Романдан үзүндү

I БАП

Эки жигиттин астында келатканы француз ачкычы менен эшикти ача берди. Аны ээрчип келген жаш жигит босогону аттап баратып, башындагы кепкасын олдоксон шыпыра колуна ала койду. Ал деңиз жыттанган жупуну, жүдөө кийимчен эле. Мындай жерди мурда көрбөгөн неме кире бериштеги кенен бөлмөгө кирери менен кадимкидей кысына түштү. Колундагы кепкасын кармалай, эмне кыларын билбей туруп калып, анан аны чөнтөгүнө солоп жиберейин деди эле, ээрчите келген шериги аны акырын колунан алып, илгичке илип койду. Муну ал ушунчалык жөнөкөй, табигый жасады дейсиң, ыраазы боло түшкөн конок жигиттин башынан «менин абалымды түшүнүп турат, уятка калтырбайт», – деген ой жанып өттү. 

Таман астындагы пол кудум эле деңиз толкуну сыяктуу бирде өйдө көтөрүлүп, бирде ылдый түшүп бараткансып, кадамын кере таштап, чайпала баса анын артынан баратты. Анын минтип арыштап басканына бул кенен бөлмө абыдан эле тардай сезилип турду – андыктан ийиндерим менен каалганын кырына урунуп, же каминдин үстүндөгү майда-барат буюмдардын бирин серпип кетпегей элем деп апкаарып баратканы. Ары-бери ойт берип баратып, өз оюнан жаралган коркунучту ого бетер күчөтүп атканын билбейт. Рояль менен үстүндө китептер үйүлүп жаткан үстөлдүн ортосунан алты киши кенен өткүдөй эле, ал болсо жүрөгү түшүп атып араң өттү. Эки ийнинен шалактаган шадылуу колдорун кайда катарын билбей кыжалаттана берди. Аңгыча тигил үстөлдөгү китептерге колу тийип кетчүдөй сезилгенде, үрккөн аттай ойт берип, аз жерден роялдын жанында турган табуреткени кулатып ала жаздады. Ал астында эч бир кыйналбай эле эркин, жеңил басып бараткан жолоочусуна көз чаптырып, өзүнүн басканы абдан эле олдоксон экени жана ал башкалардыкына таптакыр окшошпой турганы өмүрүндө алгачкы жолу оюна кылт этти. Мындай ойдон улам намыстана, ичи тыз дей да түштү. 

Чекесинен тери чыпылдап чыга түшкөндүктөн, токтой калып, бет аарчысы менен коло түспөлдөнгөн жүзүн аарчыды. 

– Артур достум, бир аз токтой туруңузчу, – деди ал кысынып турганын билдирбеске аракеттенип тамашага чаптыра, – биринчи жолкусунда мунун баары мага өтө эле ашыкча болуп кетти окшойт. Эсимди жыйып алганга мүмкүнчүлүк бериңиз. Билесиз да, бул жерге келейин деген эмес элем, анүстүнө сиздин үйдөгүлөр деле мени көргөнгө куштарланып турбагандыр.

– Эчтеке эмес! – деген көңүл жубаткан жооп болду, – бизден эч чочуркабаңыз. Биз карапайым кишилербиз… Эх-ээ! Мага кат келген окшойт!

Артур кысынып сүрдөп турган конокту эркине коюп, үстөлгө келди да катты ачып окуп кирди. Конок да буга түшүнүп, ичинен ыраазы боло түштү. Ал табиятынан эле сезимтал, сергек эле, андыктан апкаарып турганына карабай, анысынан азыр деле жазган жок. Ал тер чыга түшкөн маңдайын дагы бир жолу сүртүп алды да, бөлмө ичине эми токтоо көз чаптырды, бирок көз карашында дагы эле кудум капканга чабылуудан чочулаган жапайы жаныбардыкындай кооптонуу бар эле. Аны айланасында буга чейин дегеле көрбөгөн нерселер курчап турду, бирдеме болуп кете тургансып ичинен опкоолжуганы дагы эле басыла элек, эмне кылаар айласын таппай, олдоксон экенин түшүнүп турду, мунусу анын басканынан, кыймылынан гана эмес, бүт туруш-турпатынан көрүнүп турбайбы. Ансыз да жандан башкача сезимталдыгы тула боюн ысытып, тартынып кысынганы жетер жерине жетип турганда, окуп жаткан катынын үстүнөн Артурдун кылтыйып карап койгону бычак менен ургандай ого бетер эсеңгиретти. Бирок жагдайга бир аз көнө түшүп, баарынан да тартип жайын билип калгандыктан, анын көз карашын жалт кармаса да, байкамаксан болгондой түр көрсөттү. Ошенткени менен бул анын намысын козгоп, эрдемситти. Бул жерге келгени үчүн өзүн өзү ичинен сөгүп да алды, бирок ошол замат эмне болсо, ошол болсун, ырас, биякка келдиби, эми акыр аягына чейин баарына чыдаш керек деди. Өңү сурданып, көздөрүнөн заар учкун жылт этти. Эми эки жагын баштагыдан ишенимдүүрөөк карап, көзгө урунган жагдайдын аки-чүкүсүнөн өйдө эсине тутуп калууга аракеттенди. Анын бакырайган көздөрүнөн эч нерсе жаздым калган жок; бөлмөдөгү кооз буюмдарга ынтаа коюп караган сайын көздөрүндөгү каардын учкуну улам бастап, анын ордун дилинде жылуулук ойготкон суктануу ээледи. Ал кооздукка дайыма кумары артык жан эле, бул жерде болсо андай нерселер жетишерлик экен. 

Үй ичин кыдырата караган жигиттин көңүлүн дубалдын бетине илинген майлуу боёктор менен тартылган картина өзүнө бурду. Эбегейсиз зор толкун жээктеги аскага шарпылдап урунуп атыры; ылдый самсаалаган чагылгандуу булуттар асман бетин жылчыксыз жааптыр, ээ-жаа бербей чамынган жаалдуу толкун бетинде уясына отуруп бараткан күндүн кызгылтым нурларына чагылышып, оодарылып кеткидей бери жантайган чакан кеменин палубасы алаканга салгандай көрүнүп турат. Бул бөтөнчө кооз эле, ал эми кооздуктун баары аны дайыма азгырып турчу. Жигит өзүнүн олдоксон басыгын унутуп коюп, сүрөткө жакыныраак келип карады. Бул эмнеси, эмелеки сулуулуктун жыты да жок го. Сүрөт болсо боёк каршы-терши шыбалган, бети одуракай эле бирдеме болуп калыптыр. Саал артына кетенчиктеп туруп кайра карады эле, сүрөт кайрадан баягыдай боло түштү. «Керемети бар сүрөт тура», – деп койду артына бурула берип. Мына бул азем буюмдардын арасынан түккө турбаган амалкөйлүктүн эсесине ушунчалык сулуулуктун садага чабылганына бир аз кыжыры да келе түштү. Живопись деген анын түшүнө да кирбеген нерсе эле. Буга чейин ал алыс менен жакынды бирдей даана, тегиз чагылдырган хромолитографиялык ыкмадагы сүрөттөрдү гана көрүп жүргөн. Ырас, дүкөндөрдүн витринасынан боёк менен тартылган кооз картиналарды да көргөн жайы бар, бирок калың айнектерден улам аларды жакшылап ынтаа коюп караганга болбос эле. 

Ал катты окуп жаткан досу жакка бурула берди, үстөлдүн үстүндө жаткан китептерди көрүп калып, кудум тамак көрбөгөн ачка кишиден бетер көздөрү жайнай түштү. Ошол замат дагы чайпала басып жакын келди да, оюн өрөпкүгөн сезим эрксизден бийлеп, китептерди четинен кармалап көрө баштады. Алардын авторлорун жана аталыштарын карап, ичиндеги тексттердин айрым жерлерин күбүрөй окуп, саптардын баарын көзү менен да, колу менен да бир сыйра сылап, эркелетип чыккандай болду. Анан китептердин арасынан кокусунан өзү жакында эле окуган бир китепти тааный койду. Бирок ушул китептен башкасы алардын авторлору сыяктуу эле, ага бейтааныш эле. Ал колуна тийген Суинберндин томун бети албыра түшүп окуп кирип, кызыкканы ушунчалык, өзүнүн кайда экенин унутуп да койду. Китептин окуп жаткан бетине сөөмөйүн коюп, эки жолу жаап, анын авторун кайра карады. Суинберн! Ал муну эсине сактап калат… Бул Суинберн, кыязы, боёктор менен алардын кылдат көлөкөлөрүн абдан даана көрө билген, көзү шумдук курч киши көрүнөт. Бирок бул ким болду экен? Көп акындар сыяктуу эле мындан жүз жыл мурда көзү өтүп кеткен немеби, же азыр деле жазып жүргөн тирүү адам болду бекен? Ал китептин баш барагын карады. Мына турат, Суинберн бул эле эмес, башка китептерди да жазыптыр. Болуптур, ал эртең менен эле ортолук китепканага барат да, ал жерден мунун кайсы бир чыгармасын таап окуганга аракет кылат.

Ал китепке берилип кетип, бөлмөгө жаш селкинин кирип келгенин байкабай да калды. Анын оюн Артурдун заңк эткен үнү күтүүсүздөн бөлүп жиберди: 

– Руфь! Бул мистер Иден! 

Мартиндин колундагы китеби жабыла түшүп, бурулуп карардан мурда буга чейин кулагы угуп көрбөгөн бул сөздөн бүткөн бою чымырап чыкты. Болуп көрбөгөндөй мындай сезим бөлмөгө аяр баса кирип келген сулуу кыздан эмес, анын инисинин азыр эле өзүн «мистер» деп атаганынан улам пайда болду. Булчуңдары таштай бул чымыр жигитте сезимталдык ушунчалык күчтүү эле, кенедей бир тыштан таасир боло калса деле ойлору удургуп, тула бою ысып, дуулдап кете турган. Кылт эткенди туйган кылдаттыгы менен таасирчилдигинен, аша чапкан кыялкечтиги тынымсыз иштеп, өзүн курчаган нерселердин байланышын, алардын айырмасы менен окшоштугун ажыратып турчу. Ошондуктанбы, аны буга чейин өмүрү эч кимден укпаган «Мистер Иден» деген сөз жалт эттиргени. Аны минтип бир да жан атаган эмес, эс тарткандан жөн эле «Иден» же «Мартин Иден» болуп келбедиби, анан эле «мистер» деп жатышса оңойбу. «Ии, бул эми башка кеп», – деп көтөрүлө компоюп койду ичинен. Анан заматта удургуй түшкөн ойлору чогулуп келип кинотасма тарткан килейген камеранын оозуна сорулуп кирип кеткендей болду, көз алдынан кубалашкан тааныш элестер: от жаккыч жайлар, трюмдар, доктор, кеме токтоочу жайлар, түрмөлөр, арзан тамак-аш саткан трактирлер, бейтапканалар жана урандыга айланып бараткан жепирейген кепе үйлөр чубурду; мунун баары ага көнүмүш болгон кунарсыз, кедей жашоонун өзөгүнө биринен сала бири тизмектелип келип жатты. 

Ал бурула берип, кирип келген кызды көрдү. Эси-дартын куюндаткан эмелеки башаламан көрүнүштөр заматта кайдадыр житип кеткенсиди. Маңдайында абадай үлпүлдөгөн, кубакай жүз, жалжылдаган асман ыраң көпкөк бакыраң көздөрү мээрим чачкан, алтын сымал жылтылдаган олоң чачы айдалысынан куюлган ажайып жан келберсип турду. Мартин кыздын үстүндөгү кийимин байкаган да жок, бирок анын өзү кандай татынакай болсо, кийими да ошончолук жарашыктуу экенин билип турду. Оюнда бул айназик кызды ичке сабак аксарала алтын түс гүлгө салыштырып жиберди. Жок деди кайра, бул чынында периште, кудайдын үр кызы болсо керек, мындай көз талдырган сулуулук карабашыл пенде атмайда кайдан болсун. Же коомдун жогорку чөйрөлөрүндө буга окшогон чүрөктөр толуп жатат деп китептерде жазылгандар чын болду бекен? Жанагы Суинберн деген мына ушул кызга арнап ыр жазса болмок экен. Баса, тетиги үстөлдүн үстүндө жаткан китебиндеги Изольданы сүрөттөп атып дал ушуга окшош кыз туурасында ойлогондур, балким? Куюндаган бул ойлор, чымыраган сезимдер жана көз алдыга тартылгандардын баары жылт эткен бир ирмемдей кыска убакытта гана болуп өттү. Сырткы окуялар болсо өзүнүн кадыресе нугу менен уланып жатты. Руфь ага колун суна берди, кадимки эле жигитчесинен олдоксон кармап, бек кыса учурашканда, кыз да жооп кыла ага жалт караганын байкап калды. Башка аялдар Мартин менен кез-кезде гана кол беришкени болбосо, минтип учурашчу эмес. Ушул жерден ага ар кайсыл аялдар менен кантип таанышканы жөнүндөгү эскерүүлөрдүн кызыл-тазыл элестери кайрадан жаба берип, өз кучагына оп тартып кетти. Бирок, ошол замат анын баарын алыс кубалап таштап, маңдайындагы Руфту суктанып карап кирди. Мындай ажайып сулууну ал өмүрүндө көргөн эмес. Өзү көрүп билген аялдарчы…. Ошол замат көз алдына «ошол аялдар» тартыла калды. Чексиздей сезилген бир секунда ичинде сүрөттөрдүн галереясында тургандай болуп кетти, алардын чок ортосунда Руфь турат, анын айланасында болсо сансыз аялдар тизилет, алардын ар бирин Руфь менен салыштырып, баалап чыгыш керек эле. Алардын арасынан фабрикада иштеген тыржыйган арык, купкуу өңдөрү оорудан шапайган аялдарды, шаар четиндеги кыштактардан агылып келип, чоң көчөлөрдө эч нерседен тартынбай шапар тепкен куунак кыздарды; мал кармаган ранчолордо бели бүгүлгөнчө тоңкочук аткан малай аялдарды жана оозунан сигара түшпөгөн Эски Мексиканын кара тору айымдарын көрдү. Анан таманы жыгач кепичтерин кийип алып тыпылдап баскан куурчак сымал жапон аялдары көзгө чалдыкты; алардын артынан жүздөрүнөн тукум бузулуунун белгилери ачык байкала баштаган Евразиянын чийме каш назик аялдары; аларга улай Тынч океандын аралдарындагы ындыкара, тула бойлорун кызыл-тазыл гүлчамбарлар менен ороп, жаап алышкан болпойгон, толмоч аялдар чыга келди. Эң акырында булардын баарын четке сүрүп таштап, көз алдынан үрөй учурган тозоктон чыга келгендей караламан топ – качан караба, Уайтчэпелдин караңгы чолок жолдорунда пароходдордон түшкөн матросторду аңдып, акмалай, кыдырата тизилген, турган турпатына бузуку жайлардын жан чыдагыс саңырсыган жыты сиңип калган, аял кейпинен небак ажырап, жанына киши жологус болуп калган ыпылас жалаптар – порттордун таштандылары, адамзат кайнаган мештин көбүктөрү топурап, кылка жипке тизилгенсип, булар да биринин артынан бири чубап өттү.

– Отуруңуз, мистер Иден, – деп кылая караган кыздын шыңгыр үнү кулагына кирип келди бир оокумда. – Болгон окуяны Артурдан уккандан соң сиз менен аябай таанышкым келди. Бул кылганыңыз абдан чечкиндүү иш болуптур.

Ал башын чайкап, бул арзыбаган нерсе экенин, анын ордунда башка бирөө болсо деле ушинтмек деген тейде бирдемелерди булдуруктаган болду. Руфь ал колун сунганда билегинде жаңыдан айыгып келе жаткан сыйрылган жерин байкап калды; берки колуна көз жиберди эле, анысында да ошондой так бар экен. Андан ары сынай көз чаптырган кыз анын жаагындагы жана маңдай чачынын так түбүндөгү тырыгын, крахмалдатып катырып алган жакасынан улам көрүнө калып жаткан үчүнчү тырыкты байкады. Ал жетишпегенсип тотуккан мойнундагы кыкыйган жакасы өйкөй берип, так боло түшкөн ичке кызыл тилкени көрө коюп бырс күлүп жибере жаздап, өзүн араң басты. Ал жака тагынып жүргөнгө көнгөн эмес окшойт да. Ургаачынын сын көзү анын мүшөктөй көлөктөгөн кастүмүнүн да орой бычымын, ийининдеги ийри-буйру тигиш-бүгүштөрүн, астынан чың булчуңдары чытырап турган жеңдериндеги бырыштарды бир сыйра сыдырып өттү. 

Өзү жасаган иштин эч кандай деле бөтөнчөлүгү жок экенин дагы бир жолу кайталаган жигит сыпайылык менен креслону көздөй басты. Отурганы баратып көзүнүн кыйыгы менен Руфтун эркин жана келишимдүү кыймыл менен диванга олтурганын суктана караганга үлгүрдү, өзүнүн одоно туруш-турпатын элестете коюп, ого бетер уялып кетти. Бул жердегинин баары ага жаңылык эле. Анын өзү эби жокпу же чапчаңбы, бул туурасында ойлоп да койбогон экен. Өзүнө сырттан карап баа берүү деген анын оюна да келген эмес. Эми колдорун кайда катаарды билбей, этияттык менен креслого жетип, коомайлана четине отура кетти. Кайда койсо да колдору эч жакка батпай койду, минтип сүрдөп турганда какаганга муштаган болуп Артур да так ушул маалда сыртка чыгып кетиши керек да. Мартин Иден аны кыжалат болгон түр менен узата карап, ээн бөлмөнүн ичинде аял кейпиндеги куба жүздүү пери менен бет маңдай жалгыз калды да, апкаарып сүрдөгөнүнөн өзүн таптакыр жоготуп койду. Кара басып, бул жерде ичимдик турчу жер да көрүнбөйт, же пийвага чуркатып ийгенге да жубарымбектер жок, анткени мындайда ээн эркин кеп баштаганга шараптын жардамы куп гана тиет эле да.

– Сиздин мойнуңуздагы тырык, мистер Иден, эмнеден болду эле? – сурап калды кыз, – балким, бул кандайдыр өзгөчө окуядан улам болгон чыгаар? 

– Мексикалык бир жигит бир жолу мени бычак менен уруп калды эле, мисс, – жооп берди ал тили менен эрдин жалана, анан тамагын жасап жөтөлүп койду, – анан кармаша кеттик. Мен анын бычагын жулуп алганымда, ал менин мурдумду тиштеп ала жаздады.

Муну ал жупуну, колдур тили менен айтып койду, бирок ошол замат көз алдына Салина-Круцтагы көөдөй кара, абасы үп, жылдыздуу дымкыл түндүн элестери: жээктин ак тилкелери, кант жүктөлгөн кемелердин оттору, мас матростордун бакылдаган дооштору, топураган жүк ташуучулар, жини башына тээп, өң-алеттен кеткен мексикалык баланын жылдыздын жарыгында жырткычтыкындай жылтырап күйгөн көздөрү, мойнуна кадалган болот бычактын муздагы, дирилдеп аккан кан, дүүлүккөн караламан топтун кыйкырык ызы-чуусу, кумдагы чырмалышкан эки дененин ары бери аласалып тоголонгону жана гитаранын алыстан угулган мукам шыңгыр, кусадар добушу тартыла калды. Ошондой болбоду беле, аны эстегенде селт этип алып, тетиги дубалдагы картинаны тарткан неме ушунун баарын так өзүндөй келиштирип сүрөттөй алаар беле деген ой кылт этти. Агыш жээк, жылдыздар, жүк ташуучу кемелердин оттору – анын баары сүрөттөн укмуш көрүнмөк, ал эми алардын чок ортосунда, кумда мушташып жаткандарды чуркурап тегеректеп алган сүрмө топ удургуп турмак. Картинада бычакты да көрсөтүп койсо болот эле – жылдыздарын жарыгына болоттун чагылышып турганы шумдук кооз чыкмак! 

Бирок бул жөнүндө ал ооз ачкан да жок. 

– Ооба, ал аз жерден менин мурдумду тиштеп ала жаздады, – кайталады ал. 

– О! – ак тамагы кылайган кыз таң кала түштү, анын үнүнөн, жүзүнөн өзүн бир аз жогото түшкөнүн байкады. Мартин аны карап өзү да абдырай түштү, күнгө күйгөн жүзү боёк чачып ийгенсип ого бетер кызарып кетти. Бирок бети өзүнө оозу ачык мештин маңдайында олтурган адамдын бетиндей алоолонуп жаткансып сезилди. Үлбүрүгөн ак сөөк айым менен бычакташып мушташкандай жагымсыз нерселелер туурасында аңгемелешүүнүн өзү осол иш болоор. Китептерде анын чөйрөсүнө таандык адамдар эч качан минтип сүйлөшпөсө керек, балким, алар мындайды билбейт да чыгаар. 

Жаңыдан башталып келаткан сөз ушинтип үзүлө түштү. Руфь эми анын жаагындагы тырыгы жөнүндө суроо узатты. Мунусу кыздын аны менен өзүнө гана тааныш нерселер туурасында сүйлөшүүгө аракет кылыбатканын түшүндү, шарт эле жооп берип, анан кеп нугун Руфтун өзүнө жакын темаларга бурууну чечти. 

– Мындай окуя болду эле, – деди ал жаагын сыйпалап, – бир жолу түндө чоң толкун болуп, гротту (кеменин тумшугу жагындагы мачта – Б.Ш.) шаймандары менен кошо жулуп кетпеспи. Болот зымдан эшилген аркан жыландай ийрелеңдеп, карматпай туйлап, туш келди чапкыланып кирди. Аны кармайбыз деп бүт вахтанын жабыла убараланганын айтпаңыз. Мен болсом шак эле үстүнө жата калдым да кармап бекиттим, ошол кезде жаагым тыз дей түштү эле.

– О! – Руфь дагы кыйкырып жиберди, ага «грот», «трос» деген сөздөр кытайдын катындай түшүнүксүз болсо да, бул сапар үнүндө аёо бар эле. 

– Жанагы… Свайнберн, – деди ал ойлогон оюн орундатууга аракеттенип, бирок атын туура эмес айтып алды.

– Ким дейсиз? 

– Свайнберн, – деди ал кайталап, – акынчы.

– Суинберн десеңиз, – Руфь аны түзөп койду. 

– Ооба, ошол, – деди ал дагы кызара түшүп, – эчак каза болсо керек? 

– Анын каза болгонун укпаптырмын, – деди Руфь ага таң кала тиктеп, – а кишини билесиңерби, каерден тааныштыңар эле?

– Жо-о, мен аны өмүрү көргөн эмесмин. Азыр эле сиздин келериңиздин астында үстөлдүн үстүндө жаткан тетиги китепчеден кээ бир ырларын гана окудум. Анын ырлары сизге жагабы? 

Өзүн кызыктырган нерселер туурасында кыз ыргактуу, эркин сүйлөп кирди. Мартин эми бир аз өзүнө келе түшүп, креслого дагы тереңирээк ныгырылып олтурду, тимеле астынан жыла качып өзү кулап түшчүдөй анын туткасынан бекем мыкчып да алды. Ал кызды кызыктырган тема тапканына ичинен ыраазы, угуп отуруп, бирде анын алмадай болгон башына ушунча көп билимдин кантип батканына таңыркап, бир туруп үлпүлдөгөн ай чырайына кумарлана бүткүл дитин коюп тыңшап отурду. Укканын жакшылап түшүнсөм дегенге эки көзү төрт, кыздын эриндеринен шыр куюлуп аткан бейтааныш сөздөр эсин оодарып жатты, анүстүнө, кыздын ой жоруму да ага таптакыр жат эле. Ошенткени менен мунун баары анын акылын ойготуп, ишке салды. Мына, маданияттуу, билимдүү жашоо деп ушуну айт деп ойлоду ал, көз уялткан керемет сулуулук мында жаткан турбайбы, мунун бирин да ал билбептир. Бүт нерсенин баарын унутуп, көзүн кыздан албай отура берди. Ооба, көктөн издегени бул жерден табылып отурат, жан үрөп жашап, жеткенди көксөп умтулаары, керек болсо, кара жандан кайыл боло кечип кете турган кымбат нерселер эмеспи булар. Китептерде айтылгандар чындык тура. Бул жарыкта ушундай аялзаты да болот экен э. Мынакей алардын бири. Руфь анын кыялдарына канат бүтүргөндөй болду, көз алдына романтикага толгон сырдуу элестер, махабаттын, акжуумал, алтын түс ушул аялзаты үчүн оттон-суудан кайтпаган баатырдыкка ойлонбой бой уруунун ирмемдери жылоолонгон, көздү уялткан, чалкыган картиналар тартыла түштү. Закымдай дирилдеген бул керемет элестердин арасынан ал өзүнө өнөр менен адабият туурасында айтып берибаткан тирүү аялды көрүп турду. Ага огеле кадала тиктегенин сезбей, өзүнүн эркек таналык напси күйүп турган көздөрүнөн чачырап турганын аңдыбай, аны бериле угуп, аңкая карап отура берди. Бирок эркектерди, алардын жашоосун жакшы биле бербеген Руфь Мартиндин от чачыраган көз карашын аялдык аяр сезими менен кокустан байкай коюп, чочуп, ошол замат сактана түштү. Ушул убакка чейин бир дагы эркек аны минтип караган эмес, бул көз караш анын эсин оодарып, уялтып жиберди. Кыз мукактанып барып унчукпай калды. Талкуунун учугун да колунан чыгарып жибергендей окшоду. Бирок көздөрү жалын чачкансыган бул адамдан чочулап турса да, анын минтип караганы баары бир эмнегедир кызга жагып турду. Руфтун алган тарбиясы бул сыяктуу опурталдын жана мындай сырдуу, айлакер сүйкүмдүүлүктүн таасиринен сак болууга үйрөткөн; бирок ага карабай эле сокур сезим канын ойнотуп, өзүнүн тегин, коомдогу мартабасын унуткарып, мына бул колдору тытылган, мойнунда кызарган тагы бар, башка дүйнөнүн коногу өңдөнүп капылет келип калган, айтканына караганда, өзү жашаган карапайым көр турмушту беш колундай билген жаш жигитке эмнегедир тартып туруп алды. Кыз периштедей пакиза жан эле, ошол аруулугу бул азгырык сезимге жол бергиси келбей, каршылык кылып, үнсүз чыркырап турду; бирок насили кантсе да ургаачы эмеспи, аялдын таңгалыштуу табияты эмитен гана өзүнө ачылып келаткан жаш селкинин али өзү толук туя элек, тээ тереңде катылып жаткан ышкысы ушинтип тымызын козголуп баратты. 

– Мен эмне дедим… Эмнени айтып аттым эле? – деп кыйкырып жиберди сөзүн токтото калып Руфь, анан кайра шыңкылдап күлүп калды.

– Сиз ошол Суинберн деген улуу акын болбой калгандыгынын себебин айтып келаткансыз… ооба… мына ушул жерден токтодуңуз, мисс… 

Ошентти да ачкадан өзөргөн адамдан бетер башы эңги-деңги боло түштү. Руфтун шыңгыр күлкүсүнөн тула бою дуулдап ысып чыкты. Чиркин, үнүнүн тазалыгын карачы, кадимки эле жылаажын, даана күмүш коңгуроо тимеле; мына ушул көз ачып жумганчалык ирмемде Мартин алыс бир өлкөгө учуп кеткенсиди, ал жакта бажырая гүлдөп турган кызгылтым мөлтүр алчанын түбүндө жайбаракат чылым түтөтүп, камыш сандалчан кудайы пейил момундарды тайынууга чакырган, асманга кайкалаган чатырынын бурчтары шиштүү кечилканынын коңгуроолорун угуп отургансып сезип кетти өзүн. 

– Ооба, ооба… ырахмат. – Суинберндин улуу акын болбой калышынын себеби – кээ бирде ырларында оройлукка алдырып жиберген жактары бар. Айрым ырларын кишинин окугусу да келбейт. Чыныгы акындын ырынын ар бир сабы терең ойго бай келип, окуганды өзүнө имерип арбап, аны адамдагы улуулукка, керемет касиет-сапаттарга үндөп чакырып турат эмеспи. Улуу акындардын бир сабын да жараксыз деп чийип салууга мүмкүн эмес. Анткенде бул дүйнө үчүн зор жоготуу болмок. 

– Мага азыр эле окуган жерим жаккансыды эле, – деди ал ындыны өчө түшүп. – Бирок анын мындай шүмшүк экени оюма да келбептир. Мунусу башка китептерине да жуккан чыгар.

– Анын жанагы силер окуган китебинде эч бир ойлонбой туруп чийип таштай турган саптары толтура, – деди Руфь ишенимдүү. 

– Мага алар туш келбесе керек, – деди ал, – бирок мен окуган ырлары мыкты экен. Жан-дүйнөмдү кудум күндүн же прожектордун нурундай жарытып жибергендей болуп кетти. Мага ушундай сезилди, мисс, бирок менин ыр туурасында таптакыр түшүнүгүм жок болсо керек… 

Айтарын айтты да тилинин чоркок экенине кыжалаттана түшүп унчукпай калды. Азыр эле окуган ырларынан ал жылуулуктун илебин жана жашоо турмуштун чалкыган ченемсиз тереңдигин сезген эле, бирок мунун баарын түшүндүрүп берүү үчүн ага сөз байлыгы жетишкен жок. Өзүнө өзү көөдөй караңгы түндө чоочун кемеде, бейтааныш жабдууларга чалынып, ар кайсынын арасында адашып жүргөн матрос сыяктуу болуп көрүндү. Макул деди ал чечкиндүү, демек кандай гана болбосун, акыл-эсин азгырып, тынымсыз кубулган бул чоочун ааламды ал сөзсүз багындырышы керек. Ал каалаган нерсесине эч качан жетпей койгон эмес, азыр да тартынып, кысынып турганына карабай, Руфка өзүнүн сезимдери менен оюндагысын туура түшүндүрүп айта алгыдай деңгээлге жетишим керек деп ичинен катуу шерт бекитти. Руфь болсо эчак эле анын акылы жеткен нерсенин баарын айтып салбадыбы. 

– Мына, мисалы Лонгфелло… – кайрадан кебин улады кыз. 

– Ооба, ооба. Мен окугам аны, – деди жандана калган Мартин Руфтун сөзүн бөлүп, мунусу менен өзүнүн адабият жаатынан аз-маз болсо да кабардар экенин тезирээк көрсөтүүгө ашыкты. Өзүн таптакыр дөдөй эмес экендигин далилдегиси келди. 

– Мен «Турмуш ырларын», «Эксцельсиорду» окугам… Окугандарым ушулар эле болду окшойт. 

Руфь күлүмсүрөп башын ийкеп койду, Мартин анын жылмаюусунда кечиримдүүлүктү, болгондо да аны аяп, боор ооруган сыяктуу кечиримдүүлүктү сезди. Өзүнүн жарыбаган азыноолак билгендерин айтам деп осол болуп калды окшойт. Анткени мына бул Лонгфелло да сансыз китептерди жазса керек. 

– Ар кайсыны келжиреп сөзүңүздү бөлгөнүмө кечирип коюңуз, мисс, – чынымды айтсам, мындай нерселерге башым анча деле жете бербейт. Бирок мына көрөсүз, буга мээм жете тургандай кылганга умтулам. 

Бул сөздөрү опузалагандай угулду. Үнү дирилдеп, көздөрү жанып, уурттары бүлкүлдөп кетти. Кызга жадагалса, анын жаак сөөктөрү да оркоюп чыга түшкөндөй көрүндү. Ырайы сурданып, караганга жагымсыз эле. Ошого карабай, андан күпүлдөп уруп турган кайраттуулук менен тайманбастыктын ысык толкуну Руфту да каптап өткөндөй болду. 

– Албетте, ишенем, сиздин акылыңыз буга жетет, – деди ал наздана жагымдуу жылмайып. – Сиз абдан күчтүүсүз!

Руфтун назары сыдырылып барып Мартиндин буканыкындай жоон, күнгө күйгөн, чың мойнуна түштү. Жигиттин абыдан эле кысынып, апкаарып олтурганы жагып, Руфту ого бетер ага тартып кирди. Кыз оюнда азыр ушул моюндан кучактай турган болсо, анын болгон кайрат-кубаты өзүнө өтүп кете тургансып сезилди. Күтүлбөгөн жерден айыбы ачылгансып, бул оюнан өзү да уялып кетти кыз. Ушул убакка чейин ага кара күч олдоксон, орой сезилип келген эле. Кыялында самаган жигити сулуулук менен назиктик айкалышкан, илбериңки, арык чырай, шыңга бой, кылдат кыймылдуу болууга тийиш эле. Бирок анын бүткүл дитин капылет келген таң каларлык башкача бир сезим бийлеп туруп алды. Жигиттин мына бул күнгө күйгөн мойнунан кучактап алсам деген каалоосу кайдан пайда боло калганын өзү да түшүнбөй турат. Анткен менен мунун баары жөпжөнөкөй эле нерсе эле. Табиятынан назик жаралган кыздын чыбыктай денеси менен акылы жетишпей турган мына ушундай алп күчкө тымызын зар эле. Ал муну мойнуна алгысы келген жок, бирок оргу-баргы карапайым сөздөрү кулагына орой угулса да, буга чейин бир да эркектана анын ургаачылык жан дүйнөсүн мобул олдоксон жигиттей аңтар-теңтер түшүрө алган эмес. 

– Ооба, негизи менин ден соолугум буканыкындай эле, – деди жигит, – керек болсо, дат баскан темирди да сиңирип жиберем. Бирок, азыр бир нерсени, сиз айткан нерселердин көбүн сиңире ала тургандай эмесмин… Анткени мени эч ким, эч качан мындай нерселерге үйрөткөн эмес. Мен китептерди, ыр окуганды абдан жакшы көрөм, кенедей бош убактым боло калса эле окуп кирем. Бирок алар туурасында эч качан сизчелик ой жүгүртө албайм. Ошондуктан китептер жөнүндө туура пикир айтуу мага кыйын. Ишенсеңиз, бул иште өзүмдү картасы, компасы жок чоочун деңизде калган матростой сезип турам. Бул жерде мен кептин эмне туурасында болубатканын билгим келет. Мүмкүн сиз мага жардам берерсиз? Сиз мынча көп нерсени кайдан билип алгансыз?

– Мен окудум да, мектепке баргам, – деди Руфь. 

– Бала кезде мен деле мектепке барганмын, – деп койду ал. 

– Ооба, бирок мен орто мектепти бүттүм, анан университетке, лекцияларга барып турдум…

– Сиз университетте окугансызбы? – сурап жиберди жигит таң кала. Экөөнүн ортосундагы айырма ошол замат миллиондогон чакырымдарга созулуп кеткенсиди. 

– Азыр деле ошол жакта окуп атам. Англис филологиясы боюнча атайын курска барып турам. Мартин «филология» деген эмне экенине башы жетпей, өзүнүн дөөпайлыгына да бир жолу ичинен кемсинип алып, анан мындай деп сурады: 

– Эгерде мен университетке киргим келсе, дагы канча окушум керек? 

Руфь анын бул ниетин кубаттагысы келди. 

– Бу сиздин мурда канча окугандыгыңызга жараша болот. Сиз орто мектепте такыр окуган жоксузбу? Ооба, окуган эмессиз да, кайдан… Бирок башталгыч мектепти бүтүргөнсүз да? 

– Эки гана жыл калганда чыгып кеткем, – деди ал. Бирок, дайыма сыйлык алып окучумун.

Ошол замат, ашыкча мактанып жибергендигине кыжыры келип, креслонун туткасын катуу кысып жибергендиктен, манжалары ооруп сыздай түштү. Аңгыча болбой, үйгө бир аял кирип келди. Руфь ордунан тура калып, анын алдынан утурлай басты. Экөө ийин ала кысышып, өбүшүп көрүштү да, анан колтукташкан бойдон Мартинди көздөй чогуу басышты. Бул Руфтун энеси болсо керек деп ойлоду Мартин. Ноочо бойлуу, асемдеп тараган ак саргыл чачтуу, сымбаты сулуу бул аял ушундай мартабасы ашкан берекелүү үйдүн кожейкеси дей тургандай келишимдүү да кийинип алыптыр. Адемдеп тигилген көйнөгү караган көздү кубандырат. Аны карап туруп Мартиндин эсине бир кезде сахнадан көргөн аялдар келе түштү. Дал мына ушундай жарашыктуу кийинген, келбети зыңгыраган аялдарды ал Лондондун театрларынын кире бериштеги кенен жайларында полицай көчөгө кууп чыккычакты демин ката, жалдырап көз албай карай бергенин эстеди. Ага улай эле көз алдына Нокогамдын Гранд-Отелиндеги алыстан гана көрүп жүргөн аялдар тартыла түштү. Анан да Нокогамдын, уу-дуу түшкөн башка шаарлардын жана гавандардын жыбыраган элестери көз алдынан зымырай чубап өттү. Бирок ошол замат мунун баарын оюна жуутпай алыс кубалаганга өзүн мажбурлап, болгон дитин өңүндө болуп жаткан нерселерге бурду. Руфтун энеси менен тура калып саламдашып, өзүн тааныштыруу керек экенин түшүндү, бирок шымынын тизе тушу көлбөктөп чыга түшөөрүн сезип, креслодон араң козголду. Колдору шалдайып, азыр эми дагы бир сыноодон өтөрүн ойлоп, кыжалаттана түштү.

(уландысы бар)

Жек Лондон: “Мартин Иден” (I) алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

* * *

Эрким кайда кыялдарды багынтар,
Эбак сүңгүп кирип кеткен күндөбү?
Аксап жүргөн тагдырымды ээрчиген,
Аяйт мени күйпүл күчүк үйдөгү.

Дербиш мага бактылуудай сезилет,
Демиктирер жалтактык жок мендеги,
Кырды ашып маашырланат өмүргө.
Кыскан жолдо кыйраттым мен эмнени?

Өзүмдөгү душманымды өлтүрүп,
Өрттөй өткүр мүнөзүмдү тапсам дейм,
Моюндаган мококтукту ыргытып,
Мончок кылып чагылганды таксам дейм.

Эрким сынып кыялдарды кулаткан,
Эптеп жүрөм жолду басып күндөгү,
Тоосу кулап түшпөгөндөй сүйүнүп,
Тосуп чыгат күйпүл күчүк үйдөгү.

“Эрким кайда кыялдарды багынтар…” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

“…Апамды сууга алып жатышканда тартылган көшөгөнүн баш жагында карап отурган элем. Акыркы жолу болсо да көрүп калайын деп мукурагандыгы аргам ошол болду. Апамдын денесин ачышканда эң биринчи эле эки эмчеги көзүмө урунду. Бала эмизген жаш аялдын сүткө толгон эмчегиндей балкайып ууздай агарып турган экен. Ортосундагы үрпү типтик болуп карарат. Жүрөгүм сыздап кетти. Биз ээмп чонойгон эмчек. Апамдын көкүрөгүн жыттаганды эмне үчүн жакшы көрөрүмдү ошондо гана түшүндүм…”

(Чыгармадан үзүндү. Б. А.)

Кыргыз адабиятында адамдын ички дүйнөсүн, энелик мээримди, үй-бүлөлүк баалуулуктар менен турмуштун түбөлүктүү акыйкатын көркөм сөз аркылуу жүрөккө жеткире сүрөттөй алган калемгерлердин өзгөчө орду бар. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, жазуучу Зинакан Пасаңова өз чыгармаларында адамдын ички сезимдерин, маанайын, жан дүйнө абалын өтө назик, таасирдүү чагылдырган – лирикалык-психологиялык тереңдиги, турмуштук чындыгы, адамдык сезимдерди назик сүрөттөй билген көркөм чеберчилиги менен ошол сүрөткерлердин баш сабында турарына калемгердин көркөм дүйнөсү менен жакындан таанышканда ынандым.

Зинакан Пасаңованын чыгармачылыктагы өзгөчөлүгү – улуттук дүйнөтаанымды жалпы адамзаттык баалуулуктарга табигый мүнөздө айкалыштырып сүрөттөй алганында. Анын каармандары кыргыз турмушунун өкүлдөрү болуп туруп, алардын кубанычы менен кайгысы, сүйүүсү менен арманы, үмүтү менен коркунучу дүйнөнүн кайсы бурчунда болбосун ар бир адам баласына тиешелүү экенин көрүүгө болот. Сүрөткердин ушул касиети анын чыгармаларынын руханий баалуулугун арттырып турат. Жазуучунун 2006-жылы басмадан чыккан “КУТ ТҮШКӨН ТҮНДӨР” китебиндеги чыгармаларын окуп отуруп, анын калеминен жаралган эмгектер – адам жүрөгүнүн эң назик кылдарын козгогон, өмүрдүн улуулугу менен энелик мээримдин түбөлүктүүлүгүн даңазалаган көркөм мурастардын катарына кирерине күбө болдум. 

Жазуучунун аталган китебиндеги окурмандын көңүлун өзүнө өзгөчө бурган “СЕН ЭМГЕН ЭМЧЕК” аңгемесин саресепке алып карасак, кыргыз прозасында, жалпы эле дүйнөлүк адабиятта көп кездеше бербеген, бирок ар бир адамдын жүрөгүнө жакын болгон теманы, эне менен баланын табигый байланышын, анын акырындап үзүлүшүн, анан ошол үзүлүүнүн артындагы терең психологиялык сезимдерди көркөм чагылдырган терең философиялык мыкты чыгарма экенин моюнга алабыз. Автордун эң чоң ийгилиги – энелик сезимдин ички психологиялык абалын табигый мүнөздө, ишенимдүү сүрөттөй алгандыгында. Чыгармада эне баласын эмчектен чыгарууну жөн гана физиологиялык зарылдык катары эмес, өзүнүн жүрөгүнөн үзүлүп жаткан чоң жоготуу, мээримден жаралган ыза катары кабыл алат.

Жазуучу бул алакандай аңгемесинде: «Ошол бойдон эненин ак сүтүнөн айрылдың, уулум!..» деген жөнөкөй сүйлөмдөрү аркылуу эле бүтүндөй эне менен эмчектен чыгып жаткан баланын ортосундагы драманы ачып берет. Бул жерде окурман баланын эмес, эненин жүрөгүндөгү өзгөрүүгө, кайрадан эмизип сала жаздаган энелик мээримдин жабыркоосуна, уйкусуз түн күзөтүп, баласын телмирип тиктеген көздөрүнө көбүрөөк санаркайт. Себеби чыгарманын негизги конфликтин баланын эмчектен ажырашы эмес, азап тарткан энелик дүйнөнүн жаңы баскычка көтөрүлүшү түзүп турат.

Бул чыгармада өзгөчө көркөм образ катары өрүк гүлү ийгиликтүү пайдаланылган. Өрүк гүлү биринчи жолу каарман “тез жардам” авто унаасы менен төрөтканага бараткан учурда жолдон көрүнөт. Анда ал жашоонун, үмүттүн, жаңы жаралуунун белгиси катары кабыл алынат. Кийин чыгарманын соңунда ошол эле өрүк гүлү кийинки баланын төрөлүшүнүн кабарчысы болуп кайрадан кайталанат. Мындай символдук кайталануу чыгарманы бүтүндүккө алып келип, анын көркөм структурасын бекемдеп турат. Өрүк гүлү бул чыгармада өмүрдүн башталышы, энелик бакыт, муундардын уланышы, өлүмдөн кийинки жашоонун уландысы, – деген идеяларды бириктирген символдук образга айланганын көрүүгө болот.

Автордун көркөм сөз каражатына келсек – тили өтө жандуу, көркөм-табигый тил. Энелик монологдун табигыйлыгы, элдик сөздөрдүн орундуу колдонулушу, лиризм менен реализмдин айкалышы, эмоциянын жасалмасыз берилиши окурманды өзүнө тартып турат. Аңгеме окурманды ыйлатууга аракет кылбайт, бирок окуя табигый чындык аркылуу жүрөккө жетип, каректи качан жаш чайганын окурман сезбей калат. “Сен эмген эмчек” аңгемеси бир караганда эне менен бала жөнүндө жазылган лирикалык аңгеме сыяктуу сезилет. Бирок анын терең катмарында адамдын өмүр жолу тууралуу орчундуу философиялык ой жатат. Бул чыгарма бизге бир чындыкты эскертет. Ал “адам өмүрү төрөлгөн күндөн тартып ажырашуулардан турат”, – деген чындык. Алгач эмчектен ажырайбыз, кийин балалыктан, ата-энеден, жаштыктан, өмүрдөн ажырайбыз. Бирок ошол жоготуулардын ар бири жаңы баскычтын башталышы экени талашсыз чындык.

Зинакан Пасаңованын “Сен эмген эмчек” аңгемесинин күчү анын чоң окуяларды эмес, ар бир үй-бүлөдө болуп келе жаткан жөнөкөй көрүнүштөрдү жалпы адамзаттык мааниге көтөрө алгандыгында. Бул чыгарма энелер тууралуу гана эмес, адамдын эң алгачкы сүйүүсү, эң биринчи коопсуз жайы менен өмүр бою аң-сезиминин түпкүрүндө сакталчу жылуулук – эненин ак сүтү жөнүндө жазылган жүрөк баяны. Анын көркөм наркы да дал ушунда жатат. Бирок бул аңгеме өлүмдү трагедия катары эмес, өмүрдүн мыйзамдуу уландысы катары кабыл алат. Эненин акыркы сапарга урмат-сый менен нарктуу узатылышы кыргыз дүйнөтаанымындагы “жакшы өлүм” концепциясын мыкты ачып көрсөтөт.

“Сен эмген эмчекти” дүйнөлүк адабият менен салыштырып карасак, чыгарманын эң чоң артыкчылыгы – автор адам өмүрүнүн бүтүндөй циклин энелик эмчек образы аркылуу бириктирип бере алгандыгында. Чыгармадагы негизги көркөм чынжыр: бойго бүтүү, толгоо, төрөлүү, ууз сүт, эмчек эмүү, эмчектен чыгуу, чоңоюу, эне болуу, энени жоготуу, акыркы сапарга узатуу, жаңы наристенин жаралышы. Мындай композиция дүйнөлүк адабиятта сейрек кездешет. Адабий айдыңда көптөгөн чыгармалар төрөлүү же өлүү жөнүндө өзүнчө жазылып келет. А Зинакан Пасаңова алардан айырмаланып бул аңгемесинде төрөлүү менен өлүмдү бир бүтүн философиялык айлампага тутумдаштырып салган. 

Чыгарманын негизги артыкчылыктарына токтолсок: Биринчи артыкчылыгы – аңгеменин психологиялык чынчылдыгында. Автор энелик сезимди жасалма куру пафоссуз, табигый алкакта реалдуу сүрөттөп берет. Зинакан Пасаңованын чыгармаларында адам тагдыры чоң окуялардын же кескин бурулуштардын алкагында эмес, күнүмдүк турмуштун жөнөкөй көрүнүштөрү аркылуу ачылып жүрүп отурат. Бирок ошол жөнөкөй көрүнүштөрдүн артында өмүрдүн терең философиясы, адамдык сүйүү менен жоготуу, үмүт менен кусалык, эне менен бала, муун менен муундардын байланышы сыяктуу жалпы адамзаттык маселелер жатат. Жазуучунун артыкчылыгы, тасмада көрсөтө албай турган инсандык өзгөчө сезим-туюмдарды жазуу аркылуу жеткире сүрөттөп бере алганында.

Экинчи артыкчылыгы – колдонулган деталдын күчү. Наристенин “Ма?” деген бир эле сөзү аркылуу эмчектен чыгып жаткан наристе бала менен эненин ортосундагы бүтүндөй драманы айкын сүрөттөйт. Наристе бала эмчектен ажырап жатканын акылы менен түшүнбөйт, бирок жүрөгү менен сезет. Автор анын көз карашын түз баяндабайт, эненин байкоосу аркылуу берет. Бир жарым жашар наристе бала көйнөктүн жакасын акырын ачып, эмчек эмбей эле көкүрөккө жүзүн коюп жыттап алат да кайра жаап коёт. Энеси кайра эмип алат деп коркуп кетет. Бул эпизод чыгарманын эмоционалдык туу чокусу деп айтар элек. Бул эпизод аркылуу бала физикалык муктаждыктан руханий муктаждыкка өткөнүн көрүгө болот. Ал эми окурман үчүн бул наристенин чоңоюусунун алгачкы белгиси болуп кабыл алынат.

Үчүнчү артыкчылыгы – символдор системасы. Бойго бүтүү, төрөө, эмчек, ууз, өрүк гүлү, эненин жыты, табыт, баары биригип чыгарманын идеялык өзөгүнө кызмат кылат. Анын идеялык-көркөм күчүн арттырган негизги өзгөчөлүк, автордун адам өмүрүн жаралуу учурунан тартып акыркы сапарына чейин бир бүтүн руханий процесс катары кылдат сүрөттөөсүндө. Анткени бул чыгарманы – адам өмүрүнүн толук айлампасынын көркөм панорамасы, – деп айтсак жаңылышпайбыз. Чыгарма наристенин эне боюна бүткөн күндөрүнөн башталат. Эненин толгоо азабы, наристенин жарык дүйнөгө келүү керемети, ууз сүт менен оозануу, эмчек эмүү аркылуу эне менен баланын ортосундагы ажырагыс байланыш көркөм деталдар аркылуу абдан элестүү ачылып жүрүп отурат. Аңгемеде адам жашоосунун башаты – эненин ак сүтүнөн башталышы бийик символдук деңгээлге көтөрүлгөнүн көрөбүз.

Төртүнчү артыкчылыгы – өмүр философиясы. Чыгарма бир үй-бүлөнүн окуясынан жалпы адамзаттык табийгый мейкиндикке көтөрүлөт. Аңгеме бир гана энелик мээрим тууралуу чыгарма эмес, адам өмүрүнүн толук философиясын камтыган көркөм баян катары кабыл алынат. Анда төрөлүү, бойго бүтүү, чоңоюу, ажырашуу, энелик, карылык, өлүм, акыркы сапарга даярдоо, жалпы эле адам жашоосунун бардык негизги баскычтары бир чакан аңгеменин ичинде органикалык биримдикте абдан чебер, табийгый иерархияда кынапталган. Ушул сапаты менен “Сен эмген эмчек” адам өмүрүнүн баш-аягын бир бүтүн руханий чынжыр аркылуу чырмалыштырган терең гуманисттик чыгарма экенине ынанабыз.

Бешинчи артыкчылыгы – улуттук дүйнөтааным. Эненин акыркы сапарга узатылышы, кошок, керээз, элдик түшүнүктөр чыгармага кыргыз рухун берип турат. Бул бөлүм аңгеменин идеялык масштабын дүйнөлүк алкакка кеңейтип жиберет. Автор үчүн эненин эмчеги жөн гана дене мүчөсү эмес. Ал өмүрдүн башаты, мээримдин булагы, адамдын биринчи мекени катары көрсөтүлөт. Апасынын денесин акыркы сапарга даярдап, майрам сууга алып, жууп жаткан учурду сүрөттөө өтө назик, анан да абдан бийик эстетикалык деңгээлде берилген. Автор турмуштук реализм менен руханий тереңдиктин ортосундагы чекти ювелирдик тактык менен ачып бере алган. 

Өзгөчө көңүл бурчу жагдай, чыгармада адам өмүрүнүн башаты болгон эненин эмчеги, эне каза болуп, аялдар кепиндөө алдында, майрам сууга аларда да кайрадан пайда болот. Автор маркум апасынын денесин акыркы сапарга даярдап жаткандагы көрүнүштү эскерүү менен өмүрдүн башталышы менен аягы бир чекитте биригерин башка бир да чыгармада кездешпеген эпизод аркылуу өтө таасирдүү сүрөттөгөн. Кезинде балдарын эмизип чоңойткон эне эми өзүнүн жердеги жашоосун – өзү өмүр бою Кудайдан тилеп алган инсандык нарктуулук менен, кадыр-барк менен, абийир-аброй менен аяктап жатат. Так ушул жерде эненин эмчеги төрөлүүнүн да, эскерүүнүн да, коштошуунун да, адамдык абийирдин бийиктигинин да, нарк-насилдин баалуулугунун да символуна айланат. 

Зинакан Пасаңованын “Сен эмген эмчек” аңгемесин энелик сезимдин психологиясын ачуу жагынан чыңгыз Айтматовдун “Саманчынын жолу” чыгармасындагы Толгонайдын образына салыштырсак болот. Өмүр менен өлүмдүн табигый биримдигин көрсөтүү жагынан Лев Толстой менен Габриэль Гарсиа Маркестин эне жөнүндөгү чыгармаларындагы философиялык прозаларына үндөштүгү бар экени да байкалат. Бирок анын эң башкы баалуулугу – ушул темаларды кыргыз аялзатынын көзү, кыргыз эненин жан дүйнөсү аркылуу түйүлдүктөн табытка чейинки жолду оригиналдуу көркөм сүрөттөп бергендигинде. Адамзат жашоосунун тарыхындагы, маданиятындагы, адабиятындагы эң терең, философиялык түшүнүктөрдүн бири болгон өмүр менен өлүмдү табийгий түрдө ассоциациялаштыра алганында.

Мындан тышкары, чыгарманын соңунда каармандын кайрадан боюнда болуп, уулуна “сен бөбөктүү болосуң…” – деп сүйүнчүлөп, жүрөгүндөгү сөздөрүн төгүлүп айткысы келгени өзгөчө мааниге ээ. Бул эпизод аркылуу автор улгаюу, өлүү акыркы чекит эмес экенин, тирүүлүк муундан муунга уланып турарын чебер ачып көрсөтөт. Бир эне кетет, анын ордун башка эне басат. Бир өмүр аяктайт, бирок кайрадан жаңы өмүр башталат. Демек, чыгарманын өзөгүндө өмүрдүн түбөлүк улануусу жөнүндөгү оптимисттик философия жатат. Мына ушул жагынан алганда аңгеме окурманга кайгыны эмес, жашоонун улуулугун, инсандык абийирдин нарктуулугун, адамзат тукумунун үзүлбөс уландысын, эне мээримин даңазалаган чыгарма катары таасир калтырат. Сөзүбүздү жыйынтыктап жатып, мына ушундай сейрек кездешкен классикалык оригиналдуу чыгармаларды жараткан, мен деп төш кагып чыга бербеген провинциялык кыл калемгер – Зинакан Пасаңовага бактылуу узак жашоо, дагы да чыгармачылык ийгиликтерди каалайбыз!

PS: Бул чыгарманы окуган адам руханий азык алат.

Руханий азык берген “Сен эмген эмчек” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

#13 Пальто

Турмушка чыгып жаткан кыз жашыл түстөгү жеңил пальтону өзү тандап алган. Бирок бир күн да кийбеди. Кайын энеси аны өз кызынын себине кошуп салды. Келиндин ичи ачышкан бойдон кала берди. Сепке кеткен пальто кайын эженин күйөөсү кайтыш болуп, ага беришти. Ошону менен келин аны унутуп калган. Жылдар өтүп, уулдарына той беришти. Пальто келиндин үстүнө жабылды.

#14 Күн

Күн батып баратты.

– Токтоп турчу, – деди ай, – шашылбачы. Мен кармалып калдым. Кечигип калам.

– Жок, – деди күн, – өз милдетимди так аткарам.

Ай шашылып келе жатты. Түбөлүк дос болом деген күнгө таарынгансыды. Эмнегедир жол узундай. Күндөн күдөрүн үзүп ойго батты.

Күүгүм кирди. Караңгылык курчоодо. Өз ордуна жетип, кызматын аткарууга киришти.

Толукшуп ай чыкты. Түндүн көркүн ай чыгарды.

#13-14 (55 сөз) алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Атасы менен баласы сугат талаасы менен келе жатышты. Жол боюнда эскилиги жеткен бир бут кийим жатыптыр.

Баласы шоктонуп атасына карап:

– Кыязы, бул эгин суугарып жүргөн дыйкандын бут кийими окшойт. Катып койсок эмне болот? Келип бут кийимин таппай издегенин көрүп бир тамашага баталы, – деди.

– Кой, балам, адамды кыжалат кылып, кызыкка батканыбыз жакшы иш эмес.

Андан көрө бут кийимге акча катып коёлу да анан карап туралы, – деди атасы.

Атасынын кеңеши уулуна дароо жага түштү да макул болду. Дыйкандын бут кийимине акча салып, ата-бала чөптүн арасында жатып аңдый башташты.

Көп өтпөй күн нуруна жүзү тотуккан, чарчаңкы, ачуу тийген күндүн ысыгында жүрө берип өңү өчкөн чапанын этегин белине түрө байланган бир адам келип, ылай болгон бутун жашыл шиберге сүртүп өтүгүн кийе баштады. Бирок бутуна урунган бир нерсени сезип, өтүгүн какты эле ичиндеги акчалар чачылып кетти. Чачылган акчаларды көргөн дыйкан көргөн көзүнө ишенбей элеңдеп эки жагын каранды. Айланада тирүү жан жок… Акчаны шашыла койнуна тыгып, тизелей отура калып колун асманга созду:

– О, Жараткан, менин абалымды менден да жакшы билчүүсүң. Аялым ооруп төшөктө жатканын, бала чакам ач жылаңач экендигин, өзүм карызга белчемден батканымды жакшы билесиң.

Башыма түшкөн балээден куткарганыңа шүгүр! Менин сага күн сайын жалынып жалбарган үнүмдү укканыңа чексиз чексиз шүгүр, шүгүр! – деп көзүнүн жашын сүртүп жиберди. Чөптүн арасында аны карап отурган баласынын көз жашы агып отурганын көргөн атасы:

– Уулум, азыр мурдагы абалыңдаң бактылуу экениңди сезип отурасыңбы?! Эгерде биринчи максатыңды ишке ашырганыңда абалың таптакыр башкача болмок, – деди шыбырап.

– Атаке, мен сизден өмүр бою эстен чыкпай тургандай сабак алдым. “Бергендин бактысы алгандыктан таттуу болот” дегенди эми түшүндүм, – деди көзүнөн аккан жашын сүртүп.

Өмүрдүн кайырымдуусу – Жараткан үчүн жашаганы. Адам баласы өлүп жерге берилгенде бу жалган жашоонун эскермелери менен көмүлөт экен.

Демек жалган жашоодо бири биризге кайырымдуу, мээримдүү, кечиримдүү бололу.

Сугатчы алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Толукшуган ошол күздө,
Толгон ичке бук-арман.
Толуп-ташкан тун сүйүүм,
Тоо койнунда жаралган!

Арсыз жүрөк от болуп,
Алоолонгон, жаналган.
Ак мөңгүлүү ошол тоодо
Алгач сүйүүм жаралган!

Томук сымал жаш жүрөгүм
Топурактан жаралган.
Торгой болуп сайрап калды,
Тоо койнунда “камалган!”

Ырга айланып ал сезимдер,
Ырбап кеткен “жаралап”.
Сайда калган ошол сүйүүм,
Сага арналган “Саламат!”.

Ак-Сай, Тешик-Чап жайлоосу,
1978-жыл, октябрь.

Алгачкы махабат алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Бул дүйнөнүн тагдыр жолу миң тарам,
кайсынысы өзөк сактайт, ким билет.
Көк асманда Ай адашып айланса,
Так төбөдөн ачууланып күн тиет.

Көч жөнөгөн… Чаң көтөргөн кылымдар,
кайсы издер бүгүн бизге жол жаңсайт.
Уңгужолун тангандарды айыптап,
Таразалап тарых айтат, доор калчайт.

Таштар сүйлөйт… Тилсиз сүйлөйт эски журт,
сөздөн мурда ой калтырган белги бар.
Кээде тоодой салмагына таянса,
Кээде кызык үлпүлдөгөн жеңил ал.

Күн айланып, Ай жаңырып, доор өтөт,
бир муун кетет, бир муун келет артынан.
Нарк сөзүндө жазылбаган мыйзам бар,
Мезгилдерге сырга болуп тагылган… 

Желдей учкан замандардын чаңына,
Көмүлбөгөн, көөнөрбөгөн, тең келген.
Жылдыздары үнсүз сүйлөп бул элдин,
Жылкылары изин суутпай жердеген.

Нарк жоголсо журт жоголот заңкайган,
Нарк бийлиги улам узайт жел менен.
Касиетин артып алган үчүнбү,
Караңгыда жарык чачат теребел…

Желдей учкан замандардын чаңына,
Жылдыз нуру, ай шооласы чачырап.
Кылыч мизи сүрдөнтпөгөн жигитин,
Сөздүн күчү – жер таянтат, качырат.

Күн айланып, Ай жаңырып, доор өтөт,
Бир муун кетет, бир муун келет артынан.
Уңгужолун уучтап алып жүрбөсө,
Ай асмандан кулайт, өчөт, жанчылат.

Көлөкөсүн тааныбаган дербиштер,
Көрөңгөсүн кайдан билип тааныган.
Өзөгүңө кайт, – деп Өлкөң өзөрөт,
Жаман, жаман, жасалманы жамынган.

Касиетти – көңүл сактайт, дил сактайт,
Айтып жаткан Ата сактайт, тил сактайт.
Бир учкуну миң жүрөккө от койсо,
Тарых сактайт. Таамай айтып ким тактайт.

Күзгү болгон булак суусун ууртаган,
Асылдыгы арам ишти жуутпаган.
Уңгужолду урпактарга улашкан,
Урматы бар, ушул улуу Кут адам.

03.08.2026

Уңгужолдун үнү алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

#11 Бирөөнүн ырыскысы

Алыстан келген тракторчулар жер айдап биздин үйдө жатып иштешчү.

Апамдын иниси эт алып, апамдан кабар алып келет. Ал этти апам тракторчулар кеткенде өзүбүз жейбиз деп бекитип коёт.

Тракторчулар жаандан улам кетишет.

Арадан күндөр өтүп, бир күнү ошол эттен тамак жасап, эми дастарконго олтурганда тракторчулар кайра кирип келишет.

Алардын ырыскысы кошулуптур. Бирөөнүн ырыскысы бирөөгө буюрбайт тура!

#12 Сандык

Жаңгактан жасалган сандык себине келген. Аны менен туура 62 жыл тагдырлаш болуптур. Адегенде ага “сандык ачаар” деп эненин белектери салынса, кийин өзүнүн жана балдарынын кийимдери салынып жүрдү. Өмүрүнүн акыркы жылында “өлүмтүгүмө” деп, бирдемелерди топтоп жатты. Ичер суусу түгөндү. Аялдын сандыгы ачылды да, ичиндегилерди кыз-кыркын талап кетишти. Эскирген бош сандыкты кичүү уулу отундарга кошуп, майдалап салды.

#11-12 (55 сөз) алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме) 

Биз тааный элек дагы кандай чексиз дүйнөлөр бар десеңиз. Жашай берсең, көрө бересиң дешет го. Жайдын күнү болчу. Калипа эжем келин ала турган болуп үйүнө баргам.

Келин алган кандай кызык? Биз келин келет деп, аябай даярданып жүрдүк. Бир маалда апапак машине менен келип короого кирди. Келин менен кошо апапак бакыт кирип келаткандай болду.

Шаңдуу ыр ырдап, кыяк черткен Урмат байке менен келинди көшөгөгө отургуздук. Чын эле сулуу келин экен.

Баарыбыз жетине албай тегеректеп жүрөбүз.

Кайненеси аппак жоолукту башка салды. 

Суйкайып, көшөгөдө келин унчукпай отурду.

Жалгыз отура берсе зеригип кетет го деп, эжемдин эшикте ойноп жүргөн эки кызын ээрчитип келдим дагы: “Жеңеңер менен сүйлөшүп отургула, зеригет!” – деп аларды келиндин жанына отургузуп кеттим. Келин мага ыраазы болгонсуп, жылмайып койду.

Баарынан да жаңы адам деген кандай жакшы, ээ? Жаңы дем, жаңы жашоонун дареги, жаңы мамиле. Адам өзү кайра жаралып жаткандай болот го.

Мен эмнегедир эле сүйүнүп жүрдүм.

Келинди жеткирип келген келиндерди болушунча сыйлап жаттык. Бир маалда жеңелери кыздын жүгүн жыйып беришет экен деп, ал ырымды жасай турган болуп, келин отурган бөлмөгө кирдик. Жеңелери жүк жыйды кылышып, жүккө бир-эки колун тийгизген соң, жүк жыярын бердик.

Бир маалда жеңелер көшөгө үйдөн чыгып бара жатышат. 

Мен өзүмдү көшөгөдөгү кыздын ордуна койдум.

Негизи, той бул кыздыкы го. Бул күн жалгыз ушунун гана эсинде калышы мүмкүн. А биз болсо бу кызды катарыбызга кошпой, өзүнчө жыргап майрамдап жатабыз. Ушундай кантип болсун деп ойлондум да:

“Жеңелер, апалар, токтосонор! Келгиле, келиндин көшөгөсүнө отуруп, жакшы сөздөрүбүздү айтпайлыбы? Айткан тилектерибизди келиндин өзү укканы аябай жакшы да. Мына жалгыз ушунун гана эсинде калышы мүмкүн ушул жакшы күн. Майрам ушунуку болуп аткан соң, ушунун жанында отуруп да майрамдашыбыз керек да, – деп калдым эле, мени көбү колдоп кетишти. Ошентип эле көшөгөнү түрө салып, дасторкон алып келип жая салып эле, ортого ичимдик, суусундук алып келип, жеңелерин сыйлап, тойду ушул жерден уланта баштадык.

Баарыбыз келинге карап, болгон жакшы тилектерибизди айттык. Жаңы келин, жүзү жаркып биздин чын-дилден айткан сөздөрүбүзгө кулак салып, унчукпай баш ийкеп, абдан көңүлү ачык отурду.

Жүзүнөн күлкү кеткен жок. Бир маал астыртан аны карап койдум.

Карачы, кандай бактылуу. Мен келин болуп келген күндү эстедим. Мага эч ким көшөгөгө келип, каалоо-тилегин айткан эмес. Өздөрүнчө эле жыргап, өздөрүнчө эле майрамдап, мен болсо жалгыз отурсам, бир маалда бирөө келип туруп, күп этип кулап калганы эсимде. Көрсө ал күйөөмдүн классташы экен. Анан көпчүлүктөн каякка барып уктаарды билбей, эл көрбөгөн, тынч жерди тапкандагысы болчу экен. 

Менин болсо үрөйүм учуп, эмне кыларымды билбей турсам, күйөөм келип: “Мас болуп калбадыбы. Азыр эл чыгып кеткиче жатып турсунчу, – деп туруп кайра кетип калганычы.

Мен ушуну ойлоп тапканыма өзүм эрдемсип, аябай ичимен сүйүнүп отурдум. Карачы, келиндин эң бактылуу күнүндө, элдер эң бактылуу көздөрү менен ага каалоо-тилектерин так өзүнө айтып отурушат.

Бир чоң коньяк түгөнгөнчө мен аларды көшөгөдөн чыгарбай, көпкө ырдатып, өзүм да ырдап, айтор, өзүнчө эле бир жашадык.

Анан этке киргиле деп айтканда гана конокторду башка бөлмөгө алып кеттик.

Ошентип той да бүттү, тойдун эртеси да болду дегендей, бир жумадан кийин Калипа эжем үйүнө чакырды.

Тойдо кызмат кылгандарды сыйлап коёюн десе керек.

Мен келинге эмне алып барсам деп көпкө ойлондум да, адамдын эсинде жыт көбүрөөк калат эмеспи, ушул жытты жыттаганда, келин болуп келгенин эстеп жүрсүн деп духи алып бардым.

Келин апапак көйнөк кийип, ак жоолук салынып алыптыр. Мени илбериңки тосуп алды. Мен болсо аны көргөндө эле көп суроолорумду жаадыра баштадым. Бажылдап аябай көпкө сүйлөдүм. Ал күлүп эле койду. Аны уялып атат го деп, белегимди берип үйгө кирип кеттим.

Конокто отурганда, мени башка коноктор менен тааныштырды. Бир байке дүлөйлөрдүн мектебинин директору экен. Сөз арасында сүйлөшүп отуруп эле, анын өзүнүн баласы дудук экенин, ал жакында бул жаңы келген келиндин курбу кызына үйлөнө турганын, ошого даярданып жатканын айтып калды.

– Булар абдан ынтымактуу. Анан аябай ызакор. Бирөө туура эмес мамиле кылып койсо, баарылап барып, болушуп, асманын сапырып салышат, – деп айтып күлдү.

Сөздөрүнөн улам боолголоп, байкап отуруп мен келиндин да дудук экенин түшүндүм. Ошол мүнөттөн баштап, тамагыма бир нерсе туруп калгандай эле мелтиреп отуруп калдым.

Бүт баары көз алдымдан өттү. Айрыкча, баарыбыз көшөгөдө ага каалоо-тилек айтып, шарактап жатканыбыз…

Кап атаа, мен аны шылдыңдагандай да болуп калгансыдым.

Атайылап жасагансып.

Таң калыштуусу, эмнеге эч кими каршы чыккан эмес? Келиндин жеткирип келген жеңелери деле, Калипа эжем деле билчү да.

Бирок, чын эле, ошондой кылганыбыз абдан туура эле болгондур.

Ал бизге караганда адамдын жүрөгүн жакшы уга алса керек. Анан ал ошол жүрөктөрдүн ар бирин тыңшап чыкса керек.

Каралдым ай! Жайнаган көзүңдөн айланайын ай!

Жаркырап эле күлүп турса, жаңы келин болгон үчүн сүйлөгөндөн тартынып атат деп ойлопмун го. Мынча сулуу болбосоң не, мынча жакшы болбосоң не да, мынча аруу болбосоң не, ырас, сүйлөбөйт экенсиң, укпайт экенсиң!

Ушунчалык ичим күйп-күйүп кетти. Көзүмөн жаш токтобой эле ыйлай бердим. Эшикке чыктым да, үйдү көздөй жөнөдүм.

Эч эле анын көзүнө да карай албай, кеткенимди да айткан жокмун.

Ошол бойдон Калипа эжемдин үйүнө барган жокмун. 

Бирок баягы келинди күндө эстейм.

Жүрөгүмдөн кетпей калды.

Ал да мага, балким, көп сүйлөп, көп бир сырларын төгүп айткандыр ичинен. 

Мен аны абдан жакшы көрчүмүн го.

Мен берген духини себинип жүрсө керек.

Же мени издеп, “эмнеге ал келбей калды” деп бирөө жарымдан сурай албай жүрөбү. Бирок мен аны көрсөм, көзүнө карай албасам керек. Эмне болгон күндө да.

Өзүнчө жалгыз калганда, эмнегедир, ушул жарык келин эсиме түшө берет…

Каалоо-тилек алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(роман) 

(Уландысы.  1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8) 

9. Мен Шекүремин 

Кара келишкен кызыл ат минип так тереземдин тушунан өтүп баратканда мен эмне үчүн ошол жерде турган элем? Эмне үчүн дал ошол көз ирмемде бир туюм менен терезенин жабуусун ачып, кар баскан анар багынын бутактарынын арасынан аны көргөндө узакка тиктеп калганымды өзүм да так айта албайм. 

Албетте, Каранын ошол жактан өтөрүн билчүмүн. Хайрие менен Эстер аркылуу кабарды мен жөнөткөм. Анар багы тарапка карап, дубалына шкаф орнотулган бөлмөгө ошол учурда жалгыз чыгып, сандыктардагы шейшептерди карап жаткам. Ичимден ошондой каалап кеткендиктенби, терезе парданы бүт күчүм менен тартып ачканымда бөлмөгө күндүн нуру төгүлө берди. Терезеге барып токтодум да, күндүн жарыгынан көзүм чагылышкандай болуп, Кара менен көзмө-көз тиктешип калдым. Ал абдан сулуу, келишимдүү көрүнүп турду.

Чоңоюптур, жетилиптир, жаш кездеги олдоксон, тартынчаак кебетесинен арылып, келишимдүү жигит болуп калыптыр.

– Карачы, Шекүре, – деди жүрөгүм мага. – Кара жөн эле сулуу эмес. Анын көздөрүнө кара. Жүрөгү баладай таза, бирок кандай жалгыз. Ага турмушка чык.

Бирок мен ага тескери мазмундагы кат жөнөткөм.

Мен андан он эки жаш кичүү болсом да, он эки жашымда эле өзүмдү андан алда канча көбүрөөк жетилгендей сезчүмүн. Ал кезде ал эркекче тик туруп, «муну жасайм, тигини кылам, бул жерден секирип өтөм, тиги жакка чыгам» дебестен, ар нерседен уялгандай китептер менен сүрөттөрдүн арасына жашынып кетчү.

Кийин мага ашык болуп калды. 

Бир сүрөт тартып, сүйүүсүн билдирген. 

Экөөбүз тең чоңоюп калганбыз. Мен он экиге чыкканда, Кара менин көзүмө түз карай албай турганын, эгер көздөрүбүз чагылышып калса, анын мага ашык экенин билип коёрумдай коркорун сезчүмүн.

Мисалы:

– Тиги пил сөөгүнөн жасалган саптуу бычакты бере турасыңбы? – дечү.

Бирок өзү бычакты карап туруп алып, кийин башын көтөрүп менин көзүмө карай алчу эмес.

Же мен:

– Алча шербети даамдуубу? – деп сурасам, баарыбыз оозубуз толо тургандагыдай жылмайып, жүзү менен жооп берүүнүн ордуна, кулагы укпаган адам менен сүйлөшкөнсүп:

– Ооба! – деп катуу кыйкырып жиберчү.

Анткени толкундаганынан улам бетиме тик карай алчу эмес.

Ал кезде мен абдан сулуу болчумун. Мени бир жолу болсо да көрүп калган эркектер – алыстанбы, көшөгөнүн, эшиктин же кездемелердин арасынанбы – дароо ашык болуп калышчу.

Муну мактаныш үчүн айтып жаткан жокмун. Окуямды түшүнүп, кайгымды бөлүшсүн деп айтып жатам.

Баары билген Хосров менен Ширин жөнүндөгү уламышта бир учур бар. Кара экөөбүз аны көп талкуулачубуз.

Шапур Хосров менен Ширинди бири-бирине ашык кылууну көздөйт. Бир күнү Ширин нөкөр кыздары менен сейилдеп чыкканда, алар эс алган дарактардын бир бутагына Шапур жашыруун түрдө Хосровдүн сүрөтүн илип коёт.

Ширин ошол ажайып бакчанын дарагында илинип турган келишимдүү Хосровдүн сүрөтүн көрүп, ага ашык болот. 

Бул көрүнүштү – сүрөтчүлөр айткандай, бул «мажилисти» – көрсөткөн сүрөттөр өтө көп тартылган. Кара атам менен иштеп жүргөн кезде аларды далай көргөн, ал тургай бир-эки жолу көчүрмөсүн да түшүргөн.

Кийин мага ашык болгондо, ошол сүрөттү өзү үчүн кайра тартыптыр.

Бирок анда Хосров менен Шириндин ордуна өзү менен мени – Кара менен Шекүрени – жайгаштырган.

Эгер сүрөттүн астына жазылган аттары болбогондо, андагы кыз менен жигит биз экенибизди мен гана түшүнмөкмүн. Анткени ал кээде тамашалап мени да, өзүн да дайыма бирдей өңдөгү түстөр менен тартчу: мен көк түстөрдүн ичинде болсом, өзү кызыл түстө көрүнчү.

Бул аз келгенсип, Хосров менен Шириндин аттарынын астына биздин ысымдарыбызды да жазып койгон.

Андан кийин сүрөттү кылмыш кылган адамдай жашырып, бирок мен сөзсүз көрө турган жерге таштап кетип калган.

Сүрөттү кандай караарымды, андан кийин эмне кыларымды сырттан байкап турганын эстейм.

Мен Шириндей болуп ага ашык боло албасымды жакшы билгендиктен, адегенде эч нерсе билдирген жокмун.

Улудагдан алынып келгени айтылган муз менен муздатылган алча шербеттерин ичип салкындаган ошол жайкы күндүн кечинде Кара үйүнө кеткен соң анын мага сүйүүсүн билдиргенин атама айтып бердим.

Ал кезде Кара медресени жаңы бүтүргөн болчу. Шаардын чет жактарындагы медреселерде мударрис болуп иштеп жүрчү жана көбүнчө өз каалоосу эмес, атамдын түрткүсү менен таасирдүү жана кадырлуу Наим пашанын кызматына кирүүгө аракет кылып жаткан.

Атамдын ою боюнча, анын акылы толук быша элек эле.

Ошол кечте атам бизди айтып:

– Көрсө, жарды жээнимдин көздөгөнү мындан да бийик жактар экен, – деген.

Андан соң апамды тоготпой:

– Көрсө, ойлогонубуздан да акылдуу экен, – деп кошумчалаган.

Андан кийинки күндөрү атам эмне кылганы, мен Карадан кантип алыстаганым, адегенде биздин үйдөн, анан бүтүндөй көчөбүздөн анын жолу кантип үзүлгөнүн бүт кайгы менен эстейм.

Бирок силерге айтып бергим келбейт.

Атамды да, мени да жактырбай каласыңар деп корком.

Ишенип койгула, башка аргабыз жок эле.

Үмүтсүз сүйүү өзүнүн үмүтсүз экенин түшүнөт. Токтоно албаган жүрөк дүйнөнүн кандай экенин аңдайт. Ошондой учурларда акылдуу адамдар адатта:

– Бизди бири-бирибизге ылайык көрүшпөдү, – деп гана кыскача айтып коюшат.

Биздин окуя да так ошондой болгон.

Апамдын бир нече жолу:

– Жок дегенде баланын жүрөгүн сындырбагылачы, – дегенин эстейм.

Апам «бала» деп атаган Кара жыйырма төрт жашта болчу, мен болсо анын жарым жашындагы кыз элем. 

Балким, атам Каранын сүйүүсүн ашкере текебердик катары кабыл алгандыктан, апамдын сөзүн атайылап укпай койгондур.

Ал Стамбулдан кетип калды деген кабарды укканда, аны таптакыр унутпасак да, жүрөгүбүздөн чыгарып салган элек.

Кийин көп жылдар бою анын кайсы шаарда жүргөнүнөн да кабар албай калдык. Ошондуктан анын мага тартуулаган сүрөтүн балалык күндөрүбүздүн жана балалык достугубуздун эстелиги катары сактап жүргөнүм туура деп ойлочумун.

Адегенде атам, кийин жоокер күйөөм ошол сүрөттү таап алып кызганбасын деп, анын астындагы «Шекүрө» жана «Кара» деген жазуулардын үстүн атамдын Хасан паша сыясы тамчылап кеткендей кылып, ал тамчылардан гүлдөр өсүп чыккансып чебердик менен жаап койгом. 

Бүгүн ошол сүрөттү кайра өзүнө жөнөткөнүмө карабай, араңарда менин терезеге чыгып калганымды өзүмө каршы жоругусу келгендер болсо, балким, бир аз уялышар, балким, бир аз ойлонушар. 

Он эки жылдан кийин аны капысынан көрүп калган соң мен терезенин алдында дагы бир топко чейин туруп калдым.

Кечки күндүн кызгылт нурларына бөлөнгөн бакча акырындык менен кызыл-сары түскө боёлуп жатканын үшүгөнгө чейин суктанып карап турдум.

Шамал да жок эле.

Ошол учурда көчөдөн бирөө өтүп баратып мени көрсө эмне дейт, же атам ачык терезеде турганымды байкап калса эмне болот – мага баары бир болчу.

Же Кара аты менен кайра келип, алдымдан дагы бир жолу өтүп кетсе дагы.

Зивер пашанын кыздарынын ичинен дайыма күлүп-жайнап жүргөн, бирок эң күтүлбөгөн учурда эң таң каларлык сөздөрдү айткан Месруре бир жолу мага:

– Адам өзү да эч качан эмне ойлоп жатканын толук биле албайт, – деген эле.

Мен болсо мындай деп ойлойм:

Кээде бир нерсе айтам да, аны мурда эле ойлоп жүргөнүмдү ошол учурда гана түшүнөм. Ал эми түшүнөр замат анын тескерисин ишенимдүү түрдө ойлоп калганымды байкайм.

Атам үйгө чакырып турган сүрөтчүлөрдүн баарын жашыруун аңдыганымды силерден жашырбайм. 

Алардын арасындагы байкуш Зариф эфендинин күйөөм сыяктуу дайынсыз болуп кеткени мени кейитти. 

Алардын ичинен эң жакыр жана жан-дүйнөсү да эң көрксүз ошол эле.

Жапкычты жаап, бөлмөдөн чыктым да, ашканага түштүм.

– Апа, Шевкет сизди уккан жок, – деди Орхан. – Кара атын сарайдан чыгарып жатканда, ашканадан чыгып, тешиктен карап турган.

– Анан эмне болуптур! – деди Шевкет колундагы жыгач кашыгы менен. – Апам өзү да шкафтын ичиндеги тешиктен карап турган.

– Хайрие, – дедим. – Кечинде буларга бадам кошулган таттуу нан кууруп бер.

Орхан кубанганынан секирип кетти. Шевкет болсо үн каткан жок.

Үстүңкү кабатка чыгып баратсам экөө тең кыйкырышып артымдан чуркап келишти. Бирин-бири түртүп, күлүп-жайнап жанымдан өтүп кетишти.

– Жайыраак, жайыраак! – дедим мен да күлүп. – Эси жоктор!

Анан алардын назик жондоруна жеңил гана муштум менен таптап койдум.

Балдар менен бирге кечке маал үйдө болуу кандай сонун!

Атам болсо тынч гана китебине баш-оту менен кирип кеткен экен.

– Коногуңуз кетти, – дедим. – Сизди тажаткан жокпу деп үмүттөнөм.

– Жок, – деди ал. – Мени көңүлүмдү кушубак кылды. Илгеркидей эле таякесине сый мамиле кылат экен.

– Жакшы экен.

– Бирок сак жана эсепчил болуп калыптыр.

Муну ал менин пикиримди билиш үчүн эмес, Караны бир аз кемсинткендей маанайда айтып, сөздү жыйынтыктагысы келгендиктен айтты.

Башка учурда болсо мен дароо эле курч сөз менен жооп кайтармакмын.

Бул жолу болсо ак боз атын минип алыстап бараткан ошол жигитти ойлоп, денем титиреп кетти.

Кийин кандай болгонун өзүм да билбейм, Орхан уулум экөөбүз дубалына шкаф орнотулган бөлмөдө бири-бирибизди кучактап калыптырбыз.

Шевкет да жаныбызга келди.

Адегенде экөө түртүшүп жатышкандай сезилди, урушуп кетишет го деп ойлогом. Бирок бир маалда үчөөбүз тең дивандын үстүнө кулап түшүптүрбүз.

Күчүктөрдөй кылып экөөнү эркелеттим.

Баштарынын артынан, чачтарынан өптүм.

Көкүрөгүмө кысып жыттадым.

Алардын салмагын төшүмдүн үстүнөн сездим.

– Ммм, – дедим. – Чачтарыңар жыттанып калыптыр. Эртең Хайрие менен мончого барасыңар.

– Мен эми Хайрие менен мончого баргым келбейт, – деди Шевкет.

– Сен ушунчалык чоңоюп кеттиңби? – дедим.

– Апа, эмнеге ушул кооз кочкул кызгылт көйнөгүңүздү кийдиңиз? – деди ал.

Мен ички бөлмөгө кирип, кочкул кызгылт көйнөгүмдү чечтим.

Ордуна дайыма кийип жүргөн өңү өчкөн жашыл көйнөктү кийдим.

Кийинип жатып үшүгөндөй болдум, бирок денемдин оттой ысык экенин, андан да маанилүүсү – жашоого толгон тирүүлүгүн сезип турдум.

Бетиме бир аз эндик сүйкөлгөн. Балдар менен ойноп жатканда ал сүрүлүп кетсе керек. Мен аны алаканым менен жұзүмө жайып жибердим.

Билесиңерби, туугандарым да, мончодо көргөн аялдар да, мени көргөндөрдүн баары мени «эки балалуу жыйырма төрт жаштагы аял эмес, он алты жаштагы жаш кыздай көрүнөсүң» дешет.

Ошого ишенишиңерди каалайм.

Силер да ишенгиле.

Түшүндүңөрбү?

Болбосо мындан ары эч нерсе айтып бербейм.

Менин силер менен түз сүйлөшүп жатканыма таң калбагыла.

Көп жылдан бери атамдын китептериндеги сүрөттөрдү карап келем. Алардын арасынан дайыма аялдарды, сулууларды издейм.

Алар сейрек кездешет.

Жана дайыма уялчаак болушат.

Көздөрүн ылдый салышат же бири-бирин гана карашат.

Эркектердей, жоокерлердей же падышалардай болуп башын көтөрүп, дүйнөгө түз караган аялдарды эч качан көргөн эмесмин.

Бирок шашылыш тартылган арзан китептерде сүрөтчүнүн этиятсыздыгынан улам кээ бир аялдардын көздөрү жерге эмес, сүрөттүн ичиндеги башка нерсеге эмес, түз эле окурманды карап калат.

Алар кимди карап турушат болду экен?

Муну дайыма ойлоном.

Тээ Аксак Темир дооруна таандык эки жүз жылдык китептерди, каапырлар алтын төлөп өз өлкөлөрүнө алып кетишчү томдорду эстегенде селт этип кетем. Балким, менин ушул баянымды да бир күнү алыскы замандардан жана алыскы жерлерден бирөө окуйт чыгар.

Китептерге кирип калууну эңсөө деген ушул эмеспи?

Падышалар менен вазирлер дал ушул сезим үчүн өздөрү жөнүндө китеп жазгандарга кап-кап алтын берип жүрүшпөйбү?

Ушул ой жан дүйнөмдү толкуткан сайын, мен да китептин ичиндеги жашоону да, сыртындагы дүйнөнү да бирдей көрүп турган сулуу аялдардай болуп, мени ким билет, кайсы доордон жана кайсы жерден карап турган силер менен сүйлөшкүм келет.

Мен сулуумун.

Мен акылдуумун.

Мени карап турганыңар да мага жагат.

Кээде бир-эки калп айтып койсом, бул силер мен жөнүндө туура эмес ойдо калбагыла дегеним.

Балким байкаган чыгарсыңар: атам мени абдан жакшы көрөт.

Менден мурда анын үч уулу болгон. Бирок Аллах алардын жанын биринин артынан бирин алып кетип, жалгыз мен калган экенмин.

Атам мени көзүнүн карегиндей сактайт.

Бирок мен анын тандаган адамына эмес, өзүм сүйүп калган бир сыпайчыга  турмушка чыккам. 

Атам каалаган күйөө бир эле учурда эң чоң аалым, өнөр менен сүрөттү түшүнгөн, бийлиги бар жана Карынбайдай бай болушу керек эле.

Андай адам анын китептеринде да жок болгондуктан, мен өмүр бою үйдө күтүп отуруп калмакмын.

Күйөөмдүн сулуулугу эл оозунда аңыз болчу.

Мен өзүм да ортомчулар аркылуу кабар жөнөтүп, бир күнү мончодон кайтып келатканымда атайылап алдымдан чыкканына жетишкем.

Аны көргөндө көздөрүнөн от чачырап тургандай сезилген.

Ошол замат ашык болуп калгам.

Ал ак жуумал, жашыл көздүү сулуу жигит эле.

Колдору күчтүү болчу.

Бирок ошол эле учурда уктап жаткан баладай бейкүнөө жана жоош көрүнчү.

Балким бардык күчүн согуш майданында сарптагандыктанбы, мага анда кандын жыты билинер-билинбес сезилчү.

Ал эми үйдө болсо момдой жумшак жана тынч адам эле.

Атам аны башында жактырган эмес. Анткени ал кедей жоокер эле. Бирок мен «ага тийбесем жанымдан кечем» дегенден кийин гана атам макул болуп, мени ошого узаткан. Кийин ал согуштан согушка чапкылап, эрдиктин далай үлгүсүн көрсөтүп, он миң акчалык жер менен мүлктүн ээси болуп калды. Ошондон улам элдин баары бизге суктанчу, атүгүл көрө албагандар да көп эле.

Төрт жыл мурда Сефевилер менен болгон согуштан кайтып келген аскерлердин катарында анын жок экенине башында анча маани берген эмесмин. Анткени ал улам согуштарга катышкан сайын тажрыйбасы артып, өз алдынча иш жүргүзүп, мурдагыдан да чоң олжо алып келип, чоңураак жер менен мүлккө ээ болуп, көбүрөөк жаш жоокерлерди тарбиялап жүргөн. Аскерлердин негизги кошуунунан бөлүнүп чыгып, өз кишилери менен тоолорду көздөй кеткенин көргөнбүз деген күбөлөр да болгон.

Адегенде дайыма «мына, эми келет» деп күтчүмүн. Бирок эки жылдын ичинде акырындап анын жоктугуна көнүп калдым. Стамбулда мен сыяктуу күйөөсү дайынсыз кеткен жоокерлердин аялдары канчалык көп экенин көргөндөн кийин өз тагдырыма да моюн сундум.

Түнкүсүн балдарым менен кучакташып жатып алып ыйлачубуз. Алар ыйлабасын деп кээде калп айтып коёр элем. Маселен, «баланчадан уктум, далили бар экен, атаңар жаз келгиче кайтып келет экен» дечүмүн. Кийин ошол жалган сөзүм балдардын оозунан чыгып, башкалардын кулагына жетип, ар кимдин кошумчасы менен кайра мага «сүйүнчү кабар» болуп кайтып келгенде ага эң биринчи өзүм ишенип калчумун.

Биз күйөөмдүн дүйнө көрө элек болсо да ак көңүл, асылзаада мүнөздүү абхаз атасы жана өзү сыяктуу жашыл көздүү иниси менен Чаршыкапыдагы ижара үйдө жашачубуз. Күйөөм дайынсыз жоголгондон кийин үйдүн түйшүгү күчөдү.

Кайнатамдын улуу баласы согуштарда жүрүп байып кеткенден кийин таштап койгон күзгү жасоочулук кесибине ошол карыган курагында кайра кайтууга аргасыз болду. Күйөөмдүн бажыканада иштеген бойдок иниси Хасан болсо үйгө алып келген акчасы көбөйгөн сайын өзүн үйдүн ээси катары сезип, эркектаналыгын көрсөтө баштады. 

Үй иштерин аткарып жүргөн күң кызды бир кышта ижара акысын төлөй албай калабыз деп коркуп, шашылыш түрдө кул базарына алып барып сатып жиберишти. Анан анын ордуна ашкана иштерин аткарууну, кир жууганды, керек болсо базарга барып соода-сатык кылууну менден талап кыла башташты.

«Мен ушундай жумуштарды кылчу аял белем?» – деп айткан жокмун. Жүрөгүмдү бекемдеп, баарын аткардым. Бирок түнкүсүн бөлмөсүнө ала турган күңү калбай калган кайним Хасан эшигимди каккылай баштаганда эмне кыларымды билбей калдым.

Албетте, дароо эле атамдын үйүнө кайтып кетсем болмок. Бирок казынын мыйзамы боюнча күйөөм тирүү деп эсептелгендиктен, аларды ачуулантып алсам, мени балдарым менен кошо күчтөп кайра кайнатамдын үйүнө алып барып коюшмак. Болгондо да ошол учурда мени да, мени өз үйүндө кармап турган атамды да жазалап, эл алдында басынтышы мүмкүн эле.

Чынын айтсам, күйөөмө караганда адамгерчиликтүүрөөк жана акылга сыярлык деп эсептеген, анын үстүнө мага катуу ашык экенин жакшы билгенимден Хасан менен жакындашып кетишим да мүмкүн болчу. Бирок мындай кадамды ойлонбой жасап койсом, акыры анын мыйзамдуу аялы эмес, Кудай сактасын, күңү болуп калмакмын.

Анткени алар мен мурастан өз үлүшүмдү талап кылып калабы, же бир күнү аларды таштап, балдарымды алып атамдын үйүнө кайтып кетеби деп коркушкандыктан, күйөөмдү казынын алдында өлдү деп таанууга өздөрү да эч качан макул болушкан эмес.

Күйөөм мыйзам боюнча өлгөн деп эсептелбесе, мен Хасанга турмушка чыга алмак эмесмин. Ошол эле учурда башка бирөөгө да турмушка чыгууга укугум жок эле. Мына ушул жагдай мени ошол үйгө жана ошол никеге байлап тургандыктан, күйөөмдүн «дайынсыз» болуп жүргөнү, бүтпөгөн белгисиз абал алардын кызыкчылыгына көбүрөөк туура келчү.

Анткени унутпагыла: алардын үйүндөгү бардык иштерди мен аткарып жаттым – тамагын жасап, кирин жууп, үйдүн түйшүгүн көтөрүп жүрдүм. Ал эми алардын бирөө болсо мага акылынан адашкандай ашык болуп калган.

Кайнатам менен Хасан үчүн эң ылайыктуу чечим – менин Хасанга турмушка чыгышым эле. Бирок бул үчүн адегенде күбөлөрдү таап, андан кийин казыны ишендириш керек болчу. Ошондо дайынсыз кеткен күйөөмдүн эң жакын адамдары – атасы менен бир тууганы да макулдук берип жатышкан соң, аны өлдү деп эсептөөгө каршы чыга турган эч ким калмак эмес. Казы дагы: «Биз бул кишинин согушта курман болгонун өз көзүбүз менен көргөнбүз», – деп жалган көрсөтмө бергендерге анча-мынча акча үчүн ишенгендей көрүнмөк. 

Эң чоң маселе – жесир калгандан кийин бул үйдөн кетпей турганыма, мурас үлүшүмдү же кайра турмушка чыгыш үчүн акча талап кылбай турганыма, эң башкысы, өз каалоом менен Хасанга турмушка чыгарыма аны ишендириш эле. Ошол үчүн ага ишеним берүү максатында Хасан менен жакындашуум керек экенин да түшүнгөм. Бирок бул кадамды ажырашып кетиш үчүн эмес, аны чындап сүйгөнүмдү ишендире тургандай кылып жасашым керек болчу.

Кааласам, Хасанды сүйүп да калышым мүмкүн эле. Ал дайынсыз кеткен күйөөмдөн сегиз жаш кичүү болчу. Күйөөм үйдө жүргөндө Хасанды инимдей көрчүмүн, балким ошол сезим мени ага жакындаткандыр. Анын жөнөкөй, бирок жалындуу мүнөзүн, балдарым менен ойногонду жакшы көрөрүн, кээде мага суусап өлүп бараткан адам муздак алча шербетине карагандай үмүт жана кусалык менен караганын жактырчумун.

Бирок мени кир жуудуруп, кул-күңдөрдүн жумушундай базар кыдыртып, үйдүн бардык оор иштерин жасаткан адамды сүйүп калыш үчүн өзүмдү аябай зордошум керек экенин да жакшы билчүмүн.

Атамдын үйүнө кайра-кайра келип, казан-аякты карап олтуруп кечке ыйлаган күндөрүмдө жана түнкүсүн балдарым менен бири-бирибизге жөлөк болуп кучакташып уктаган учурларда Хасан мага мындай мүмкүнчүлүк берген жок. Менин да аны сүйүп калышым мүмкүн экенине, экөөбүздүн баш кошуубузга алып келе турган жалгыз жол ушул экенине өзү ишенген эмес. Өзүнө болгон ишеними жетишсиз болгондуктан, адепсиздикке барды.

Бир-эки жолу мени бурчка такап, өпкүлөп, кармалай баштады. Күйөөм эч качан кайтып келбей турганын айтып коркутту. Атүгүл мени өлтүрөм деп да үрөй учурган сөздөрдү айтты. Кээде баладай болуп ыйлап жиберчү. Өзүнүн шашмалыгы, сабырсыздыгы менен уламыштарда айтылган чыныгы жана асыл сүйүүгө убакыт бербей койгондуктан, мен анын аялы боло албасымды түшүндүм.

Бир түнү балдарым менен жаткан бөлмөнүн эшигин күч менен ачууга аракет кылганда дароо ордумдан турдум. Балдардын коркуп кеткенине карабай үнүмдүн болушунча кыйкырып, үйгө жин-перилер кирип кеткенин айттым. Кайнатамды ойготтум. Кумары башынан тарай элек Хасанды өз атасына ашкереледим. 

Менин түшүнүксүз өкүрүктөрүмдүн жана жиндер жөнүндө айткан сөздөрүмдүн арасында акылдуу карыя чыныгы абалды түшүндү: уулу мас экенин жана экинчи уулунун эки балалуу аялына адепсиз мамиле кылганын уялып аңдады.

Мен таң атканча уктабай турганымды, жиндерден сактаныш үчүн уулдарым менен эшиктин алдында күзөтүп отурарымды айтканымда каршы болгон жок. Эртең менен ооруп жаткан атамды караш үчүн балдарымды алып атамдын үйүнө узак убакытка кетеримди жарыялаганымда жеңилгенин мойнуна алды.

Күйөөм согуштардан олжо катары мага ала келген, бирок эч качан сатпаган буюмдардын айрымдарын: Мажарстандан келген коңгуроолуу саатты, эң азоо араб аргымагынын тарамышынан жасалган камчыны, балдарым согуш оюндарын ойногондо таштарын колдонушчу Тебризде жасалган пил сөөгүнөн жасалган шахмат топтомун жана Нахичеван согушунан олжо болуп келген күмүш шам кармагычтарды да ала кеттим. Булардын баарын никелүү турмушумдун эстелиги катары атамдын үйүнө алып келдим.

Дайынсыз кеткен күйөөмдүн үйүн таштап кетишим, күткөнүмдөй эле, Хасандын мага болгон жабышчаак жана сый-урматсыз сүйүүсүн аргасыз болсо да кадырлуу, азаптуу сүйүүгө айлантты. Атасы өзүн колдобой турганын түшүнгөн соң ал мени коркутканын токтотуп, бурчтарында куштардын, көзүнө жаш алган арстандардын жана муңайым кийиктердин сүрөттөрү тартылган сүйүү каттарын жөнөтө баштады.

Эгер ал каттарды акын жана сүрөтчү сымак бир досу жазып, кооздоп бербесе, анда мен Хасан менен бир үйдө жашап жүргөндө байкабай калган кандай бай кыял дүйнөсү бар экенин түшүндүрүш кыйын болмок. Акыркы убакта ошол каттарды кайра-кайра окуп жүргөнүмдү силерден жашырбайм.

Акыркы каттарында Хасан мени үй иштерине кул кылбай турганын, анткени эми жакшы акча таап жатканын жазган. Анын сылык, жумшак жана тамашакөй тили, балдардын бүтпөгөн уруш-талаштары менен каалоолору жана атамдын даттануулары башымды казандай кайнаткандыктан, тереземдин жапкычын дүйнөгө бир жолу болсо да «оох» деп дем чыгаргандай ачып жибергем.

Хайрие кечки дасторконду даярдай электе атама Арабиядан келген эң жакшы курма гүлүнөн жылуу кофе жасап бердим. Ага бир кашык бал кошуп, бир аз лимон ширеси менен аралаштырдым да, акырын гана жанына кирдим. Ал «Китаб-ур Рухту» окуп отурган. Каалаганындай, өзүмдү таптакыр билдирбей, көлөкөдөй болуп барып алдына койдум.

Ошондо ал ушунчалык алсыз, ушунчалык муңдуу үн менен:

– Кар жаап жатабы? – деп сурады. 

Ошол замат байкуш атамдын өмүрүндө көрө турган акыркы кары ушул экенин жүрөгүм менен сездим.

Орхан Памук: “Менин Атым Кырмызы” (9) алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.