн жарык түшүп турат. Апасын таап келаткан бала ууртунан күлкүсү төгүлүп, көзүн ачты. Апасы жакты караса, өзүнөн көзүн албай, башын кыңайтып карап жатат. Көзүнөн жашы буурчактайт. Үнү каргылданган атасы жалынып-жалбарып атыптыр: «Садагаң кетейин, атам… Апаңды кайтаралы деп, чыканактай сени түйшүккө салып… Көзүңдү ач, садага кетейин! Апаң келди, балам. Көзүңдү аччы!» – деп, тонго ороп койнуна катып отурган экен.

Бала көзүн ачканда атасы: «Аксарбашыл! Аксарбашыл! Айланайын эл-журт, Кудайга айтканым бар экен! Аксарбашыл!» – деп тура калды. Баятан бери кызыл керегенин ичиндегиси ичинде, сыртындагысы сыртында унчукпай отурган эркектердин баары дуу ордунан тура калышты. Бакшы абасы баланы атасынын колунан сууруп ала коюп, жалынып алды: «Айланайын, Кудай! Аксарбашыл! Балам кайтып келди!.. Аксарбашыл! Жалгызы кайтып келди!».

Иш оңунан чыкканына көзү жеткен эркектер дуулдап, бакылдашып, түлөөгө бээ сойгону камынып киришти.

13.02.2024, Ош

Адиш бакшы алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Пенделерди адаштырган бейиштен,
Аруулукка көз жетпеген жердемин,
Тогуз толгоп токсон тогуз тамырын,
Тозогундай бир аялдын, пендемин.

Уктум тозок, аңгыраган талаадай.
Азезилдер жерге түшүп келгенин,
Оомат үчүн омкорушкан абийирин,
Ооздорунан кудай түшпөс пенделик.

Күнөөсүздү арсыз үмүт жетелеп,
Жаратканга алаканын жайдырат,
Жанкечтинин өлүп кетип абийири,
Жаны тирүү калганына кайгырат.

Тирөөч болуп калат окшойт ибилис,
Тирүүлөрдүн дүйнөсүнөн түгөнбөй,
Токсон жолу толгоп эне тамырын,
Торго илинген  ибилистер түгөлдөп.

Тогуз жолдон адаштырган абийирдин,
Токсон тогуз жылын тозок түгөлдөйт.

Оорукчан ой (99) алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

– Биз баарыбыз патриотпуз. Биздин үй-бүлөдө жүрөктөр мекен деп согот, – деди кайнене өзүнчө бир сыймыктануу менен. Ал чөнтөгүнөн кызыл помадасын алып чыгып, оозун боёп жатып, жаңыдан босого аттаган келинин баштан-аяк бир карап алды.

Ал өзүн, жолдошун, уул-кыздарын, андан соң үй ичиндеги орозгерин чекеден тааныштыра баштады. Ар бир сөзү дымактуу.

– Кайнатаң элдин адамы, – деди ал ыраазы болуу менен. – Байым өмүрүнүн көбүн элге арнады. Таң атпай жумушка кетет, элден кеч кайтат. Командировкалап кайсы жактарга гана барган жок… Бирде Египет, бирде Кытай, бирде Дубай… Кыргызстанда бул кишинин буту баспаган жер калбады. Эми болсо минтип дүйнөнү эки айланып чыкты.

Келин унчукпай, сылык жылмайып гана угуп отурду.

– Биз элиталык үй-бүлөбүз, – деди кайнене кайра сөзүн бекемдей. – Сен эми ошол үй-бүлөнүн келини болдуң.

Үй ичиндеги ар бир буюмду жаңы көрүп жаткансып, кайнене өзгөчө бир кумарлануу менен кебине кошот.

– Идиштеримди көрдүңбү? Мына булар Чехиядан, тиги жактагысы Жапон менен Кытайдыкы. Поляк, немис, баары импорт айтор, эң сапаттуусу.

– Ооба, көрүп атам сонун экен, – деп сылык жооп кайтарды келин бала.

– Килемдеримди карачы, көз тайгылат, түркмөн, араб, ирандыкы. Эң жогорку сапаттагы кой жүнүнөн жасалган. Табигый бренддер. Бирден-бир!..

Кайнене жылмая дагы эле токтоно албай мактанып жатты…

Келин баягыдай эле токтоо.

– Ооба, апа. Аябай сонун экен, – деп кыска гана жооп узатып.

Анын көзүндө болсо ушул жаңы үйдүн жалтырак буюмдарынан алыс бир дүйнөгө – өз үйүндөгү жарык, ырыскылуу, бирок ыйык чөйрөсү элестеп сагынычы козголуп кетти .

– Телевизор, үстөл, отургуч, эмеректеримди карабайсыңбы? Малайзия, Түркия, Италиядан атайын буюртма менен алдырганбыз, – деди кайнене үнүн бийиктетип. – Жүрү!

Ал келинди колунан жетелеп, үйүнүн ар бир бөлмөсүн кыдыртып, өз колу менен жасап койгондой баарын текши көрсөтүп чыкты.

Мейман тосчу бөлмөгө жеткенде кайнене диванга олтура кетти.

– Тартчы мени сүрөткө, кызым, давай тарт!, – деп буйрук берди. Анан олтуруп алып, жатып алып, капталдап, түрдүү кырынан сүрөткө түшө баштады. Бирок, сүрөттөрдү өзү карап чыккан соң:

– Жаккан жок.., – деди жүзүн үйрүп. – Кайра тарт! Вспышкасын жандыр, алыстан тарт, арык кылып, жаш көрсөтүп тарт!, – деп келинди убарага салып, улам жаңы көрсөтмөлөрдү берип жатты.

– Мен заманбап аялмын! Азыр мен интернет жылдызымын! Кыскача айтканда, коучмун! Элге онлайн сабак өтөм, кеп-кеңештеримди айтып турам. Кыскасы, беш мүнөттүк сөзүм толгон акча. Продюсер, менеджерлер менен иштешем. Кээде өзүм үйдөн түз эфирге чыгам, – деп маникюру көрктүү колу менен “эгилген” кирпигин сылап койду да, сөзүн кайра улады:

– Instagram’да 50 миң, TikTok’то 150 миң, ал эми Facebook’та 10 миңдей катталуучум бар. TikTok’то жаштар көп, түз эфирге чыгам, батл ойнойм. Facebook’та насаат сөздөрдү жазам. “Манас” деп ураан чакырып, “Кыргыз бол” деген группам бар. Ал жакта улгайган адамдар көп. Алардын да тилин табууга аракет кылам. Ал эми Instagram’дан болсо соода жүргүзөм, – деди да телефонуна үңүлө бир нерсени заматта скриншот кылып алды. Башкалардын акыл-насаатка толгон сөздөрүн бир аз бурмалап, үстүнө сөз кошуп жазып, анан өзүнүн аты менен соцтармактагы профилине жүктөп алды. Автордун ордуна өзүнүн атын бакыйта жазып, жаңы эле түшкөн сүрөтүн постко кошту да соцтармакка жүктөп койду.

– Кээде кат куржунума толтура адамдар жазышат, – деп дагы көкүрөгүн керди. – Менин кеп-кеңешиме, акылыма муктаждар толуп атат. Айрымдары турмушу тууралуу жазат, айрымдары жашоосуна кеңеш сурашат.

Келин аны тажабай тыңшап олтуруп, жай гана сурады.

– Анда китеп да жазган чыгарсыз, ээ, апа?

Кайненеси күлүп жиберди.

– Ай, койчу! Кайдагыны айтасың?! Азыр китеп окуган адам барбы?! Замандан артта калган турбайсыңбы, ботом. Союз мезгилин эске салбай, жөн отурчу. Азыр гаджет менен интернеттин доору! Google’дан издеп табышат, электрондук китеп окушат, аудиокитеп угушат. Кыскасы, баары мобилдүү, заманбап!

– Аа, түшүнүктүү, – деди келин иймене баш ийкеди. Иңир киргенде келин кайненесин кечки тамакка чакырды. Дасторкон үстүнө өз колу менен жасаган бешбармакты койду .

Кайнене үнсүз, мурдун чүйрүп, тамактан ооз тийди да жүзүн бырыштыра:

– Эмнеге ресторандагыдай кылып даамдуу жасап койбойсуң?! Супсак болуп калыптыр! Эртең досторум келсе уят кыласың го! Жакында фейсбуктагы досторумду чакырып, кыргыздын улуттук даамынан ооз тийгизмекчи болгом… Мындай болсо, даана уят болобуз!

Келин жумшак гана жооп кайтарды.

– Апа, даамдуу эле болуптур го…

Кайненесинин кекеткен сөздөрүн уккандан кийин келиндин жүрөгүндө эмне деген гана ой-санаалар кайнап турду. Бирок ал ооз ачкан жок. Жөн гана башын ылдый салып, бешбармакты өзү деле табит менен жей албады. Жүрөгүнө акырын бир назик үн шыбырап турду.

“Мен бул үйгө уят кылыш үчүн эмес, чын дилимден кызмат кылыш үчүн келгем. Жакшы көрүп, урматтап, баарынын көңүлүн таап жашайм дегем. Бирок, ар бир кадамым сыналып, ар бир жасаган кыймылым бурмаланып турса, мен кайда батам?..”

Анын көздөрү дасторкон үстүндөгү айнек чайнекке кадалып, ал чайнектен өзүнүн чарчаңкы жүзүн, кайненесинин мурдун чүйрүп, сөөмөй кезеген кебетесин көрүп, көзүнө жаш тегеренди. Бирок, аны эч кимге көрсөтпөш керек эле. Келин жашын жутуп, тамак эмес, кайгынын ачуу даамын татып отурду…

Кайненеси болcо келини келгенден тарта ичи чыкпай уулуна нааразы болуп келинди жактырбай өз оюнда бай-бардар жашаган үй-бүлөнүн кызын келин кылып алгысы келчү… Эми кара, ойлогон оюн уулу таш каптырды, келинди келгенден тарта теңине алгысы келбей кемсинтип, кагып-силкип жатканы ошондон. Келин үндөбөдү. Бирок ичинен ойлоду: “Эл алдында “патриотпуз” деп айткан сөздөрүңүз, ичибизде бири-бирибизге кылган мамилебизге туура келбесе, чыныгы патриот болобузбу? Элге акыл үйрөткөн адам үйүндө жылуу сөз айтпаса, анын насааты кимге керек?..”

Келин бала токтоо көрүнгөнү менен, ичинен бул үйдүн дубалындай муздак сезимге батып отурду. Күйөөсү бул учурда үйдө жок болчу. Жумуштан кеч келет.

Бир мүнөттүк тынчтыктан кийин келин жай ордунан туруп, идиштерди жыйнай баштады. 

“Бир күнү бул үй мени кабыл алат.., же мен бул үйдө өзүмдү таптакыр жоготом” деген ой башынан кетпеди.

– Жарыгым, мен келдим, – деген жолдошунун шаңдуу үнү бөлмөнү жаңыртты. Келин ийдиштерди жууй берди. Бирок жүзүндө билинер-билинбес жылмаюу пайда болду.

Кыпкызыл гүлүн келинчегине сунуп, бешенесинен өөп жаткан жерден уулун көргөн кайнененин ичине ит өлүп, келинине болгон жек көрүүсү ого бетер күчөп уулуна болгон кызганыч кара жанына батып турду.

– Ии, “эмчек берген ары жат, пастан берген бери жат” дечү беле? Ак сүтүн берген апаңды унутуп койдуңбу, уулум, эң оболу апаңа анан аялыңа гүл беришиң керек эле, тиелек жатып башыңды айлантып алган бейм тигиниң, – деп сөөмөйү менен келинди кезеп, бир заматта өңү кумсарып чыкты.

– Ай, бала, бери келчи мага, – деп уулуна өктөм үн катты да, эмелеки келини менен болгон окуяны бетине кармап, ага жок жерден жалаа жаап салды.

– Апа, жакшына эле болуптур го, бешбармак. Мага аябай жакты, сонун жасаптыр го, – деди уулу. Апасы кыялын көрсөтүп, уулуна ээ-жаа бербей сүйлөнүп жатты.

– Келе албай жатып, сени башкарып алган го, ээ? Энени сыйлоо деген сенде барбы?, – деп долуланды. Уулун уктоочу бөлмөгө чакырып, бир саатча сүйлөнүп жатты. Бир маалда сөзүнө ээ боло албаган апасы төбөдөн муздак суу куйгандай сөз айтты. “Апасына алып бар, жакшылап тарбиялап берсин атасы. Он беш күн ичинде тамакты даамдуу жасаганды үйрөнүп келсин. Ух, башым ай!”, – деди да чыкыйын мыкчып отуруп калды. Уулу күйпөлөктөп, чыныга суу куюп апасына алып барып, дарысын кошо карматты.

– Макул, апа, сиз оорубаңызчы… Сиз айткандай болот. Эртең эле жеткизип келем…

*   *   *

Эртеси апасынын сөзүнөн чыга албаган күйөө бала келинчегин алып, кайнатасыныкына жөнөдү.

Эшикти ачып кирээри менен:

– Апа, биз келдик, – деди кызы.

– Ия, ботом, эмне болду? Тынчылыкпы деги?! – деп апасы чочуп кетти.

– Тынчылык, – деп босогону аттап кирип келген күйөө бала тартынбай-этпей болгон иштин чоо-жайын дароо айтып салды.

– Ботом, жакшы эле үйрөткөнбүз… Мейли, ичиме баткан кызым тышыма батпай калат беле… Ия, атасы келип, бир ооз сүйлөп койсоң?, – деди күтүлбөгөн кабарга шайы кете түшкөн байкуш эне.

Атасы күйөө баласы менен кызынын ынтымактуу экенин жүздөрүнөн эле баамдады. Кыраакы киши үндөбөй карап туруп сөз айтты:

– Макул, балам, жүрсө жүрө турсун. Бизди дагы сагынып калгандыр. Үйрөтөбүз, үйрөтпөгөндө… Анан он беш күндөн кийин куда-кудагыйым биздикине сөзсүз келишсин. Сен дагы кел, балам. Кызым үйрөнгөн беш бармагын өз колу менен жасап берет. Конок болуп, сый көрүп кеткиле, – деди. Башка сөзгө келбеди.

– Макул, ата, мен кетейин. Биз сөзсүз келебиз, сени ошондо алып кетебиз. Капа болбо, ээ?, – деп келинчегин бир карап чыга берди.

– Ия, атасы, мындай жорук дегеле салтта болгон эмес эле. Тиги кудагыйыбыз салт жөнүндө интернеттен саймедиреп айтып калчу эле, бул салтты билбейт бекен! Качан гана кызды төркүлөтүү салтын жасамайынча атасынын төрүнө жибербеш керек эле го. Же бизди тоготпогонубу?, – деп экөө тең таң калышты.

– Көпкөн немелер да. Баягыда эле той өткөрүп жатканда байкагамын, минтип мазактаганын билгенде башында бербейт болчумун кызымы. Кудам токтоо, жакшы адам көрүнгөнүнөн уулу дагы дурус го дегем, – деп куда бармагын кырча тиштеп, ары-бери басып, жаны тынч алалбай жатты… – Кептин баары кудагыйда болуп жатпайбы?, – деди кыздын апасы 

– Эпилдеген жеңил неме экенин байкагам. Тооба, кыргыз атам туура айткан экен “киши жаманы кирип-чыкканча” деп. Баягыда бир көргөндөн эле түрүнөн чочудум эле.. .Балдардын өзүнө ынсап берсин, атасы…

Ата-эне тунжурап,ойго чөмүлдү.

*   *   *

Арадан он беш күн тез эле өтүп кетти. Уулу келинчегине баргысы келип жатканын апасы байкады. Алар кудасынын үйүнө жол алышты.

– Кудабыз бизди коноктоп, сыйлап, анан жөнөтөм дептир. Чамасы, сенден чочуйт да, ээ? Анан калса, бизге окшогон бай, колунда бар, маданияттуу куда-кудагыйдан айрылгысы келбейт да, – деп кудагый баягы кычык сөзүн кайра баштады.

– Эмне болдуңар эле? Келинди капа кылдыңарбы? Төркүнүнө эмне эрте жөнөттүң?, – деп күйөөсү иштин чоо-жайын эми уккандай сурады.

– Ай, эмне болмок эле? Билбегенин апасынан үйрөнүп келсин деп жөнөткөм.

– Аны сен үйрөтсөң эмне оозуң кыйшайып калабы?

– Салтта, наркта бар, ошон үчүн энесиникине жөнөттүм да.

– Аа, кыйратыпсың анда…

– Мен деген номер биринчи кыргыз айымы болом. Мен деген коучмун!

– Болду эми, дагы баштадыңарбы? Тынчыраак баралычы, – деп уулу үн катты.

– Баса, куда менен кудагый мурда жөнөкөй эле мугалим болушуптур. Айлыгы аз болгондуктан, кудабыз жан багыш үчүн мал пуруш болуп кетиптир, – деп кайнене жөн кетпей жаңылык тапкансып жактыра бербей сүйлөдү. Аңгыча болбой, кудасынын үйүнө жете келишти.

– Келгиле, куда, кудагыйым, – деп үй ээлери конокторду ызаат-урмат менен тосуп алышты. Дасторконду баптап даярдашыптыр. Ал-жай сурашып, мурункудай бажакташып, сыр билдирбей чай үстүндө сукбат куруп отурушту.

– Куда, кудагый, атайын силерге деп согум байлап отурабыз, бата кылып коёлу, – деди кайната. – Эмнеси болсо да куда деген миң жылдык эмеспи…

Короодо койдун маараганы угулду. Аны угушкан беркилер.

– “Аа, бизге деген союш го” дешип ичтеринен кымыңдашты.

– Кана, балам, чыгып, койду союп башта!, – деди кайната күйөө баласына карап. – Ал сен кызым жаңы эттен бир бешбармак жасайсың бүгүн. Курсагыбыз айрылганча жейли, ээ, кудагый!, – деди көзү алая түшкөн кудагыйына. Күйөө бала тумчугуп кетти. Эптеп оозун кыбыратып, элеңдеп, ата-энесине карады.

– Мен.., мен деген кой сойгонду билбейм.., – дегенде апасы бир нерсе айтмакчы болду эле күйөөсү буту менен билгизбей басып койгондо жым болду. Эч нерсе айтпаган менен анын ичи буркан-шаркан эле. Куда, кудагый экөө үнсүз көз караштары менен бири-бирине тил кайрып сүйлөшкөндөй болду да, беркилерге көңүлдүү адамдардай көрүнүшүп жасалма, жылмайып коюшат… Кыздын атасы күйөө баласын аягандай болду.

– Ай, балам, ай, эч нерсе эмес. Мен сага дагы он беш күн убакыт берем. Кудам сага жакшылап кой сойгонду үйрөтсүн, анан чогуу келесиңер,ээ?, – деп койду жетелеп барып короодогу малга кошуп жиберди. Кудасы болсо баш көтөрө албай беркилердин алдында сынып, өзүнүн сыйын жоготконуна жаны сыздап турду…

Кудалар алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Кычыраган кыш. Куугум кирип, көз байланып калган убак. Иттердин үргөнү угулуп, эшиктен бирөө киргендей болду. Оттун чатырап күйгөнүн тыңшап, өзүмчө кыялданып отурган элем.

– Ким келди болду экен, – деп ойлонгончо болбой, эшик ачылып атам кирип келе жатты. Жүзү тамылжып, көздөрү бир башкача карагандай сезилди. Эшикти тарс жабып, бутун чечмекчи болду эле, теңселип барып отуруп калды. Коркуп кеткен мен мештин бурчуна тыгылып, башымды каткансыдым.

Оң жакта керебетте быр-быр этип уктап жаткан мышык чочуп чуркап кетти. Аңгыча ички үйдөн апам чыгып, бут кийимин чечип, тургузганга аракет кылды эле, апамды муштуму менен бир койду. Илмийген байкуш апам кетенчиктеп барып, дубалга жөлөнүп туруп калды. Өзүнө өзү нааразы болгон атам, эптеп төркү үйгө кирип, төшөктүн четине кыйшайган бойдон коңуругуң тартып, уйкуга кетти. Тааныш жыт каңылжарымды өрдөдү. Боз ала болгон апам эки көзүн жашылдантып үндөбөдү. Апамдын кебетесин көрүп жүрөгүм тилинип, кыжырым кайнады.

Эшиктеги суук күчүнө кирип, мен бармын дегенсийт. Апам байкуш көсөө менен күйүп жаткан отту көсөп коюп көпкө отурду. Айнектеги музду чукулап, улам апам жакты карап коём. Атама деп алып койгон тамагын темир табакка куюп, ичинен күбүрөнүп эшикке чыкты. Балалык баё сезимдер менен атам жакшы киши болуп, ичпей, апамды урбашын тилеп жаттым. 

Мындай күндөр мен эс тартып калганы көп эле кайталанчу болду.

Атам ичкени менен ак көңүл киши болчу. Эртеси кайра жакшы сүйлөп, эркелетип калаар эле. Бирок кандайдыр ичимде жек көрүү сезимдер жашай бере турган болду. Шофер болуп иштегендиктен, эртең менен эрте туруп жумушка камынат. Суук катуу болгондугуна байланыштуу машинага ысык суу куюп от алдырчу. Мештин үстүндө дайыма чоң чакада суу ысып, шуулдаган үнү кулагыма сиңип бүткөн. Шыпты тиктеп шуулдаган үндү угуп жатып, кантип уйкуга кеткенимди билбейм. Апамдын жыты мурдума “бурр” дей түштү.

Мени көтөрүп барып ордума жаткызып, жаап койду.

Бой тартып, чоң жигит болупмун. Күндөгүдөй ичип келген атамды желкесинен алып, кыйкырып урушуп жаттым. Анда санда койгулап да коём. Бир убакта болгон күчүмдү жыйнап, учура бир тептим. Чалкасынан түшүп, сулайып жатып калды. Өлүп калган экен деп коркуп кетип, “ата-а” деп кыйкырып жибердим. Өз үнүмдөн өзүм чочуп ойгондум. Кудай жалгап түшүм экен. Тердеп калыптырмын. Мештин сыныгынан оттун жылт-жулт эткенин шыптан карап алып, бир азга демимди ичиме каттым. Бутумдун учу менен басып барып, флягадагы муздак суудан ичип, кайра жаттым. Тушумду кайра баштан элестетип, уктай албай кыйнала бердим. Эмнеге эле атам иче берет деген ойлор мээмди мыжыды.

Апамды аядым.

Ата алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Кыйырдан издеп, кыр-кырда калып издери,
Бактысын таппай баратат кыргыз жүздөрү.
Кылымдан келген кыргызды чилдей таратпай,
Качан бир жеңге чогултат башчы биздеги? 

Курама жыйып, журт кылган асыл бабалар!
Карачы кыргыз капталы тилик, жарадар!!!

Эл жерден алыс көтөрүп жүгүн турмуштун,
Элеси калды дүйнөдө мигрант кыргыздын.
Эгемен болуп этегин жыйып ала албай,
Ээнсирейт орду мекенде далай уул-кыздын.

Кулаалы таптап, куш кылган асыл бабалар!!!
Карачы, уулуң! Кыргызың алсыз, жарадар!!!

Жүздөрү ойлуу, жүрөгү толо кусалык,
Жете албай элге, көр оокат байлап тушалып.
Жүргөндөр качан кайтышат ыйык мекенге?
Жол карап күткөн эненин колу узарып. 

Кайрылчы, келчи! Эл баккан асыл бабалар!!!
Карачы уулуң, кыздарың азыр жарадар!!!

Үшкүрүк алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Чыгарманы окугандагы мага “угулган” доолбастын үнүн каккым келди, башкалар да укса деген далалатым. Дээрлик бардык чыгармалары менен коомдогу көйгөйлөрдүн бутасына тийип келген Айтматов, бул чыгармасында бүткүл аалам алкагында, бүтүндөй адамзаттын көйгөйүн козгогонунан кабар алууга болот. Бул жолу да чебер сүрөткер бутага жазбай тийген.

Американын Нью-Йорк шаарында “баардык континенттерде ойду ойготуучу” деген атак алган “Трибюн” гезити мурда бир да басма сөздүн, бир да маалымат каражатынын тажрыйбасында болуп көрбөгөн, дегеле бүткүл адамзатынын тарыхында болуп көрбөгөн ишти кылууга батынды. Өзүн космостук монах Филофей атаган, космосто жашоо өткөрүп жаткан адамдан “Трибюн” гезитине факс аркылуу Рим папасына жолдонгон кат келген. Илимпоздук ишмердигинде көптөгөн чоң ачылыштарды жасаган бул атактуу адам жашоосундагы чоң бурулуштан кийин, аялдын боюна жаңыдан бүткөн түйүлдүктүн энесинин чекесинде пайда боло турган кичинекей так аркылуу бул дүйнөгө төрөлгүсү келбей тургандыгын маалымдаган жөндөмдүүлүгүн ачкан.

Ал так Филофей космостон жиберип тура турган тапкыч нурлардын жардамы менен көрүнмөк. Ооба, бул фантастика. Бирок жазуучу фантастиканын жардамы менен айткан ачуу чындыктар – бузуктугун тынбай улантып келаткан адамдар өздөрүнө өздөрү акыр заман алып келаткандарын эскертип, дүйнөгө кагылган доолбас деп кабыл алдым. Түйүлдүктүн бул дүйнөгө келгенде тартар азабын алдын ала сезип, туулуудан баш тартуусу бул дүйнөнүн жамандыкка канчалык толгонунан кабар берет. А дүйнөнү жамандыкка толтуруп жаткан, Айтматов белгилегендей, жер үстүндө акыл эске ээ жападан жалгыз жандык болгон адам баласы экени айкын. Мына ошол адам баласынын тукуму уланышы менен бул тирүүлүк жүрүп турат. Бирок адам тукумунда жамандык гана басымдуулук кылып калса, бул тирүүлүктүн жүрүп турушунун маңызы түгөнмөк.

Эми алардын жаңыдан бойго бүткөн түйүлдүктөрүнүн бул дүйнөгө келбейбиз деген билдирүүсү, бул жер үстүндө адам баласынын тукуму уланбай калат дегенди билдирмек. Ушунун өзү дүйнөнүн акырын негиздеп турат. Айтматов “Кассандра эн тамгасы” атаган, бойкат аялдын чекесинде пайда болуучу так акыр замандын кабары эмес эле, акыр заманды алдын алуу үчүн ырайым менен берилген эскертүү болчу. Башкы каарман – космостук монах Филофейдин катында муну ырастаган мына бул саптар бар:

“…мүмкүн, Жараткандын өзүнүн эрки жана буйругу менен жаралган идеяларды назарыңызды бөлүп, угуп коюңуз.

Дүйнөнүн ала салчу маалы келди…

Тээ Адам-ата, Обо-энеден бери мурастап келаткан жашоо калыбынын колдон чыгып кеткен туруктуулугунун орду эмне менен толтурулат? …суроо туулат: качан болсо пайда гана көздөгөн жана түгөнгүс боорукерлигин нысапсыз пайдалануу менен, дилибизде үмүт дубасын кайталап, эң жогорку гарант катары ишенген, Жараткандын өзүнө дайыма каршы жашашкан булар кайдан чыккан – бизде даяр турган жаман жосундардын соолгус генетикалык башаты кузгундагандар кайдан чыгышты?

Адамзатка күн мурдатан арналган Жакшылыктын энергиясын жана аны менен катар жана ага каршы Жамандыктын энергиясын эч ким өзгөртө албайт. Бирок адамда түбөлүктүүлүктүн түгөнгүс кыймылын камтыган акыл артыкчылыгы берилген, эгер ал жашоосун улантам десе, эгер цивилизациянын туу чокусуна жетем десе, анда ал өзүндөгү Жамандыкты жеңиши зарыл”.

“Өзүндөгү жамандыкты жеңиши зарыл”. Жазуучу өз каарманы аркылуу сунуш кылып жаткан өнүгүү жолунун өзөгү мына ушунда жатат. Филофей дагы мындай дейт:

“Жок, бул өттү-кетти нерсе эмес, сөз түбөлүктүүлүк жөнүндө баратат. Түбөлүктүүлүк өзүнөн-өзү түбөлүктүү, ал эми адам түбөлүктүүлүккө өзү жетиши, түбөлүктүүлүктүн кредитин укумдан тукумга узартып олтурушу тийиш, анын жападан жалгыз жолу – адеп-ахлак жактан өзүн-өзү өркүндөтүү. Мен дагы бир ирет билдирем, кассандро-эмбриондордун берген белгилерин аныктоо боюнча менин космостук изилдөөлөрүм – мындан ары мындай жашоого болбойт, мындан ары тукум курут болобуз, – дегенди түшүнүүгө элге жардам берүүдөн башка эч бир максат көздөбөйт”.

Бирок коомчулук муну кызуу каршылык менен кабыл алышты. Филофейдин тапкыч нурлары алгачкы тактарды таба баштады. Түйүлдүктөр жарык дүйнөгө келгиси келбестигин кабарлап жатышты. Бул көрүнүш ааламга анык чуулганды салды.

Чыгармадагы дагы бир оң каарман Гарвард университетинин окумуштуусу, дээрлик өмүр бою бүгүнкүнүн жардамы менен келечекти болжолдоп, адам өмүрүнүн маңызы эмне экенинин сырын ачууга далалат кылып келе жаткан футуролог Роберт Борктун бейнесинде да жазуучу мына ушул ойлорду толуктайт. Көпчүлүктүн пикирине каршы тура, тааныган чындыгынан тайбастан, тайманбастан, ошол эле “Трибюн” гезити аркылуу футуролог буларды жазды: “Көзгө көрүнбөс генетикалык куюн көтөрүлүп, чарк айлантып жатат. Эми экөөнүн бирин жасоо керек: башкалар эмне болсо ошол болсун, өзүм аман калсам болду деп көпчүлүгү ойлогондой, “көзүм көрбөсө, көчүгүмдү бөрү жесин” дегенсип корккондо башын кумга катып алган төө куштун кейпин кийүү керек, же жалтанбай Теңирдин көзүн тике карап, анын элге эскертүүсүн кабыл алуу керек, анткени Теңир эскертип гана коёт, бүтүмгө келүү өзүбүздөн”.

Адаттагы көрүнүш, Филофейдин жазгандары дүйнөнүн катасын көрсөтүп, кылмыштарын ачып, айыбын ашкерелеп тургандыктан көптөргө жакпады. Өзүн ашкере сүйүүчүлүктөн, айыбын тануудан эмес, моюнга алуудан оңолуу башталарын төшүнбөй калышты. Бүлүнгөндү бүтөөгө болгон чакырыкты бүтүндү бүлүнтүүчүдөй кабыл алышты. Кай жерде болбосун, кимдер гана болбосун орбитадагы монах Филофейдин катын, кассандра эмбриондордун каргашалуу билдирүүлөрүн гана талкуулап жатышты.

Адатка айланып калгандай адамдар өздөрүнүн кыянаттыгын кимдир бирөөнүн (бул жерде кассандра эмбриондордун) көрсөтүшүн каалашкан жок. Адамдагы жамандык аны өзүндөгү жамандыкты жеңүүгө болгон чакырыкка, аны куткарууга болгон далалатка кулак салууга жөндөмсүз кылып койду.

Ашкере өзүн сүйүүчүлүктөн тумандаган көздөр өз керт башынын кызыкчылыгы үчүн, утурумдук жыргалчылыктарын түбөлүк кыйроого төлөп берип жатышкандарын сезишкен жок. Мансап дөөлөтүнө мас болуп, бийлик кумарынынын тайыздыгында камалып калган алар азыткыга жол берип, чындыкты будамайлоо менен өздөрүнө кастык кылып жатышкандыктарын сезишкен жок. Күнүмдүк жыргалчылык үчүн түбөлүк кыйроого макулдук берип жатышкандыктарын билишкен жок. Жашоодогу мына ушул чындыктарды көрсөтүү үчүн жазуучу президенттикке ат салышып жаткан Оливер Ордоктун бейнесин жараткан. Анын бийликке болгон кумарынын күчү ушунча болду, керектүү добушка ээ болуу үчүн бүтүндөй аалам деңгээлиндеги коогалаңдын доолбасын угууга жөндөмсүз болуп, канткенде шайлоочулардын ишенимине кирерин баамдоодо сак турду. Бул үчүн ал шайтандын өзү менен макулдашууга баруудан кайра тартпачудай абалда эле. Так ушуну кыйытып, жазуучу Оливер Ордок менен футуролог Роберт Борктун маегине мына муну кыстара кеткен:

– Баса, сага шайтан тууралуу айтып бермек эмес белем.

– Шайтан тууралуу дейсиңби? Ии, ооба, эстедим. Айтсаң айтчы, ал эмне болгон шайтан экен?

– Бул бир кызык окуя. Ии дебейсиңби, жакында мен шайлоо алдындагы биринчи жолугушуумду өткөрдүм. Килейген зал жык-жыйма эл. Беш миңдей бар! Өрөпкүгөнүмдү айтпа. Программамды ортого салдым. Анан суроолор бериле баштады. Тим эле жамгырдай жаады. Эмнелерди гана сурашпады, ийнесинен жибине чейин! Кызтекелерден тартып, эл аралык мамилелерге чейин. Спортко барсызбы, үйбүлөңүз кандай, жакшы көргөн эрмегиңиз – хоббиңиз эмне, жана башка жана башкалар. Аңгыча микрофонго бирөө келе калып, мындай суроо берип турса болобу: “Мистер Ордок, сизден көптөн көп өтүнүч, айтып койсоңуз, сиздин шайтанга кандай тиешеңиз бар?” Менин оозум ачылды да калды. Зал тымтырс! – “Шайтанга дейсизби? Кайдагы шайтанды айтасыз?” – “Сизди айтам, мистер Ордок. Сиз – шайтансыз!” – “Түшүнбөдүм, кандайча?” – “Сиз, мистер Ордок, тегиңиз жактан венгрсиз. Венгер тилинде “ордог” “шайтан” дегенди билдирет! Муну эсиңизден чыгарганыңыз жарабас, мистер Ордок!” Зал күлкүдөн жарылып кете жаздады. Менден болсо алка-шалка тер кетти. Анан жанагы неме: “Кечирип коюңуз, Ордок. Мен бекеринен айтып жаткан жокмун. Мен сиздин Америкадагы барып турган белгилүү шайтан болушуңузду тилейм!” деп кошумчалап олтурбайбы. Зал дагы күлкүдөн жарыла жаздап токтоду. Муну кандай дейсиң, Роберт.

– Мунуң ойго келбес нерсе экен! Жессиге айтып берейин”.

Айбааттуу ат салышуунун алдында делөөрүп турган Оливер Ордок, элди уу-дуу кылып турган Филофейдин билдирүүсү боюнча көз карашын жыйнактоодо атаандаштарынан артта калбоону көздөдү. Анчейин тыгыз мамилеси жок эски таанышы футуролог Роберт Боркко мына ушул себептен иши түшүп турган. Бул суроо боюнча эң жөндүү пикирди айтса ушул адам айта алат деп, анын шайлоо алдындагы кампаниясын жүргүзүүчүлөрдүн бири Энтони Юнгер сунуш кылган. Энтони Юнгер Роберт Боркту сыртынан иштери аркылуу таанып, терең урматтаган жаш жигит эле.

Кассандра эн тамгасы тууралуу Роберттин айтканы Оливердин ою менен төп келбеди. Азыр Оливерди кызыктырганы Роберттин айтканы, Филофейдин билдирүүсү канчалык жүйөлүү, негиздүүлүгү эмес, кандай дегенде шайлоочулардын оюндагысын таап, бул чуулгандуу маселеде добуш утуп алышы эле. Телефон аркылуу болгон ушул сүйлөшүүдө жакшы ымалалаштай сүйлөп турган Оливер, шайлоочулар менен жолугушууда ойт берип, шайлоочуларга эмне жагарын билди да, алардын алдында беделин көтөрүү үчүн, Филофей менен кошо дүйнөнүн кыянаттыгын ашкерелөөдөн кайра тартпай турган Роберт Боркту курмандык кыла берди. Эгер эртеңки күнү Ордок президент болуп калса, убайын көрүүдөн үмүттөнүп ээлигип алган шайлоо кампаниясындагы адамдар үчүн анын бул кадамы анчейин өөн учурабады. Бийлик, мансап кумарына байланбаган, абийири тирүү Энтони Юнгер гана анын бул кадамын так кесе каршы алды. Энтони үчүн талапкеринин бет жабуусу түшүп, чыныгы жүзү ачылып калды. Экөөнүн жолу бир эмес экени ага айкын болду. Андан мурда Энтони Робертке Оливер Ордоктун шайлоочулар менен жолугушуусу түз алып көрсөтүлө турган убакытты билдиргенче, Филофейдин билдирүүсү боюнча да пикирин сурап, аны менен дээрлик пикирлеш болуп чыккан эле. Оливердин бул жоругунан кийин, Энтони Юнгер көрүнөө Роберт жана Филофей тарапка өттү. Ошентип, чындыктын жактоочуларына өткүр, тайманбас дагы бирөө кошулду.

Өзүнүн беделин көтөрөм деп Оливер Ордок өздөрүнө кырсык жасап алышканын уккусу келбей удургуп турган калың элди Роберт Боркко карай айдактап койду. Роберт Борк тайсалдап чындыктан качышы керек эле, кача албаса, чындыкты бурмалай албаса өлүмгө тике чыгышы керек эле. Бирөөгө жасакерленип жагынбастан акырына чейин чындыкты жактагандардын тагдырларын кайталап, Роберт Борк селдей агылып келген элдин ур-тепкисинен курман болду. Мына ушул кадамга ал эмне болорун түшүнүп туруп барды. Көз жашын көлдөтүп турган жубайы да, андай кылба деген жок. Антпегенде Роберт Борк жасакерленип, бул өздөрүнө жаккан жалганды сүйүүчүлөргө жагынып, өң карама болсунбу? Жок, Роберт андай кыла алмак эмес. Алар жазмышка моюн сунушту. Чындыктын дагы бир курмандыгы Роберт Борк болду.

Бири бирине бейтааныш пикирлеш, ой-ниеттеш Роберт Борк менен Филофей, экөөнүн тагдыры чечилер окуянын туу чокусунда, алыс аралыктан, сырттан болсо да тааныша алышкан эле. Бул убакта телефон менен байма-бай байланышып, Роберт Боркту жана космостон Филофейди катыштырып, түз эфир уюштуруу үчүн Энтони Юнгер келе жаткан. Энтони шериктешин сактап кала албады. Канга боёлуп жаткан кезинде, көз караштар бир кездешип, коштошушту. Ошол көз караштан Энтони Борктун туу туткан ураанын өзүнө өткөрүп алгансыды.

Табият тилин түшүнгөн Айтматов көп чыгармаларында табиятка тил киргизгениндей, бул чыгармасында да окурмандарын адамзаттын башаламан, ынсапсыз бийлигинен онтоп турган табиятты тыңшаганга үндөйт. Нью-Йорк Филофейдин катынан кымкуут болуп жактан кезде, Роберт Борк океандын үстүндө Европага болгон кезектеги сапарынан келе жаткан эле. Суу үстүнө көз жүгүрткөн Роберт, капыстан кайдадыр шашылып сүзүлүп баратышкан киттердин үйүрүн даана көрүп, сүрөткө тартып калган. Киттердин үйүрүн көрүп жолдуу болгонуна бир маашырлана, ошол замат жубайы менен бөлүшкүсү келип, ага океан үстүнөн коңгуроо каккан эле. Келери менен дагы Жессиге айткысы келген эң кызык кеби ушул болгон. Европадан жолуктурган бир ак ниет адамдын киттер тууралуу айтканы Роберт үчүн абдан чоң ачылыш болгон эле.

Киттердин үйүрү менен жээкке келип жан берген учурлары кездешет. Мына ушуну ал адам адамдардын эсепсиз кыянатчылыгын эскертүүгө болгон белги катары негиздүү тшүндүрүп берген экен. Ага жан дили менен ынаган Роберт Жессиге төгүлүп-чачылып айтып берген. Анан түшүнө ошол киттер кирген. Өзү да ошол киттердин катарында кең океанда суу жиреп, каяккадыр шашылыш сүзүп бараткан. Эми өзүнүн тагдыры өзү кубаттаган гипотеза менен үндөшүп отурат.

Түз эфир Роберт Борксуз өттү. Филофей бул тирүүлүктө айтар сөзүн ошондо айтып түгөттү да, өзүнүн өмүр таржымалын, бул ачылышка кандай жол менен келгенинин баянын Энтониге табыштап, ааламга боюн таштады.

Айтматов кассандра эн тамгасы аркылуу айтып турган, дүйнөгө толуп, ташып кеткен адамдагы жеңилбеген жамандык, өзү менен кошо жүздөгөн, атургай миңдеген жамандыктарды алып келери негизги каарман Филофей – чыгаан илимпоз Андрей Крыльцовдун өмүрү менен берилген. Аны дүйнөлүк экинчи согуш учурунда балдар үйүнүн крыльцосуна таштап кетишкендиктен ага ушундай фамилия беришкен. Энеси аны боюна немец аскерлеринин биринен бүтүрүп алгандыгына байланыштуу таштоого мажбур болгон деген божомол бар эле. Ушунун өзүндө канчалаган жамандыктар катмарланып турат?!

Тизмектеп көрөлү, анын балдар үйүнүн секичесине ташталышынын себеби – анын никесиз төрөлгөндүгү. Никесиз төрөлгөндүгү болсо – энесинин бузулгандыгы. Энесинин бир беткей күнөөлөөгө болобу? Аны ушундай абалга салган согуш учурундагы турмуш, шарт деп айтууга толук себептер бар. Демек согуш себепкер. Согуш адамдагы кайсы жеңилбеген жамандыктын натыйжасы экенин ким түшүндүрүп бүтө алат? Жер планетасын талашуу, ач көздүк, мансапкорлук, бийлик кумары. А согуштун адам баласынын жашоосундагы кесепеттерин ким толук түшүндүрүп бере алат? Бейкүнөө канчалаган жандар набыт болушкан. Натыйжада канчалаган жесирлер, канчалаган жетимдер калган.

Андрей Крыльцовдун бейнеси – жамандыктан жамандык туулуп, катмарланышын көрсөткөн бейне. Кесепеттердин кесепетинен улам ал ата мээримин көргөн эмес. Анын ордуна атасынын дайынсыздыгы аны коомдон кемитип, тексиздиги аны эңшерип келген. Апасынан болсо баласын балдар үйүнүн секисине таштагандагы күрткүдө калган издер гана калган. Ата, эне деген түшүнүктөр анын жан дүйнөсүнүн жарааты болгондуктан анда ата болууну каалоо сезими болгон эмес. Жубайына аборт жасоо менен ал өз канынан бүткөн балдарын, өз колу менен эч коркунучсуз, өкүнүчсүз, мерездик менен өлтүрүп турган. Алар менен кошо жубайынын тагдыры менен ойногон. Анын тоңгон муздай мерез жүрөгүнөн үшүгөн жубайы, акыры андан биротоло кетип тынган.

Тагдырына өчөшкөн Андрей Крыльцов өзүнө окшош тексиз адамдарды, атасыз, энесиз эле жасалма жол менен жаратууга болорун таап чыккан. Бул адам тукумунун уланышына кедергисин тийгизеби, ата-эне мээримисиз жетилген инсандар ата-энелик жөндөмсүз муунду жаратабы? Анда адам тукумунун андан ары уланышы, адамдын укумдан-тукумга берилип келаткан адамдык касиети эмне болот? деген өңдүү суроолор аны ойлонтуп да койбогон.

Бул анын өксүгүн толтура турган жол эмес эле. Өзүнө окшогон жаралуу, аталык сезими мокок, өксүктүү нечен тагдырлардын жаралышынын, жамандыкка анын дагы чие чырмалышынын жолу эле. Айтматов кассандра эн тамгасы аркылуу каккан доолбас ушул болчу. Адамдагы жеңилбеген жамандык жамандыкты улам кеңири жайылтып, ал адамдардын генетикалык касиеттерине чейин тарап баратканын эскертип каккан доолбас эле. Бул токтоосуз акыр заманга алып келе турган жүрүш экени ырас го.

Жамандыктын чырмалышкан торунда калган Андрей Крыльцовдун капыстан туңгуюктан шоола көрүп, жан дүйнөсүнө жарык киришине Руна Лопатинанын чындык үчүн курмандыкка барышы себепкер болду. Чыгармадагы баалуу чындык мына ушул. Коммунизм идеясынын күчү солгундап, алдан тайып бараткан коммунисттик партия үчүн Андрей Крыльцовдун табылгалары табылбай турган айла болду. Крыльцов эми коммунисттерди жаратууга жогортодон көрсөтмө алды. Бул үчүн, башкача айтканда, ижарага аял керек эле. Коммунисттик өкмөт мунун да жолун табышкан. Түрмөдөгү аялдар менен келишим түзүлмөк. Келишим боюнча бир жолку жасалма боюна бүтүргөнү үчүн аял түрмөдөгү жарым мөөнөтүнөн бошомок. Эки жолкуга макул болсо, түрмөдөн толук бошонмок. Келишимдин дагы бир катаал шарты бар эле.

Эгерде аял түзүлгөн келишимди бузса, жаза өтөө мөөнөтүнө дагы ошончо мөөнөт кошулмак. Жашоосуна жарыктын шооласын киргизген Руна Лопатина менен Крыльцов мына ушул иштин себеби менен жолугушту. Бирок Рунанын максаты башка эле. Ал Крыльцовго мына бул сөздөрдү айтуу үчүн гана келген: “Адамдар табият жана Жараткан буюргандай көбөйүшөбү, же азезилдин айтканындай болушу керекпи…” Адамдын көбөйүүсүнө кийлигишип, аны Жараткан койгон мыйзамдан сырт, кадимки консерва чыгаргандай иштеткени жаткан бул адамга Жаратканын эскертип коюу үчүн өлүмдөн да жалтанбаганы, чындыкты жактоо үчүн, мөөнөтүнө мөөнөт кошулганына кайыл болуп жасаган кадамы Крыльцовду ойго салды. Ал кеткенден кийин, анын таржымалы менен таанышты.

Коммунисттик партиянын атеисттик жана башка идеалогияларын сынга алгандыгы үчүн куугунтукталып, жаза мөөнөтүн өтөп жаткан бул аял менен кыска гана жолугушуу анын жан дүйнөсүн бүтүндөй төңкөрүп, бүтүндөй өмүрүнө саресеп салдырды. Аял менен токтоосуз кайра жолугуу зарыл болуп турду. Өмүрүндө чындык жолунан тайып, тайымак гана турсун азыткынын анык шериги болуп жүргөнүн, көз таңуусун бирөө алып салгандай болуп даана көрүп турду. Өзүнүн өмүр жолун баяндаган жазуусунда аны ал мындай сүрөттөгөн: “Ошентип илимдин салтанатынын урматы үчүн мага чейин бир да адам кадам жасоого батынбаган жакка, баардык диндер үчүн тыюу салынган зонага кадам таштадым; босогосуна жетип, Кудай алдында таазим кылуунун ордуна, мен текеберчилик менен каалгасын тепкиледим”.

Кудай алдында таазим кылуунун ордуна… илимде улуу ачылыш жасаган адам, жаратылыштын адам баласынан катылуу дагы бир сырын билгенинде анын Жаратуучусунун кеменгерлигин дагы билип, Кудай алдында таазим кылышы керектигин белгилейт алп жазуучу. Бул – Айтматов белгилеген дагы бир баалуу чындык.

Ошентип, Андрей Крыльцов өткөн өмүрүндөгү каталыктарын оңдоп, жан дүйнөсүнө жарыктын шооласын киргизген айымдын алдында да кечирим сурап, атургай, калган өмүрүн аны менен өткөргүсү келерин да мойнуна алгысы келип турду. Ошондо гана өмүрүнө маани кирип, жашоого дем алчудай болгон. Бирок Андрей Крыльцов Рунаы экинчи жолу көрө албады. Ал аялды эртеси күнү кайра алып келүүнү буюрган эле. Бирок Руна зарыгып күттүрдү да, келбеди. Жолдон качууга далалат кылганында атылып өлгөнүн кабарлашты. Жараткандын табиятына туура келбеген жол менен адам жаратууга катышпас үчүн өлүмгө бетме-бет чыккандыр. Андрейдин таңсык болуп турганда тапкан асыл бермети көрөр менен көздөн кайым болгондой, мөгдөттү, мүңкүрөттү. Күчтүү көксөөсү көңүл зилдеткен күйүткө айланды. Анткен менен жолун тууралап алган илимпоз Жараткандын бул жазмышын жашоодогу кылган кыянатчылыгымдын жазасы деп кабыл алды. Руна Лопатина анын мына ушул жарыкка келишинин курмандыгы болгон болчу. Жарыкка келип, көз карашы көп маселелердин жаатында жакшы жагына аласалды. Мисал алсак, өз колу менен жүрөгү болк этпестен нечен жолу кылган аборт тууралуу ал мындай дейт: “Аборт – бул атайлап киши өлтүргөнгө тете зомбулук акт, аборт “Өлтүрбө!” деген эң биринчи осуятка, Тоораттагы “Тукумдагыла жана көбөйгүлө!” деген батага түптүз карама-каршы экендиги жөнүндө көп ирет айтылган”.

Романда көңүл жубаткан ой, отоо чөптөрдүн арасында чындыктын үрөнү да себилип, жемиши чыгып турары анык экендиги. Филофей кассандра тагы тууралуу билдирүүсүнүн акырында мындай деген:

“Бул жандуу рухтун тирүү калышынын жолу, башка жолу жок…

Кассандро-эмбриондордон дароо кутулууга аракеттенбей турган, андан баш тартпай турган эр жүрөк адамдар табыларына ишенем; бул адамдарга алиги фаталдык белгилер көп нерселерди билдирет: жашоо ыңгайы үчүн, урпактардын тагдыры үчүн баардыгынын жана ар бир адамдын жоопкерчилигин, алдыда мурда эч качан болуп көрбөгөндөй, адамдын өзү менен өзү күрөшүүсү күтөрүн айтып берет… Андай адамдар жакшы турмушка жетишет. Мен буга ишенем”.

Филофейдин ишеними акталды. Ал айткан адамдар Роберт Борк жана анын ой-ниетин улантуучу Энтони Юнгер болду. Муну менен жазуучу дүйнөдө жакшылыктын жана аны жактоочулардын бар экендигин айтат. Окурман эми өзүнүн тарабын тандап алышы керек.

“Кассандра эн тамгасы” каккан доолбас алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(ыр түрмөгү)

Парда бар үйдөн сыртты бөлүп турган,
парда бар ичти-тышты көрө турган.
Парда бар эки дүйнө ортосунда,
көрүнбөй жашообузду бөлө турган.

Парда бар күндүн нурун калкалаган.
Парда бар жүзүбүздөн байкалбаган,
кызганыч, көрө албастык, бой көтөрүү
сезимин ичке катып тайсалдаган.

Парда бар ак-каранын ортосунда.
Пардалар… өмүр анын коштоосунда
бейпайга түйшүктөргө батып келет,
жаманын ары түртүп койбоппуз да-аа!..

Кызык, жашоо…

*   *   *

«Май көл, сүт көл», берекелүү заманада,
эң майдачыл, сары эсеп болдук неге?
Манастагы айкөлдүк, баёолукту,
заманды кууп, унутуп койдук беле?..

Кызык, жашоо…

*   *   *

Териштирип болбогон мамилени,
майдаланып сөзгө, көз карашка…
майдалап бул дүйнөнү бир сулуу жан
муштумдай чеңгелинде эзип жатса,
мен кичирип, андан кечирим сурадым:
« – Бул дүйнө опол тоодой! Тоо бойдон
калалы – деп, – болбоско майдаланбай,
тоого жол салалы!» – деп. Өкүнүчтүү!..
Капилеттен, сулуунун жылуу жүзү
тайыды көңүлүмдөн. Ал өзү «майдаланып»,
заматта түзгө айланып, күбүлдү өмүрүмдөн.

Кызык, жашоо…

Пардалар алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

*   *   *

Булбул сайрайт үнү чырт-чурт дирилдеп,
Бүркүт шаңшыйт көккө төнө бийиктеп.
Ак кар, көк муз аскалардан күркүрөп,
кокту-колот суулар агат бириндеп.

Арча, кайың кыр-кырларга көрк берип,
Мөлтүр кашка булак суусу бир шербет.
Айдың көлдүн суйкайышып куулары,
Ак кептерин бир ажайып сермешет.

Гүлдөр аңкып, ызылдашып аарылар,
Жаратылыш укмуш көркөм, керемет.
Ышкын терип той боорсоктой балдары,
Көөдөн көрктөйт кыял, ойго жетелеп.

Улан кыздар ак чөлмөгүн ойношуп,
Таң атырат түн койнуна эркелеп.

…Табийгатка жан дүйнөсү жуурулуп,
Кыргыз руху өз нугунда термелет!

“Булбул сайрайт үнү чырт-чурт дирилдеп…” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.