(аңгеме)

Ресторанда туугандарыбыздын салтанаттуу мааракеси башталды. Арыдан-бери каалоо-тилектер айтылып, бир убакта бий коштолгон конкурска апам чыкты. Чимирилип бийлесе, алакандар чабылып, ал ансайын апам да бийлегени бийлеген. 

Кээ бир көздөр суктанып, чын дилден коштогондой, кээ бир көздөр “нарк насилин билбеген бир апа экен” дешти окшойт. Билбейм, айтор бир туугандарымды карасам, кабактары суз. Ал эми, апам – дайымкысындай жайдары, буттун гана учу менен басып, ордуна барып, бизди байкамаксан гана болуп койду.

– Уялып бүттүм, кайсы тойго барбайлык, апам бийлегени чыгат. Мына, мага келген видеолордун аягы суйулбай, улам келген сайын, кыжырым келип атат. Эми, апамды тойго алып барсаңар, мен барбайм. Же “экинчи бийлебейм” деп, сөз берсин. 

Апамды алып кеткени келген иним, “бурк” этти. Иним кыжаалаттанганындай бар. 

Мен деле, “ыңгайы келсе, айтып, жайынча түшүндүрсөмбү”, – деген таризде кечинде, тойдон кийин апамды үйгө ала келгем. Бирок сыр билдирбей, апама жан тартымыш болдум. 

– Ой, эми көргөнсүбөчү, апам билсең, биз бала кезден тойлордун көркүн бий менен ачат… Анча эмне териктиң?

– Карыганда “калжаңдатып”, “бийге түш” деген, шыкактагыч биякта турбайбы… 

Инимди далысынан таптап, жубатымыш болдум: 

– Кой, апам укса таарынат… 

Кудай кут кылсын, апам – чебере көрө турган куракта. Басыгы тың, шайдоот, өз курагынан кыйла жаш көрүнөт. Анан калса, той-мааракелерде апам бийсиз туралбайт. 

Биз бала кезде, жакындарыбыз апамсыз той өткөрбөй, меймандарды абдан жакшы тосконго көмөктөшүүгө бир ай мурун өтүнүп, чакырышчу. Ал кезде деле азыркыдай болбосо дагы, келдим-тостум болуп келген. 

Каатчылык башка келгенде, апам бизди тойлордун арты менен бакканын, атам далай айтып, кемпирине ыраазычылык билдиргенин далай укканбыз. 

Бирок, жашоо – жаштык, балалык менен бүтпөйт турбайбы. Атам – ал ортодо дүйнө салды. Биз – бир туугандар, орун очок алып, балдарыбыз турмуш жолуна аттанды. Баягы апамдын ырдаса ырга, бийлесе бийге тойбой турган курагына келип калганыбыз качан? 

Чай даярдагыча, иним телефонун карап, мен ушуларды ойлогонго жетиштим. – Апа, – дедим, кепти эмнеден баштоону билбей.

– Оо, балакетиңди алайын…

– Балаңыздын эмнеге маанайы жок экенин билесизби? 

Апам, дагы балээ басып, аялы экөө урушканбы деди окшойт, уулун карап: – Тойдон кийин эле, келинимди кызганып кууратчу элең, – деди.

– Ой, апа, бир жолу болгон нерсени унутпайт экенсиз… Кызыңыз, айталбай, сизди таарынат деп…

“Сен баштачы” дегендей, иниме белги кылдым.

– Апа, сиз жакшы бийлейсиз, бирок мындан кийин тойлордо балпайып, башка кемпирлердей эле, төрдүн көркү болуп отуруп бериңизчи…

Апамдын кабагы бүркөлсө, эки кашы бириге түшөөр эле. Бу саам да, дароо эки кашы биригип, денесин жыйып, ачуулангандай, жооп кылды. 

– Менин бийлегениме асылдыңар да калдыңар… Агаң да атып ийчүдөй карап, кечээ менден жеме укту. Илгери бийчи болуп, Маскөөгө кетээримде атаңарды кыялбай, анда бир кала бергем. Атаңар, ошол күнөөсүн сезип, мени дайыма колдоп турчу. Болбосо, атаңардын бир “бийлейсиң же ырдайсың” деп чыр чыгарып, ыдык көрсөткөнүн көрдүңөр беле? Уулум, айланайын, кызгансаң мейли, келинди кызган, бирок мени эмес. 

– Апа, кызганбай эле турабыз. Батаңызды берип, өз ордуңузду билсеңиз, кичине байбичедей болуп…

– Батамды да берем, ыгы келсе бийлеп деле коём, балам. Сүйүнбөйсүңөрбү, бай болгурлар, энеңер эч кимге жүгүн артпай, бийлегенге да ден соолугу уруксат берип турганына. Маселеңер жок калгансып, дулдуюп мында менин башымды оорутпай.

Сөзүм жок дегендей, колун силкип, апам ордунан туруп кетти. Аз мүнөттөн кийин кайра үстүбүзгө кирип, үнү кыргылданып мындай деди: 

– Ыраматылык атаңар токтото албаган бийди силер “токтобуз” деп, аракет кылбагыла. Менин качанкы жаратымды сыйрып гана жибердиңер, кагылайындарым… 

– Жаңы эле айтып отурдуңуз го, атам сизди кандай колдогонун…

– Ал кийин, кетирген катачылыгын түшүнгөндөн кийинки атаңар болчу… 15 жашымдан Ленинградка окууга барып, беш жыл бийчиликти окуп, каникулга келгенимде, атаңар ала качты.

Бийчилигиңди токтотууга, биринчи кадамым – ушул дегени да эсте калыптыр, чиркин! Унуткарсам керек деген менен, оргуштап эске түшүп турганын карагылачы. Окуумдагылар, тынчсызданып, партия дүрбөлөңгө салганда, “жалгыз уулумду – түп тамырынан жогото көрбө, бассам-турсам каргап өтөм” – деген чоң энеңердин сөзүнөн кийин, аргасыздан атаңарды аяп, орун очок алууга туура келди. Бирок “сахна жылдызы болбосом да, көзүм тирүү кезинде – жан дүйнөмдүн жылдызын жандырам”, – деп өзүмө-өзүм сөз бергем. Ниетке жараша, атаңар кийинчерээк катасын түшүнүп, бийге түшкөнүмдү, далай окуучуларыма бий үйрөткөнүмдүн баарын колдоп-коштоп кетпедиби. Бирок өкүнгөнү билинип, “бир кыргыз сахна жылдызынын” тагдырын байлапмын деп, шыпшынып калаар эле. Дегеним, силер да, “апам бийлеп гана жүрсө болмок экен”, – деп өкүттө калбагандай болгула…

Иним экөөбүз сөз айтаарга алыбыз келбей эле, апамды башкача бир мээримдүү кучактап, экинчи, кеп козгогус болдук. 

Андан бери апам дагы деле бийлеп жүрөт. Айтмакчы, жаш келиндер “бийчи апа” деп тергеп алышыптыр…

Бийчи апа алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

Көздөгөн жерине жетпей орто жолдо каламбы деп бушаймандана, анда-санда бир өткөн машиналарга кол көтөргөн Карлыгач жол жээгинде турду. Айлана күүгүм тартып, көк тиреген тоолор айбаттуу көрүнө баштаган мезгил. Бул жолдон анда-санда гана машина жүрбөсө, айлана тыптынч. Жаратылыштын ажайып сулуулугуна суктана карап, жолду катар кыңылдай обон созуп келе жаткан. Эми минтип өң-алеттен кетип, бирөө жарым көрүнө калчудай тегерегине элеңдейт. 

Алыстан дагы бир машина көрүндү. Кылдырап араң келе жаткандай. Эмнеси болсо да, жардамы тийсе экен деп келе жаткан унаага үмүттүү тигилди. Машина өтө барып токтоду. 

Анча-мынча адам эчак карабай калган эски маркадагы бул унаанын айдоочусу да өтө жупуну кийинип алыптыр. Багелеги түрүлгөн шымына өңү өчкөн футболкасы куп жарашып, бутундагы өтүгү да бозорот. Күнгө туурулган жүзүн канча бир күндөн бери кырылбаган сакал-муруту жаап калган. Башка маал болгондо Карлыгач бул бейтаанышка кайрылмак түгүл алыстай качмак. Азыр айласы жок. Унаасын оңдоп берсе гана болгону. Кооптонуп турганын жашыра жылмайымыш эте учурашты. 

– Саламатсызбы?

– Салам! 

Айдоочу кайдыгер алик алды.

– Машинам бузулуп калды. Мүмкүн болсо, карап бериңизчи. 

Жигит машинанын сырт турпатын текшергендей айлана басып, чылым күйгүздү.

– Мындай машинаны оңдоп көргөн эмесмин, – деди машинаны бир азга ойлуу карап. – Кана, ачып көрөлү. 

Өзүнчө кобурана капотун ачты да, бир аз гана убакытта кайра жапты.

– Эми машинаңызга отуруңуз да, от алдырып көрүңүз!

Ачкычты бураары менен, “дүрт-дүрт” эте кыйналып турган мотор жан киргендей от алып кетти. 

– Чоң рахмат! 

– Эч нерсе эмес, жардам керек болсо кайрылып туруңуз, – деди жигит тамашалай жооп кылып. – Кеч курун жалгыздап кайда бара жатасыз?

– Аа… – тайсалдай түштү. – Ушул жакта кымыз ичип дарылана турган жер бар экен го, ошол жакка.

– Оо! Кымыз ичкени келе жатсаңыз абдан сонун! Бул жактын кымызы гана эмес абасы да, суусу да дары. Эс алуучулардын аягы тыйылбайт. Мейли анда, сулуу, көздөгөн жериңизге түнгө калбай жетип алыңыз! 

* * *

– Чоң кыз! Күн шашке болоюн деп калды, – деген үндөн ойгонгон Карлыгач колун кенен жая керилип алды. 

Саймалуу чапан кийген, эки бети анардай жанган толмоч аял тигиле карап туруптур.

– Кандай уктадың? Кечээ жол жүрүп чарчады го деп эрте ойготкон жокмун. Эми тезирээк бол, бээнин сүтү муздап калат. 

Аял этегин желп эттире сыртка чыгып кетти.

Бул жакка келгенге чейин далай жолу догдурдан догдурга көрүнүп, табыптан табып тандаган. Курорттордон да калган жок. Догдуру деле, табыбы деле ден соолугуң ордунда, төрөйсүң дешет. Бирок алар айткандай болбой койду. Эми минтип айласы кеткенинен, Кудайдан болуп дабаасы тийип калар деген үмүт менен жайлоого келген эле. 

“Менин жалгыз дарыланганыман майнап чыкпачудай. Балким, чогуу көрүнөбүз”, – деп жолдошуна кеп баштаса: “Менин саламаттыгым жайында. Балдарым жок болсо бир жөн. Тигине, үч уулум эрезеге жетип турат!” – деп кесе жооп берген. Буга ыза болгондон башка эч нерсе кыла алган эмес. Андан калса экөөнүн ортосунда бала жогуна ушунча болуп бир да жолу капаланганын байкай элек. Албетте, үч уулу турса, эмнеге капа болот? А балким, уулдарынын маңдайында ар дайым боло албаганына азыр өкүнүп жүргөндүр?! Билгизип-билгизбей биринчи үй-бүлөсүнө күн алыс каттаганын, алар үчүн жанын берүүгө даяр экенин көрүп эле турбайбы. Демек, төрөп бербесе, биринчи үй-бүлөсүнө биротоло кетип калышы толук мүмкүн. Качанкыга чейин жалгыз муну кастарлап, алаканына салып жүрө бермекчи? 

Жылуу жууркандан чыккысы келбей ойго батып көпкө жатты. Чарчаганы тарап, канчадан берки талыкшып жүргөн денеси жазылып калыптыр. Бул жактын абасы эле бир керемет окшойт. Демейде кирпик какпай, ары-бери ооналактап кыйналып таң атырчу. Бул ирет башы жаздыкка тийери менен уктап калыптыр. Эми минтип кеч ойгонуп, жылуу ордунан козголгусу келбей жатат. 

Самын-сумун, сүлгүнү алып сыртка чыкты. Күн шашке болуп калганына карабай салкын жел саамайын сылап, көңүлү ого бетер сергий түштү. Айланага көз чаптырды. Эмне деген ажайып кооздук! Төрт тарабы асман тиреген аска-тоолор, арча-кайың, көпкөк тулаң. Суунун шоокуму бирде дал жанынан, бирде тээ алыстан угулгансыйт. Кечээ кеч келгендиктен бул тегеректин ажайып сулуулугуна көңүл бурбаптыр – эптеп жеткенине, жатарга түнөк тапканына сүйүнгөн эле. 

Карлыгачтын тегерек-четти суктана карап турганын жуунганга суу издеп жаткандай кабылдадыбы, нарыда турган аял кумган көтөрүп жанына келди. 

– Кел, суу куюп берейин, – деди. – Же тигил жакта булакка деле чайынып алсаң болот. Бирок өтө эле муздак, – деп боз үйдүн оң тарабына кол жаңсады. 

– Рахмат эже, мен булакка эле жуунайын.

Бети колун жууп-жууй электе ичиркенип чыкты. Эптеп жуунумуш этти да, тегерек-четин тазалап таш тизип койгон булакты суктана карады. Бөтөнчө кооз, ажайып, сыйкырдуу сезилди. Таенесинин “булактын көзүн ачып келдим” деп кимдир бирөөгө айтып жатканы элес-булас эсине түштү. 

– Ай, чоң кыз! 

Селт эте чочуду. Үн чыккан тарапка кылчая карап, жанагы эле аялды көрдү. 

– Жүрү, сүттөн ичип ал. Бүгүнкү күнүң текке кетпесин. Ансыз да түш ооду…

Илең-салаң ордунан туруп илкий басты. Аял сунган чыныны алды да, сүттү жактырбагандай чүрмүйө жыттады.

– Тамакты жыттабай, ден-соолугум чың болсун деп тилек кылып сүйүп ич. Пайдасы көбүрөөк тийет. Ырбыйбай, мына мендей болуп күчкө толосуң. 

Жаш баладай муштумун көрсөтө күлүп койду. 

– Сүттү ар эки саатта ичишиң керек. Өзүм чени менен берем. Ашык эч нерсе жебе. Бүгүн-эртең кыйналасың, анан көнүп кетесиң. Ичиңди да алышы мүмкүн, шалдырап алың да кетет. Коркпой эле кой. Макулбу?! Азыр жатып эс алсаң болот. Жок десең, карачы күн сонун болуп турат… Тоого чык, гүл тер, суу жээкте… Шаарда мындай эс ала албасаң керек. Ии баса, атың ким?

– Карлыгач…

– Мени Салкын эже десең болот.

* * *

Тоо шартына ылайыгы жок жука, этеги кыска ак көйнөк кийген Карлыгач суу жээгинде отурду. Айланасын суктана карап, жалгыздыктын өзүнчө бир кереметин сезди. Шаарда бир аз гана жалгыз калса тумчугуп бук болуп кетчү. А бул жерде эч кимдин кереги жоктой. Ичинен кыңылдай обон созуп, жагымдуу добушун улам бийиктетип, тоо койнунда үндүн да өзүнчө бир ажайып сулуулугун эшитти. Өз үнүнө өзү ашык болду. 

Аңгыча ачык турган күндүн көзүн булут тосуп, жамгыр анда-санда “тып-тып” этип тамчылагандай болду да, көз ачып-жумганча нөшөрлөп төгүп жиберди. Мындай кубулушту эзели көрбөгөнгө коркуп кетти. Ашыга төмөн көздөй жүгүрдү. Боз үйгө жетери менен жамгыр тып токтоп, заматта күн жылмайып чыга келди. Эмне деген сыйкыр! Эмне деген керемет!

Сымбаттуу мүчөсүнө жармашкан суу көйнөгүнүн этегин силкип, желкесине түйүлгөн чачын коё берди да, кыңылдай обон созуп көктү карады. Так төбөдөн тийген күн “ии, алданып калдыңбы?” дегендей жылмая карайт. Сулуунун көңүлү негедир алып-учуп жаш баладай секире чуркап ойногусу келди. Эки колун жогору көтөрдү да айланып-айланып алды. Өз турпатына өзү куштарлана шыңкылдай күлдү. Дал ушул маалда жаандан корголоп келген бейтааныш жигит наздана күлүп кылыктанган жаш сулууга кумарлана көз артып, сөрүдө отурду. Карлыгач өзүнө кадалган көз карашты сезгендей селт этти. Кылыктанганын дароо токтотту да, тегерек четине аяр көз чаптырып, боз үйгө ашыга кирип кетти.

* * *

– Саламатсызбы, чоң кыз?!

Батып бара жаткан күнгө суктана караган Карлыгач жанына келген адамды байкабаптыр. Үн чыккан тарапка көңүлкош карады да: 

– Саламатчылык! – деп ооз учунан алик алып, кайрадан тээ алыска көз чаптырды. 

– Кандай эс алып жатасыз? 

Жалгыздыктагы өзгөчө маанайына кайдагы бир бейтааныш эркектин тоскоол болуп турганына ачуусу келе түштү.

– Сиз менен сүйлөшкүм келген жок. Сураныч, тоскоол болбоңузчу, – деп кесе жооп берди да, артына бурула карады. 

Өткөндө жолдо бузулган машинесин оңдоп берген жигит экенин эми гана тааныды. 

– Ой! Сиз белеңиз! Сакал-мурутуңузду кырып койсоңуз эле таанылбай калат турбайсызбы! – деди кылыктана каш серпип. 

– Уясына батып бараткан күндү ушундай бир берилүү менен карап отуруптурсуз. Тоскоол болуп коёмбу деп жаныңызга келүүгө даабай далай турдум. Мындай учурду көрүү шаардыктар үчүн өтө эле сейрек болсо керек ээ? 

Жигиттин тамашасына силкине каш серпти.

– Кандай эле шаардык дей бересиңер?! Эч кандай шаардык эмесмин. Айылда төрөлүп, айылда эле өсүп чоңойгом.

– Мм… Кайсы айылдан болосуз?

– Анын сизге кандай кызыгы бар? 

– Кыргыз сураша келсе тууган чыгат дешет го. Мүмкүн экөөбүз да тууган болуп калабызбы дегеним.

Жигиттин тамаша сөзүнө жооп айтпай кайрадан тоо тарапка тигилди.

– Айтпасаңыз өзүңүз билиңиз. Бирок каяктан болсоңуз да биздикиндей кооз жерди таппайсыз!

– Шумдук! Ар кимге өзүнүн жери сонун көрүнөт да!

– Менин жерим эмес, биздин жер дебедимби. 

Ортодо сөз уланбай тааныш-бейтааныш эки жаш катарлаша отурушту. Бири “кандай гана ажайып кооздук! Жылаңайлак жүгүргөн, арча-кайыңды аралап жашынмак ойногон, тоо жаңырта тартынбай кыйкырган бала кезим бир кайрылса, ээ, аттиң!” деп кыялында шамал менен тең жарыша жүгүрүп баратса, экинчисинин көз алдында суу көйнөгү сымбаттуу мүчөсүнүн ажарын ого бетер ачып, көз талдыра көңүл арбаган жамгырда калган сулуу селки.

Тынчтыкты кайрадан жигиттин суроосу бузду:

– Эрке окшойсуз, ээ? 

Карлыгач жообу жок мелтиреп көпкө отурду. Акыры:

– Чындап эле жериңер абдан кооз экен! – деди ойлуу.

Таптакыр жооп бербей коёбу, балким, сүйлөшкүсү келбей тургандыр деген ойдо түйшөлүп турган жигит кубанып кетти. 

– Аа, дарыланганыңыз кандай болуп жатат? Таасири билинчүдөйбү? – деди ашыга, сөз уланткысы келип.

– Жо-ок… Азырынча билинбе-ейт, – деди Карлыгач сырдуу жылмайып. – Таасири үйгө барганда гана билинет. 

– А бул жерден билсе болбойбу? – жигит таң кала суроо узатты. 

– Кантип? – Карлыгач кыткылыктай күлүп, дагы бир нерсе айтчудай обдулуп барып токтоду. – Бул жерден болбо-ойт… – деп маектешин сырдуу тиктеди. 

Көздөр-көзгө чагыла түштү. Бул дүйнөдө экөө гана калгандай теребел тынчып, убакыт токтоп калгандай болду. Карлыгачтын жүрөгү жарылып кетчүдөй “түрс-түрс” кагып, денесин билинер-билинбес калтырак басты. Кандайдыр бир сыйкырдуу күч селкинин ышкы-отун ойготуп, жигитти кумарлуу караганын өзү да байкабай калды. Башы тумандап, мас кишидей дендароо боло түштү. Көз ачып жумгуча болуп өткөн бул сезимден апкаарыган Карлыгач тоо тарапка назар салган киши болуп жүзүн ала качты да, оюна келе калган суроону узатты:

– Сиз… сиз… Бул жерде жашайсызбы?

– Ооба! Тээтиги тоонун этегинде үңкүр бар. Ошол жерде жашайм. 

– Жөн сүйлөбөйт окшойсуз?! Өткөндө аябай момун жигиттей көрүндүңүз эле. 

– Момун элемин. Бирок негедир сизди жолуктургандан бери көңүлүм алып-учуп, өзүмөн-өзүм шайырланып, сүйлөгүм эле келет. Бул эмнеси? 

Карлыгачка жигиттин жообу жакканы менен, сыр бербей мурчуя нары карады. 

– Жалгыздыктан тажаган жоксузбу? Балким, кошуна боз үйдөгү коноктор менен таанышып аларсыз? Алар да дарыланганы келишкендер, – деген жигит көк чөпкө чалкасынан жата кетти. 

– Эч ким менен таанышкым келген жок! – жактырбагандай түр көрсөтүп бурк эте жооп берди да, нары жылды. – Бул жакка ар ким менен таанышууга эмес, дарылануу үчүн келгем. Анан да ушундай мезгилде жалгыз болгон жагат. Эч ким оюңа тоскоол болбойт. 

Жигит ыңгайсыз боло түштү. 

– Мен да тоскоол болуп жатамбы?

– Сизби? 

Ойлоно калды. Албетте, жалгыздыкка караганда бул жигит менен сүйлөшүп отуруу алда-канча жагымдуу. Бирок… Бирок болбойт да! Жолдошу бар келинге бейтааныш эркектин имерчиктеп турганы кантип жакшы болсун! 

– Албетте, тоскоол болуп жатасыз! Же эмне, өзүңүздү өзгөлөрдөн өйдө ойлоп турасызбы? – деди да, этегин кага ордунан туруп боз үй тарапка бет алды. 

– Кечирип коюңуз… Билбептирмин. 

Жигит басмырт унчугуп, Карлыгачты узата карады.

– Чоң кыз, бүгүн ырас жылуу кийинип алыптырсыз. Бул жер тоо. Абайлаңыз. Өткөндөгүдөй кийим менен дагы жаанда калсаңыз ооруп калышыңыз мүмкүн. 

Шөмтүрөп чуркап жөнөгөндө артынан суктана тигилген көз караштын кимдики экенин билген Карлыгач бактылуу жылмайып, боз үйгө кирип кетти. 

* * *

Түн бир оокумга чейин толгонуп уктай албай, ары-бери чабалактады. Бирде тээ алыста калган балалыгы эске түшсө, бирде бул жарык дүйнө менен эртелеп кош айтышкан апасы менен таенесинин элестери көз алдына тартылып, бирде кечээ гана болуп өткөн окуялар менен алпурушуп жатты. Тоого келгенден бери кадимкидей эс алып, көңүлү көтөрүлүп калган. А бүгүн караманча тескеринен болду. Күндүзү ар түрдүү ойдон чыга албаганы аз келгенсип, мына минтип түнү уктай да албай жатат. Ушул күнгө чейин бул жердин аалам жаңылыктарынан алыс экенине, жадагалса телефондун антеннасынын тартпаганына да кайдыгер болчу. Жалгыздык жанына жагып, өзүн болуп көрбөгөндөй бактылуу сезип жүргөн. Эми минтип… 

Негедир бук болуп чыкты. Түнкү тынчтыкты бузуп тоо жаңырта кыйкыргысы, жер чапчып ыйлагысы келди. Өзүнөн өзү буулукту, көзүнөн мончоктоп аккан жаш жаздыгына сиңип жатты. Эмне болуп турат?! Жан-дүйнөсү эмнени каалап, эмнени эңсеп турганын өзү да түшүнө албай турганында, ким түшүнүп, ким жардам бере алмак эле?! А балким, энеден эртелеп айрылбаганында тагдыры башкача болмоктур? Тагдыр демекчи… 

Мунун жашоосуна бардыгы суктанат. “Күйөөң жакшы, эркектин табышкери. Колунда жок жаш неме менен жашаганча экинчи болсоң да эч нерседен кем болбой жашаган артык. Эң башкысы, ортоңордо сүйүү бар. Буюрса төрөп гана берсең өмүр бою бөпөлөп алат”, – дешет. А мунун ич дүйнөсү менен ким эсептешет? Ким?! Кызык! Мунун ички муңу, сезими менен кимдин иши бар? Ким эсептешиши керек эле? Атасы менен тең чамалаш кишиге башын байлаганына ким күнөөлүү? Албетте, өзү! Бирөөнүн мээримине, камкордугуна муктаж болгон курагында белек-бечкек берип, жылуу сүйлөп, маңдайынан сылап эркелетип койсо мен да ашык болдум, мен да сүйдүм деп ойлогон турбайбы. Көрсө, аны жөн гана атасындай жакшы көрүп, анын камкор мамилесине муктаж болгон окшобойбу! 

Жылуу халатын желбегей жамынып сыртка чыкты. Асмандагы ай толуп турганга айлана жапжарык. Жылдыздар сыйкырлуу дүйнөгө чакыргандай жымыңдашат. Тоонун сыдырым желине ичиркенип чыкты. Бир аз да болсо көңүлү сергип эс ала түштү. Көкүрөк кере кенен дем алды. Боз үйдүн жанындагы дөңгөчтөн жасалган отургучтарга көчүк басты. Көз алдына апасынын жылмая караган сүрөттөгү элеси тартыла түштү. Таенесине таарынганда сүрөт альбомду бооруна кысып, төркү бөлмөгө жашынчу да, кыялында далайга чейин апасы менен сүйлөшүп отура берчү. Апасын жапжаш, татынакай деп кимгедир мактанчу. Кээде эки көзү кыпкызыл болгончо жаш төгүп алар эле. Таенесинин айтымында, апасы төрөттөн каза болуп, ымыркайынан анын колунда калыптыр. Чаң жугузбай бөпөлөп, кызымдан калган белек деп эркелетип өстүрдү. Кээ бир күндөрү таенесинин ыйлап отурганын көрчү. “Эмнеге ыйлап жатасыз? Ыйлабаңызчы!” – деп, жанына отура калып быйтыйган колдору менен көз жашын аарчып, беттеринен алмак-салмак өбө турган. “Секет кетейин… Жөн эле… Жөн эле ыйладым”, – дечү таенеси чачынан сылап. “Каралдым, кызымдан калган белегим!” деп эркелетип, саамайынан “шуу” эттире жыттап коёр эле. 

Кээ бир күндөрү өзүнөн өзү жинденип, албууттанып, идиш-аяктарды калдырата ыргытынып, сыртка бир чыгып, үйгө бир кирип, бирөөлөр менен уруша берчү. Андай күндөрү таенесин ары коркуп, ары таң кала карап, көздөрүн алайтып бир бурчта бүрүшүп отура берээр эле. Бир жолу: “Таене, кимди урушуп жатасыз?” – деп сураган балалык кызыгуусу менен. Ошондо ал “Сенин ишиң канча, я?! Баладай эмессиң, ээ! Энеңди сен эле жуттуң! Сен эле жуттуң!” – деп ого бетер албууттанган. Ошондон кийин мындай мезгилдерде унчукпай кутулчу. Сен жуттуң деген сөздүн төркүнүн эс тартканда гана түшүнгөн. 

Эртелеп келген ажал эне мээриминен ажыратса, атасы айда-жылда бир каттап, алыскы туугандай эле болуп калган. Балким, тээ наристе кезинде эркелетсе эркелеткендир, сүйсө сүйгөндүр – аны айтыш да, эстеш да кыйын. Бара-бара каттаганын да токтоткон. Ошону менен далай жылдар көрүшүшкөн эмес. 

Таенесинин көзү өткөн соң, айласыздан атасын издеген. Тапкан. Бирок анын өп-чап жашаган кийинки үй-бүлөсүнө көпкө бата алган эмес. “Биз жыргап жаткансып эми бул кызың калды эле! Бир каргага да бок керек!” – деген өгөй эненин сөзүнөн кийин тайларына кайткан. Орто мектепти аяктаган соң борборго келип, батирге чыгып, жашаган жерине жакын кафеге официант болуп жумушка орношот. 

Кафеге карапайым адамдардан баштап, бир креслону ээлеп отургандар да келишет экен. Алардын арасында соосу да, масы да, жакшысы да, жаманы да бар. Андан калса жашоонун баары кафеде гана өтүп жаткандай таңдан-кечке опур-топур, кирди-чыкты. Кардарлардын арасында кызып калганда официант кыздарга тийишкендер сөзсүз болот. Адегенде мындай учурларда стол тейлебей качып кетчү. Бара-бара буга да көнгөн. 

Жолдошун эң алгач ошол кафеден жолуктурган. Кээде достору менен, кээде жалгыз келет. Бакылдап сүйлөгөнүн, ичимдик ичкенин, шапар тээп бийлеп-ырдаганын да көргөн жок. “Абдан жакшы киши болсо керек” деп суктанып койчу. Ошондой күндөрдүн биринде таанышкан экөө. Аты Соорон экен. Анан баары тез эле болуп кетти. Жыл айланбай Соорондун экинчи аялы болду да калды. Экинчи болбогондо ким? Биринчи аялы менен мыйзамдуу түрдө ажырашкан эмес. “Никебизди кыйдырдык го. Же сага сөзсүз түрдө кагаз керекпи? Жөн гана бири-бирибизге ишенип жашай берсек болбойбу?” – дегенин уккан соң, унчукпай тим болгон. 

Кээде Сооронго жолуктурган тагдырына ыраазы болсо, кээде бардыгына кол шилтей басып кеткиси келет. Бирок коркот. Кантип бардыгын кайра башынан баштайт? Канча бир жылдан бери каражат табуу менен, ач калам, ток калам менен иши жокко көнүп албадыбы. Кээде экөөнүн эриш аркак жашап тургандарына бир гана жолдошунун сүйүүсү тирөөч болуп тургандай сезилет. Ага ишенет. Андан калса жоро-жолдош, ага-туугандын каршылыгына, үй-бүлөсүнүн барына кайыл болуп муну тандап албадыбы. Эми… Эми кантип ага кыянаттык кыла алат? 

Бирок жыл өткөн сайын сонундары тарап, бири-бирине суук тартып баратышкандай. Балким, ортодо наристенин жогунандыр? Албетте, ошондон! Экөөнүн койнунда наристе ойносо, үйдөн бөбөктүн күлкүсү чыгып турса кандай сонун болмок! Сооронду эле ойлоп отура бербестен, наристесин эркелетип, аны сүйүп, ага убактысын арнамак. Балким, Соорон да баласы үчүн үйгө шашылып жаткандыр? Сууй баштаган махабат кайрадан жанданаар? Аттиң десең! А азыр бардыгы башкача. Биринчи үй-бүлөсүнө каттаган сайын уулдарынын кылык-жоруктарын айтып келгенден тажабайт. Буга андай кеп жагабы, жакпайбы, көңүлү ооруйбу, оорубайбы деп ойлоп койбойт. Ошондой маалда өзүн ыңгайсыз да, күнөөлүү да, артыкбаш да сезет. 

Азыр Карлыгач эч нерседен кем эмес. Заманбап жасалгаланган үйү, кычыраган машинеси бар. Акчаны да каалаганындай сарптайт. Бирок ар дайым жалгызсырайт. Жолдошунун жанында болгонуна карабай жүрөгү жалгыздыктан эзилип, жанын коёрго жер таппай кайсалайт. Капаска түшкөн чымчыктай ары-бери урунат, андан чыга качып кайдадыр көкөлөп учуп кеткиси келет. Сыртынан жайдары көрүнгөнү менен, жүрөгү ыйлай берчү болгон. Эмнени эңсеп, эмнени каалап ыйлайт? Өзүнө да табышмак…

* * *

Түнү уйкудан калганга эртең менен илең-салаң араң турду. Денеси талыкшып, көздөрү шишип калыптыр. Сергийин деп муздак сууга бетин чайыды да, көнгөн адатынча бээ сүтүнөн ичти. Алда кимди издегендей тегерегин карап көпкө турду. Демейкидей жылуулап сүт берген Салкын эже шыпылдай басып кулундар байланып турган желени көздөй жөнөдү. 

– Эже! – деди Карлыгач. – Мен бир нерсе сурайын дедим эле. 

Өзүнө кайрылган үндү эшиткен Салкын эже артка бурулуп, колун белдемчисине аарчый Карлыгачты көздөй утурлай басты.

– Ии, сурай гой.

– Тиги… Жөн эле… – берер суроосун таппай калгандай аптыга түштү. – Кечирип коюңузчу. 

Салкын эже Карлыгачтын мындай абалына таң кала карады.

– Берчү сурооңду тартынбай бере бер. Билишимче жооп бергенге аракет кылайын. 

– Суроом деле жок болчу…

Жаш баладай уяла жер тиктеди. 

– Кызык…

Салкын эже Карлыгачты сынай тиктеди. 

– Бети-башың шишип калыптыр. Бир жериң ооруп турабы же сүт жакпай калдыбы?

– Жок, оорубай эле… Сүт деле жакты.

– Негизи, дарыланууга келгендердин себебин сурабайм. Бирок негедир сенден сурагым келип турат. Жашыруун болбосо, эмне дарт менен келгениңди айтчы. Жапжаш, татынакай болсоң… Кээде өзүмчө ойлонуп коём да.

Эми Салкын эже берген суроосуна ыңгайсызданды окшойт.

– Жооп бербесең деле болот. Жөн гана сураганым.., – деди аягына кошумчалап. 

– Эч жерим деле оорубайт. Тиги… Эме… – Карлыгач мукактана араң оозун кыбыратты. – Бээнин сүтү боюма болгонго жардам береби? – деди оңтойсуздана, көзүн ала качып.

– Бойго бүткөнгөбү?

Салкын эже ойлоно түштү. Чынында мындайды эч укпаптыр. Бирок да Карлыгачтын көңүлүн көтөрө:

– Албетте, жардам берет! Сен жөн ичпей, ниетиңди коюп ич. Кудайдан сура! Али жашсың да, буйруса балалуу да болосуң, – деди.

Маңдайындагы уялыңкы сулуунун мөлтүрөгөн көздөрүнө суктана карады.

– Жапжаш эле экенсиң го. Эми эле бойго жеткендей… Канча жыл болду турмушка чыкканыңа? 

– Көп эле… 

Сөз андан ары уланчу болсо көп сырлары ачылып каларын ойлогондо, коркуп кетти. 

– Мейли эже, рахмат. Сизге тоскоол болдум окшойт, – деди шашып.

Эженин жанынан кеткенге ашыкты. Койкойгон сулуунун артынан ойлуу тиктеген Салкын: “Солкулдап турган кезинде бала дегенин кара! – деди ишенбегендей. – Шаарда жашаса, кылаарга иши жок кылактап, жалгыз өзүн карап жасанып жүрсө, албетте, жапжаш көрүнөт да. Муну сереңдетип тоого жиберип койгон жолдошу да жакшы киши көрүнөт? Анан бул мөлтүрөбөгөндө, таңдан-кечке тыным албай жүгүргөн, бети-башын тоонун шамалына туурултуп капкара болгон мен жаш көрүнмөк белем?!” Өзүнөн алда канча жаш келиндин сулуулугуна аялдык ичи тардыгы ойгонуп кетти… 

* * *

Анда-санда таш ыргытып суу жээгинде отурду. Бала кези эсине түштү. Булар жашаган айылдын четиндеги арыктагы суу жазында гана албууттана киргени болбосо, жайы менен мемиреп жайлап калчу. Ошол мезгилде жээгине барып, суу шилеп койгон кумдан үй жасап ойногонду жакшы көрөр эле. “Карлыгач! Ай Карлыгач! Кайда жүрөсүң, я?! Кеч кирип кетти, бас үйгө! Де-еги ушул жерге келгениңди токтотпой койдуң!” – деген таенесинин үнүн укканга чейин кеч киргенин этибар алчу эмес. Эх, ошол күндөр! Кайрылгыс убакыт! Эң бактылуу да, ажайып да мезгил экен.

Суу жээктеп жогору басты. Негедир үңкүр көрүнө калчудай теребелге аярлай байкоо салды. Мунусу кыялын тымызын ээлеген бейтааныш жигиттин үйүн издегендеги болчу. Кызык! Ал эмне чындап эле үңкүрдө жашамак беле? Баарынан да аны эмнеге эстейт да, эмнеге издейт? Бирок акылы жөн гана жүрөк оорутуу деп каршы болгону менен, көңүлү алып-учуп аны эңсеп турса кантсин? Ашыктык, сүйүү, махабат деген ушулбу? Бир кезде жолдошуна да ушинтип ашык болду беле? Аны ойлогондо жүрөгү элеп-желеп болчу эмес, жолукканда сөз таба албай кайсалачу да эмес. Албетте, аны да күтчү, сагынчу. Белек-бечкек берсе, жаш баладай так секире кубанчу. Ага эркелегенди, анын эркелеткенин жакшы көрчү. 

А бул бейтааныш-тааныш жигит уктаса түшүнөн, ойгонсо оюнан кетпей кыжаалат кыла берчү болбодубу! Жолукмак түгүл жөн гана оюна түшө калганында апкаарып жатпайбы! Ух-х! Ойлордон чарчап кетти. Ушул тапта буга перзент гана керек да! Эмне болуп турат, кайдагы бир сезимге азгырылып?! 

– Жамийла!!!

Алыстан үн угулду. Ойдун кучагынан чыга албай турган Карлыгач селт эте түштү. Тегерегине көз чаптырып, тээ ылдый жактан келаткан атчанды көрдү.

– Жамийла-а!!! 

Чабандес кайрадан үн салды. Жакын арада өзүнөн башка жан адам көрүнбөйт. Демек, муну Жамийласына окшоштуруп алган бирөө окшойт. Атчанды утурлай басты. Аралыктары жакындаганда гана кыялындагы жигит экенин тааныды. Жүрөгү алып учуп, жүзү тамылжып чыкты. Улам берилеген сайын жанын коёр жер таппай карайлап калды. Бир саамга өзүн унута түштү. 

– Жамийла-а! Асе-ел! Толгона-ай! – деди чабандес улам бир ысымды атап. – Ой, Толгонай да эмес! Асел да эмес! Ким элеңиз?! – деди жакын келип.

– Саламатсызбы? Сиз мени чакырып жаттыңыз беле? – деди Карлыгач көздөрүн алайтып.

– Албетте, сизди! Бул жакта сизден башка эч ким жок. 

– Мен ошондо Жамийла болуп калдымбы? 

– Атыңызды билбесем, жактырган ысымдарды айтам да!

Жигит аттан секире түштү да, Карлыгачка кол сунду:

– Менин атым Мырзабек. Сиздики ким болду экен? Канча күндөн бери тааныштай болуп калганыбыз менен, атыбызды сурашпаптырбыз! – деди сырдуу тигилип.

– Атымды сурап эмне кыласыз? Сиз менен таанышкым келип турат дейсизби? 

Карлыгач кылыктана каш серпти.

– Мейли анда, айтпасаңыз айтпаңыз. Мен сизге Жамийла деген жаңы ысым берейин. Же Асел болгуңуз келеби? 

– Сизге Айтматовдун каармандары жагат окшойт?

– Албетте! Аларды ким жактырбайт?! Же сизге жакпайбы?

– Жагат… 

Карлыгач ойлуу жылмайды. 

– Чыңгыздын чыгармалары эң сонун! Окуган сайын окугуң келет! Улам бир окуясы кызыктырып, улам бир каарманы менен жашап калам. Баарынан да “Жамийланы” жазданып окугам. Андагы окуяларды сиз кандай деп ойлойсуз? Жамийланын образы сизге жагабы? 

– Билбейм… Согушта жүргөн күйөөсүн таштап кетти деп көп жактырган эмесмин.

– Мен да бир кезде ошенткем. Кийин түшүндүм. Чынында сүйгөн адамың үчүн эмнеге гана барбайсың?! – деди Мырзабек көз кыса. – Кел, мен Данияр болоюн, сиз Жамийла болуңуз. Экөөбүз тоо аралап качып кетебиз!

– Кимден? Эмнеге?

Карлыгач Мырзабекти таң калыштуу карады. Экөө бири-бирине түшүнбөгөндөй бир саамга тиктеше түшүштү да, негедир каткыра күлүп жиберишти. 

– Сиз менен кол кармаша эл көзүнөн алысыраак кетким келип жүрөт.

– Мени мененби? – Карлыгач кайрадан кыткылыктай күлдү. – Экөөбүз сүйүшүп жүргөндөй айттыңыз го.

– Сиздин мага болгон сезимиңиз кандай экенин билбейм дечи, бирок менин ойлосом оюман, уктасам түшүмөн кетпей койдуңуз. Арсыз жүрөгүм сиз деп согуп, акылым баш бербей кыйнап жибергенинен алдыңызда турам. Жүрөгүмдүн сиз деп согуп калганын түшүнүү менен кабыл алып, мени менен тоо аралап качып кетүүгө көнөт бекен деп алдыңызга тизе бүгүп келип калдым!

Карлыгач бетин басып каткырып күлүп жиберди:

– Сиз театрда оюн коюп жаткандай эле сүйлөйсүз го! Артист эмес белеңиз?!

Мырзабектин айткандарын тамаша катары кабыл алганы менен жүзү тамылжып, кыялы көкөлөп учту. Жигит кыздын күлгөнүнө көңүл бурбай сөзүн уланта берди:

– Баардыгына кайыл болуп мени менен кол кармашып дүйнө кезип кетүүгө макулдугуңузду берсеңиз, бүгүн эле жолго чыгууга даярмын. Ааламды айлантып чыгууга чамам жетпесе да, кыялым менен, сизге болгон арзуум, акактай тунук махабатым менен, эч кимдин буту баса элек, буту эле эмес акылы жете элек, өзүмө гана тааныш сезимдердин туу чокусуна чыгарууга кудуретим жетет. Өмүр бою алаканыма салып алпештеп өтөм!

Бул жигиттин сахнада ойноп жаткандай сүйлөгөнү, кумарга толгон көздөрү, жагымдуу коңур үнү Карлыгачты азгырып баратты. Айткан сөздөрү чын болсо кана, аттиң! Жо-жоок! Чын болушу мүмкүн эмес. Жөн гана тоого эс алганы келген артисттерден болсо керек. Бирок кандай болгон күндө да, бирөөнүн сезими менен ойногонго акысы жок да. А балким, ар кимдин образына кирип жүрүп көнүп калгандыр? 

– Менин сунушумду кабыл албай койсоңуз, бир жигиттин убалына калдым деп эсептей бериңиз! Анда эле, көзүм көргөн жакка жап-жалгыз дербиш болуп кете берем! 

– Кайдагы кепти айтпаңыз, чоң жигит! Биринчиден, менин жолдошум бар! Экинчиден, сиз менен тамашалашып отурганга убактым да көңүлүм да жок! Анан да мени жактырсаңыз эле, мен да сизди жактырышым керекпи?

– Жактырмак түгүл сүйүп калганыңызды көздөрүңүз айтып турат го!

– Көздөрүмбү? Көздөрүм сүйлөйт бекен? – Карлыгачтын күлкүсү мыскыл аралаш чыкты. – Жооштон жоон чыгат! Алгач көргөнүмдө момпоюп созолонуп турдуңуз эле. Күн өткөн сайын ачылдыңыз окшойт! Же эмне, артисттик өнөрүңүздү бир көрсөтөйүн дегениңизби?

– Кайдагы артисттик өнөр? Тек гана сезимди ачык айтыш керек экенин билем. 

– Өткөндө “шаардыктар күндүн батканын көрө элексиңер” деп шылдыңдап жаттыңыз эле! А эмне, тоолуктар мендей сулууну көрө элексиңерби? 

– Көргөм… Далайын көргөм. Бирок сизди жактыргандай жактырган эмесмин. 

Жайдары турган Мырзабектин өңү заматта өзгөрүп, кабагы бүркөлө түштү.

– Мейли, чоң кыз… Сиздей шаардык сулууларга мендей тоолук бирөө жакмак беле! Жакшы эс алыңыз! 

Атына секире минди. 

– Жалгыз таштаганым болбостур. Кааласаңыз учкаштыра кетем! 

– Рахмат! Азыр кетпейм. Өзүңүз бара бериңиз.

Карлыгач Мырзабектин карааны көрүнбөй калгыча узата карады. Артынан жүгүрө жетип анын айткандарына макул экенин, бул да жактырып калганын, дал эле ага окшоп түн уйкудан калып, көңүлү алып-учуп жүргөнүн айтып, “мен сүйүүмдү таптым!” деп ааламга жар салып, тоо жаңырта кыйкыргысы келди…

* * *

Бүгүн таңда башталган жаан бирде жайлай калып, бирде катуулап, токточудай түрү жок. Таенесинин “ак жаан жумалап жаайт” дегенин эстеп чочуп кетти. Чындап ошентсечи? Андай болсо боз үйдөн чыкпай бүрүшүп отургандан көрө шаарга кете бергени оң эмеспи. А Мырзабекчи? Аны кантет? Таптакыр көрбөй калабы? Кызык! Ал ким да, бул ким? Аны көргөндө эмне? Чындыгында аны жөн гана ойлогонго да болбойт эмеспи. Бүгүн бар, эртең жок. Бул жакка эс алуучулардын далайы келет. Балким, жаш кыздарды, жалгыз жүргөн келин-кесекти акмалап, улам бирине сөз айтып жүргөн жигиттердендир? Жактырып калдым деп койсо эле, артисттердей өнөрүн көрсөтсө эле ишенип алышы керекпи?

Карлыгачтын ойлору сымал шамал да улам күчөп удургуп, боз үйдүн жабуусун жулкуй берди. Бүрүшүп отура бергенге калчылдап үшүп чыкты. Жууркан алып оронду. Ага деле болчудай эмес. Мындайда убакыт да өтпөй калат экен. Жамгыр тезирээк токтосо деген сайын ого бетер күчөп алганын карачы. Болбосо, сыртка чыкмак. Ага жолукмак. Балким, ал деле буга жолуккусу келип тургандыр? Сагынгандыр? Өз оюнан өзү уялып кетти. Айланып келип ой-кыялы ага барып такалганын көрчү. Адам баласы өзүнүн тулку-боюн башкарган күндө да сезимин тизгиндей албай калат экен да. Ой күлүк деген сөз да бекеринен айтылбаса керек. Ушул мүнөт, ушул саамда гана кол телефонун эстеди. Антеннасы тартпаганына буга чейин кейимек түгүл сүйүнгөн. Кол шилтеп койгон. Сырт дүйнө менен байланыша албай калганына кайыл болчу. Телефонун кайда койгону деле эсинде жок. Кол сумкасын, чөнтөктөрүн тыткылап жатып араң тапты. Таптакыр өчүп калыптыр. Айласы кетип жуурканын башынан бери чулгуй, нары карап бүк түштү. Антсе да, жаандын басылганын билбей калбайын деген кыязда сыртка улам кулак төшөйт. Дагы деле “дыбыр-дыбыр”, “шуу-шуу”. 

Бир мезгилде жамгырдын дыбыраганына аралаш обондуу ырдын кайрыгын эшитти. Бара-бара даана угула баштады. Эркектин жагымдуу коңур добушу улам бийиктеп улам жакындап келе жаткандай. Коңшу боз үйдөгүлөр ырдап жатышса керек? Алар деле тажашты көрүнөт. Жо-жоок… Коңшу боз үй менен бул турган боз үйгө чейинки аралык анчейин жакын эмес. Мынчалык угулбайт болчу. Абдан жакын жерден, дал эле бул жаткан боз үйдүн жанынан угулуп жатпайбы. Акырын ордунан турду. Босогого жакындай берип жүрөгү болк эте түштү. Мырзабектин үнү! Капырай, жүрөгү жарылчудай дүкүлдөгөнүн карачы! Денеси ымыр-чымыр боло ого бетер калч-калч этти. Же үшүгөндөн же жөн гана Мырзабек го деген ойдон калчылдаганы билинбейт. Бирөө жарым угуп, көрүп калчудай бутунун учу менен коомайлана басып, боз үйдүн эшигин саал кыйшайта ачты да, сыртты шыкаалады. Ойлогонундай эле Мырзабек экен. Ал Карлыгачты байкабагандай, башка дүйнө, башка ааламда өзү жалгыз отургандай буга тааныш эмес сүйүү ырын берилүү менен созолонтуп жатты. Обонго термелген жаш сулууну кандайдыр бир сыйкырдуу күч жигитти көздөй жетеледи. Ансайын Мырзабектин коңур доошу оболой учту. Эки жүрөк сүйүү обонуна, махабат ыргагына азгырылып бара жатты… 

– Ай, Карлыгач! Үйдөсүңбү? 

Экөө бирдей атып турушту. Боз үйдүн босогосун аттай берген Салкын эже: “Ок! – деди чочуп. – Сен да бул жерде белең?” Мырзабекти бир, Карлыгачты бир карап эмне дешти билбей кайсалай түштү. Кечтин киргенин, сүт ичээр маалдын өтүп кеткенин капарына албай сүйлөшүп сөзгө тойбой отура берген эки жаш жооп таба албай жер карады. 

– Бул кыздын эмне эле дымы чыкпай калды десе! – деди кабагын чытый. 

– Сыртта жаан да… – деди Мырзабек ыңгайсыздана.

– Кайдагы жаан? Жаан небак токтогон! 

Салкын эже этектерин желп эттире сыртка чыгып кетти. Көз ачып жумгуча болуп өткөн бул окуяны дагы деле сиңире элек эки жаш бири-бирин үн-сөзсүз тиктеп турушту да, каткыра күлүп жиберишти.

Жаан эчак токтоп, күн уясына кыпкызыл болуп батып бара жаткан…

* * *

Түн. Асманда жылдыздар табигаттын сулуулугун арттыра жымыңдашат. Иттин анда-санда үргөнү, жылкылардын кишенегени угулат. Тээ ылдыйкы колотто кимдир бирөөлөр алоолонто от жагып, тегерене ырдап-бийлеп жатышкан үндөрү бирде угулуп, бирде тоо койнуна сиңип кеткендей тынчый түшөт.

Карлыгач эс алып жаткан боз үйгө жакын машина келип токтоду да, ичинен бир караан түштү.

– Ким бар?! – деген үндөн Карлыгач чоочуй ойгонду. 

Түн катып келген кандай жүргүнчү? Бир оодарылып, кайрадан көзүн жумду. Сыртта кобур-собур үнгө удаалаш эшиктин кашегин акырын черткилеген дабыш чыкты.

– Карлыга-ач! Кар-лы-га-ач! Уктай элексиңби-и? Сага келипти-ир! – деген Салкын эженин шыбырай чыккан үнү угулду.

Карлыгачтын уйкусу умачтай ачылып, ордунан ыргып турду. Халатын үстүнө илип-илбей сыртка бет алды. Бет маңдайынан Соорондун албырган жүзү көрүндү. 

– Карлыгачым! Кандайсың, жаным?! – жубайы сагынычтуу кучак жайды. 

– Сооронсуңбу?! – деди Карлыгач бир чети чочуй, бир чети таң кала уйкулуу көзүн ушалап. – Сен эмне түн катып?! 

– Эң алды учурашып албайлыбы. Анан шашпай сурайсың да неге түн катып жүргөнүмдү, – деген Соорон Карлыгачты белинен имере тартып, бетинен сүйдү. – Үйүңө кирсек болобу? – деди тамашалай. 

– Албетте, болот! 

Соорон машинасынан базарлыктарын алып боз үйгө баш бакты. Карлыгач дасторконду заматта жайната салды да, жолдошун жылмая карады. Бирок мурдагысындай эркелеген да, кылыктана так секирип кубанган да жок. Жүзүндө жылмаюу турганы менен, көздөрү муздак, суз. Жубайынын маанайын Соорон дароо байкады. Экөөнүн ортосундагы ыңгайсыздыкты Карлыгачтын кайталай берген суроосу оңдомуш этти. 

– Тынччылыкпы? Эмне түн катып?

– Тынччылык, – деди Соорон Карлыгачтын мөлтүрөгөн көздөрүнө шектүү тигилип. – Сагындым. Көргүм келди. А сенчи? А сен мени сагындыңбы?

Карлыгач жооп бере албай тайсалдай түштү. “Мен да сагындым!” деп калп айтууга да, “Жок!” деп айтып көңүлүн сындырууга да даабады.

– Кандай келдиң? – деди жөн гана көңүл кош. 

– Жакшы… Эртеңки дем алышка карап түнү болсо да жетип алайын, бир күн болсо да жаныңда болоюн деп чечтим. Бүгүн эртерээк чыкканга болбой калды. Баягы эле жумуш да…

– Аа… – деди Карлыгач көздөрүн ала качып. 

– Карлыгач, Карлыгачым мени! Кучагыма келчи, сагындым… Моокум кана өөп-жыттап алайын.

Соорондун мындай аракетине демейде кылыктана жооп берчү Карлыгач денесин жыйырып алды. Өзүнөн оолактата түрттү.

– Жөнчү! Эже келип калса уят эмеспи! 

Оюна ушул шылтоо келди. Ушул гана тоскоол болуп тургандай айтты. А чындыкты кантип айтмак? Мындай учурда эмне деши керек эле? 

– Келе берсин! Өз аялыма тийишсем болбойт бекен?

– Кызыксың го. Сенин аялың экенимди билип коюптурбу! 

– Билбесе койсун! Ал бизге ким? 

– Койчу эми Соорон! Жаш баладай боло бербечи! Менин азыр эч нерсеге көңүлүм чаппай турат!

Жубайынан мындай мамилени күтпөгөн Соорондун өңү бузула түштү. Көздөрү оттой жанып, тулкусу калчылдап чыкты. Жолдошунун сүрүнөн, кадала тиктеген көздөрүнөн корккон Карлыгачтын денесин майда калтырак басып, титиреген эриндерин кымтый жер карады. 

– Карлыгач! Эй, Карлыгач! Бери карачы! Сага эмне болгон, я?! Мага таптакыр чоочун адамдай караганыңды кандай түшүнсөм болот?!

– Соорон… Түшүнсөң… Менин азыр эч нерсеге көңүлүм жок… 

Карлыгач мукактанып оозун араң кыбыратты.

– Көңүлүңбү?! Мм… Сенин көңүлүң эле эмес, өзүң да башкача болуп калгансың го! Демек, эки күндөн бери жүрөгүмдүн түпөйүл болуп турганы бекеринен эмес экен да! 

Соорон Карлыгачтын мамилесине таарына кол шилтеди. Мүнөзү ушундай. Экөөнүн ортосунда түшүнбөстүктөр болуп калган кезде кыйкырбайт да, сөгүнбөйт да. Тек гана добушу бийиктей түшөт. Ошол эле жетиштүү. Балким, башка маал болгондо жолдошун алдаганга өтмөк. Эркелеп болсо да, көзүнө жаш алып болсо да көңүлүн алмак. Керек болсо аны кечирим суратып, белек алдырганга да жетишмек. А азырчы? Азыр кеп башкада, көйгөй таптакыр бөлөктө. Мурда-кийин мындай болгон эмес, болбошу да керек болчу. 

– Соорон… Мени түшүнүп койчу. Мен.. Мен…

Титиреген эриндерин кымтып сөз улай албай жер тиктеди. 

– И-и! Эми эмне дегиң келип турат? Кандай шылтоо табайын дейсиң? Айтчу сөзүң болсо тайсалдабай ачык айт, балким, түшүнөрмүн. Адаммын го акыры, балким, кечирип да коёрмун.

Баштапкы сөздөрүнөн да минтип какшык сүйлөгөнү коркунучтуу эле. Көптү көрүп, башынан далай сыноо өткөн Соорон Карлыгачтын бүгүнкү мамилесинин төркүнүн ич туюму менен сезип турду бейм? Демейде шакылдап, шайырланып Соорондун көңүлүн заматта таба калчу Карлыгачтын тили күрмөөгө келбей, өң алеттен кетип турганын Соорондун ого бетер жанын кашайтты. 

– И-и! Эмне болгон мынчалык, оозуңан сөз чыкпай? Сүйлөй албай калганыңды көрө элек элем го! Же?! Же бул жердин абасы менен дарысынын таасири өзгөчө бекен? Бул кейпиң менен шаарга баргычакты менин ким экенимди деле унутуп калмак окшойсуң?!

– Соорон… Болдучу эми… Көңүлүмдүн жогунан эле…

– Мм… Даа… Демек, кептин баары жөн гана көңүлүңдүн жогунан экен да, ээ?! Кызы-ык! Мен сага шаардан бери түн катып жол жүрүп, сагынып, шашылып… Сенин көңүлүңдүн жогун көрөйүн деп келди дейсиңби?! Качанкыга чейин сенин гана көзүңдү карап турушум керек?! Кана, айтчы! Качанкыга чейин эмне десең ошону “хоп!” деп аткарып жүрө беришим керек? А сенчи? Сен! Бир жолу! Бир жолу! Жок дегенде бүгүн менин көңүлүмдү карап койсоң болот эле го! Тээ алыстан жол карытып келди деп сыйлап койсоң болот эле го! Жо-жоок! Сен бүгүн эле эмес! Сен көптөн бери башкачасың! Айтпасаң, дебесең эле мени эч нерсени байкабаган, эч нерсе менен иши жок түркөй ойлоп жүрөсүңбү?!

Эмне кылар айласын, эмне жооп айтыштын жолун таппаган Карлыгач күчүн жаштан чыгарып ыйлай баштады. Көптөн берки арманын, наристе жытына куштар болгонун, Мырзабекке болгон махабатын айтып алгысы келди. Бирок… Айта албады. Тек гана үн-сөзсүз күчүн жаштан чыгарып жатты. Сүйгөн адамынын көз жашы Соорондун жүрөгүн жумшартты көрүнөт. Демейкидей эркелете үн катты: 

– Жаным менин! Карлыгачым менин! Болду эми… Мени кечирип койчу. Катуу кеттим окшойт, – деп жылуу сүйлөп, жүзүнөн, жаш куюлган мөлтүрөгөн көздөрүнөн өпкүлөй баштады.

– Соорон! Соорон дейм! Болдучу! Кечирим сурагыдай, сен бирдеме кылдың беле?! Мен…

Кайрадан алыстата түрттү. Болгондо да күч менен түрттү. Канча жылдап бир төшөккө бут сунган, бир жаздыкка баш койгон жакын адамы жат сезилди. Денесин жыйырып, ичиркенип алды. Сооронду да, өзүн да, дегеле бүт ааламды жек көрүп кетти. Колунан келер болсо ушул мүнөт, ушул саам кулак уккус, көз көргүс, эч ким таба алгыс алыс жактарга канат байлап учуп кетүүгө да даяр эле.

Сүйгөн адамынын мындай муздак мамилеси Соорондун көңүлүн эми чындап оорутту. Жаш баладай шагы сынды. Эриндери эле эмес, бүт денеси калчылдап, өзүн жийиркене түрткөн жубайын шалдырай тиктеп бир аз турду да, аракетинен эч майнап чыкпасын түшүндү. Мындан ары экөөнүн ортосунда сүйүү-махабат, ышкы-кумар гана эмес, сый да болбосун, эми буларды байланыштырар эч нерсе калбаганын сезди. 

Жүрөгү булкуп алды. Өзүнө баш бербей түйүлгөн муштумдарын, чыңалган нервин араң токтотуп, дагы бир аз турса Карлыгачына жамандык кылып аларын сезди. Сүйүүсүнөн да, жалынып-жалбарып эркелетүүсүнөн да, муштум көтөрүп жаңжал кылуусунан да майнап чыкпасын түшүнгөн Соорон шарт бурула сыртка бет алды. 

Аттап-буттап машинасына жете береринде тээ нарыдан атчан жигиттин карааны көрүндү. Карлыгачтын мамилесинин өзгөрүп калганына бул чабандестин тийешеси бар экенин ички туюму шыбырагансыды. Кызганычтан оттой жанып, бүт денеси калчылдап чыкты. Түгөйүн тарттырып жиберерин сезген карт илбирстей түйүлдү да, бейтааныш чабандести көздөй обдулду. 

Атчан жигит Мырзабек эле. Карлыгачка билгизбестен түнөгүнө кирип барам деген кыялына жетеленип, сагынычы көкүрөгүнө сыйбай келе жатканда, боз үйдүн жанындагы машинаны көрүп токтогон. Дал ошол маалда көрдү боз үйдөн чыккан эркектин караанын. Ким экенин жаземдебей билгени менен, же бастырып кетип кала албай, же учурашууга даай албай нес болду. Экөө тең Карлыгачты бири-биринен кызганып турушту. 

Соорон өзүнөн алда канча жаш, булчуңдары чытырап күчкө толгон Мырзабекке каршы чыгууга даабадыбы, же кандай кылса да Карлыгачтын сүйүүсүн кайрый албасын түшүндүбү, машинасын от алдырды да жөнөп кетти. 

Машинанын добушун угуп, сыртка жүгүрүп чыккан Карлыгач заматта алыстап кеткен унаанын артынан карап, терең дем алды. Негедир эс ала түштү. Кайрыла берип обочо жерде турган Мырзабектин караанын көрүп, кайрадан жүрөгү туйлап чыкты. Демек, Соорон Мырзабекти көрдү, мунун мамилесинин өзгөргөнүнө себепкер ушул жигит экенин сезди?! Кантип сезбесин? Түн ортосунда жаш селки жаткан боз үйдү айланчыктап жөн жигит келбейт да. Эми эмне кылат? Көз жашын куюлта нес боло боз үйгө жөлөндү. 

Заматта болуп өткөн окуядан Мырзабектин да ою чачырады. Шаабайы сууду. Ат тизгинин бурду да тоону көздөй алып-учуп чаап жөнөдү…

* * *

– Күйөөсү бар экенин билип туруп бул келинди эмне эле айланчыктап калдың, я? Апаңдар укса жаман болушат го! Кеч боло электе токтотсоңчу шынаарлаганыңды! – деген Салкын эженин сөзүнө Мырзабектин көңүл бургусу жок. 

Карлыгач деле ошол. Бирөөнүн сөзүнө, бирөөнүн көзүнө карай турган убагы эмес. Сүйлөсө сөзү бүтпөгөн, сүйсө сүйүүсү алоолонгон мезгил. Кээде өзүн чын эле Жамийладай сезип кетет. Кыялында тагдыры жолуктурган адамы менен түбөлүк кол кармаша дүйнө кезип, махабаттын таттуу экенин даңазалап обон созот. Бирок кыялында гана. А чыныгы жашоодо кантип Жамийладай боло алат? Кантип Мырзабеги менен түбөлүк калат? Соорону коё берер бекен? Анын колу узун. Керек болсо жер алдынан да таап алар? А балким, буга чейин эле эки жээкке чабылган, эки үй-бүлөнүн ортосунда чайналган тагдырына нааразы болуп, үй-бүлөсүнө биротоло кайтуунун миң амалын издеп, шылтоо гана таппай жүргөндүр? Ошол себептен баарына кол шилтеп кете берди да. Мунусу эмне кылсаң өз эркиң дегендегиси эмеспи? Анан да, экөөнү бириктирер ортодо наристе болбосо. Эмнеге мынча кыжаалат болот? 

Мырзабеги ар күнү ушул жерде. Чындап сүйөрүн, жашоосун Карлыгачсыз элестете албай калганын айткандан тажабайт. Макулдугуңду берсең дароо ата-энеме алып барам, алар менин тандоомо эч качан каршы болушпайт дейт. Албетте, анын сүйүүсүнө ишенет. Бирок ата-энеси эрден чыккан немени эмне кыласың дешсечи? Сага эмне жаш кыз жокпу деп урушушсачы? Уф-ф! Ойлордон чарчап кетчү болду. Мырзабектин жанында гана баарын унуткарат. Ойлонгусу да келбейт. Демек, экөө же нары же бери болушмайын карама-каршы ойлор келе берери айдан ачык. 

Шаарга кайтар күн да алыс эмес. Албетте, жайлоодо канча жүрсө өз эрки. Эң башкысы, жатар үйүнө акча төлөп койсо болгону. А бирок эртеби-кечпи кетиши керек эмеспи. 

– Карлыгач! – деди Мырзабек Карлыгачтын кетүүгө камынып жатканын байкап. – Шаарыңа кетпей эле койчу. Андан көрө бүгүндөн калбай үйүмө алып барайын. Ата-энем сөзсүз кабыл алат, алар менин тандоомду сыйлашат! Аппак жоолук салынган татынакай келинчек болосуң!

– Кечирип кой, кала албайм, – деди Карлыгач. – Анын үстүнө ата-энеңе буга чейин деле айтсаң болмок. Элестет, экөөбүз жетелешип үйүңө кирип барсак, анан кимди алып келдиң деп урушуп кууп чыгышса…

Тамаша-чыны аралаш жооп айтканы менен, көмөкөйү кысылып, тамагы буулуп чыкты. Жүзүн жашыра нары карады. Мунусу каректериндеги чогулган көз жашын көрсөтпөөнүн амалы эле. Мырзабек Карлыгачты имере тартып, карылуу кучагына кыса эркелетти. Ийинин жапкан кундуздай чачынан аяр сылап, шыбырай үн катты: 

– Ата-энемен кабатыр болбочу, жаным. Эң башкысы сенин гана макулдугуң керек.

– А жолдошумчу? Аны кантем? Ал укса сөзсүз келет. Анан… Анан кантебиз? Соо койбойт бизди…

– Жолдошум жакшы киши дедиң эле го. А мүмкүн түшүнөттүр? Менимче, өткөндө баарын билди. Ошентсе да унчукпай кетти го. Же ушинтип, өмүр бою сүйбөгөн адамың менен жашай берем дейсиңби?

Карлыгач жооп бербестен Мырзабектин көкүрөгүнө башын жөлөдү.

– Экөөбүз неге жолуктук? – деди шыбырап.

– Сен антип айтпа… Бул биздин тагдыр! Сен экөөбүздү табыштырган тагдырга рахмат гана айтышыбыз керек! – Карлыгачтын мончоктоп төгүлгөн жашын аярлай аарчыды. – Ыйлай бербечи, жаным! Менин да жүрөгүм сыздап турат! Экөөбүз бир айла табышыбыз керек! 

Карлыгач ый аралаш жылмая карады.

– Мына! Ушинтип эле жылмайып турсаң, бүт дүйнө жаркый түшөт! Өмүр бою сенин жылмаюуңду гана көрүп өтсөм, менчелик бактылуу жан болбойт! – деген Мырзабек Карлыгачтын кулагына аяр шыбырады. – Көрөсүң го, биз көп балалуу болобуз! Сен каалагандай… Бешөө эркек, бешөө кыз…

– Ошол күндөр эртерээк келсе экен! 

Кыялында бала көтөргөн Карлыгач Мырзабек менен жетелеше көчө бойлой кетип баратты… 

* * *

Үлп эткен жел жок. Шаар ичи үп тартып, дем кыстыктырат. Демейдегиден бүгүн бөтөнчө ысык. Терезе калтырбай ачып, оор дем алган Карлыгач телевизор тиктеп отурду. Көздөрү анда болгону менен, ою таптакыр башкада. “Аркаңан сөзсүз барам! Күт! Сенсиз жашоом караңгы. Өмүр бою сени гана сүйүп өтөм!” – деген Мырзабектен дайын жок. Эх-х! А балким, алдап койгон болсочу? Же ата-энесин көндүрө албай койду бекен? Алар сөзсүз макулдук берет деп ишенимдүү айтчу эмес беле. А эгер келбей койсо, мындан аркы жашоосу кандай болот? Соорон чалып да койбоду. Өзүнө тийешелүү кийим-кечесин алып кетиптир. Демек, эч качан кайрылбайт. Ошол себептен ага деп жазылган катты телефонунун бир четине жазып койгон. Мырзабеги менен кол кармашып кетчү болсо, ал катты дароо жөнөтөт да, кечиримин алат, кол-жолун бошотот. А кетпей калсачы? Э-эй! Эмнеси болсо да көрө жатар. Ушул мүнөт, ушул саам анча-мынча болсо да дем берип турганы – батирди Соорондун талашпаганы, тартып албаганы болду. Кантсе да эркектик кылды. Ушуга шүгүр, ушуга рахмат. Баш калкалаар бул үйү болбогондо кантмек? Албетте, жалгыз башы кайда болбосун батат дечи. Жумуш деле табылмак, ишке кирип, өзүн-өзү бакканга да жарамак. Бирок азыр андай кылууга мүмкүн эмес. Курсагында махабаттан жаралган данек бар экенин шаарга келери менен билген. Карлыгач курсагын сылап бактылуу жылмайды. Энелик мээрими ойгонуп, азыртан наристесин сүйүп турат. 

Өмүр бою сүйбөгөн адамдын жанында алтын капаста болгучакты, сүйгөн адамың менен алачыкта өткөргөн он күнүң артык деген сөз эсине түштү. Ким айтты эле? Кызык! Эсинде жок. 

Заматта терезелер калдырттап, пардалар желпилдеп Карлыгачтын оюн бузуп жиберди. Селт эте чочуп отурган ордунан шашыла турду да, терезелерди жабууга ашыкты. Сыртта жаан төгүп жатыптыр. Дал эле жайлоодогудай. Кандай сонун! Кандай керемет! Бая эле ушинтпейт беле! Кимгедир ыраазы боло шыбырап, колун жая керилип алды да, балконго чыкты. Күтүүсүз жаан бейкапар элдин шаштысын кетирип, бир заматта көчө ээндей түшүптүр. Ары-бери зуулдаган машиналар гана тынчычудай эмес. Тигине бир кыз тыпылдап чуркап баратат. Жайлоодогу жаанда калган мүнөттөрүн эске салган кыздын карааны көрүнбөй калгыча узата карады. 

Тигине дагы бир караан көрүндү. Төгүп жаткан жаанга карабай басыгы жай. Тегерек-четин акмалай кимдир-бирөөнү издеп жүрөт. Караандан көзүн албай тигилди. Негедир күткөн адамына окшоштурду. Жүрөгү жарылчудай булкуп алды. Капырай! Чын эле ошолбу? Ишенип-ишенбей көздөрүн ирмеп-ирмеп алды. Ошол экен! Мырзабек! Мырзабегим менин! 

Сагынып күткөн махабатын тосуп алууга ашыга жөнөдү…

Бир аз өтпөй Соорондун телефонуна кат жөнөтүлдү. 

“Салам, Соорон! Өзүңө жолугуп ачыкка чыгайын дедим эле. Бирок сен кайрылган жоксуң, мен чакырган жокмун. Балким, тузума түкүрүп кетти, жакшылыгымды билген жок дээрсиң. Кандай айтсаң да, мени жек көрсөң да жарашат. Бирок мен бул кадамга сага кыянаттык кылуу үчүн барганым жок. Канча жылдап перзент жытына зар болдум. Кудайдан миң сурансам да экөөбүзгө бала буюрбады. Эртеби-кечпи уулдарыңа кайтып кетериң мен үчүн айдан ачык болчу. Коркчумун. Койнубузда наристе ойносо деген тилегимди тамак жесем да, башым жаздыкка тийсе да кайталай бергенден тажачу эмесмин. Бирок тилегим орундалган жок. Сен мунун баарын жөн гана менин убарамдай, мага гана тийешелүү көйгөйдөй кабылдадың. Анын үстүнө экөөбүздүн мамиле күндөн-күнгө солгун тартып, бири-бирибизге жат болуп калганыбыз жалган эмес болчу. Тек гана моюнга алгыбыз келчү эмес. Бирок менин кетип калганымдын себеби башкада. Аны өзүң деле түшүнүп тургандырсың. Тагдырыма жазылган махабатымдан баш тарта албайм. Кайда жүрбөйүн, мага жасаган ар бир жакшылыгыңды унутпайм. Кош бол!”

Алтын капас-махабат алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Жашыл кийген апрелде айлана,
Жан жыргатат салкын жели жана да.
Көчөт эгип, эмгек кылам шашылып,
Арасында эргүү келет жай гана.

Тээ мурунку сүйүү жазым элестеп,
Койгон өңдүү мандалагын бапестеп.
Булак сууга бара жатсам артыман,
Сен барчуусун “ат сугарыш керек” – деп.

Суу толгуча күтүп бир аз турчуубуз,
Салам берип араң колду сунчуубуз.
Сүрдөгөндөн жер карашып экөөбүз,
Жүрөктөрдүн дүкүлдөшүн укчуубуз.

“Кандай”, – десең “Жакшы”, – деген боломун.
Ички сырым айта албайм оболун.
Мындай күндөр канча жолу өтсө да,
Көп кезигип, кайра жолум тородуң. 

Сыр катсаң да “сүйөм” деген сөзүңдү,
Көрүп жаттым арман толо көзүңдү.
Балким мен да жазылгансып сүйлөсөм,
Жашоо болмок жаз айындай көңүлдүү.

Аттиң дедим, азыр эстеп жатамын,
Жазылбаган мүнөзүмө капамын.
Кат жазса да жооп бербей анчалык,
Дагы деле жан сырымды катамын.

Ошол жазым алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Романдан үзүндү. Калган бөлүктөрү: I, II, III, IV, V

VI БАП 

Мартинди өзөрткөн ачкалыктын азабы сымал жан тынчын кетирген кабатыр бир сезим бийлеп алды. Ал назик колдору менен күтүлбөгөн жерден анын бүткүл жашоосун бекем мыкчып алган кызды кайра бир көрсөм дегенге эки көзү төрт боло, күсөп турду. Барайын дейт, бирок ага даабайт. Тез эле жетип баргысы бар, бирок жанагы этикет дегендин баш айланткан эрежелерин бузуп аламбы деп да тынчы кетет бир туруп. Ошентип Мартин өзүн да, Гертруданы, Мэриенди, жадагалса, пиво менен жакшылап сыйлагандан кийин гана макулдугун берген Жимди да жаздырып салган китепканада узак сааттардын өткөнүн байкабай отуруп жүрдү. Ал төрт кишиге тең китеп алып, өзүнүн кичинекей тар бөлмөсүндө таң атканча газды өчүрбөй окуп отура берчү болду. Анткени менен газ жакканы үчүн мистер Хиггинботамга жумасына элүү центтен ашык акы да төлөп жүрдү. 

Бирок окурун окуганы менен китептер анын кабатырын күчөттү. Жаңы китептин ар бир барагы ага билим багына кирүүчү жылчык сыяктуу болуп көрүндү. Окуган сайын каалоосу ого бетер күчөйт, анүстүнө, эмнени окуп баштаарын билбей башы катып, өзүнүн даярдыгынын жоктугунун азабын да тартып атты. Байкаса, ал китепти колуна алган ар бир адам билүүгө тийиш болгон эң жөнөкөй нерселерден да кабары жок тура. Мартин өзү тимеле жата калып берилип окуган поэзия жөнүндө да ушуну айтууга болоор эле. Суинберндин ал Руфь берген китепчесиндеги ырларын гана окубастан, анын «Долорессин» да окуп чыгып, айтылгандын баарын сопсонун эле түшүндү. Руфь бул чыгарманы балким жете түшүнө албаган чыгаар деп ойлоду ал. Ушундай кылдат, үлпүлдөгөн жашоо менен жашаган кыз муну кайдан түшүнсүн? Анан колуна Киплингдин ырлары тийип калды, өзүнө жакын, тааныш нерселер жөнүндө баяндаган бул ырлардын уккулуктуулугуна, шыр жаткан уйкаштыктарына, саптарынын кереметтүү элестүүлүгүнө муюду. Аны Киплингдин ырларындагы жашоого болгон терең сүйүү жана анын психологиялык жактан кылдат чеберчилиги укмуш таң калтырды. «Психология» деген сөз Мартин Идендин тил байлыгындагы жаңы сөз болуп калды. Чөнтөгү эңшериле түшкөнүнө карабай сөздүк да сатып алгандыктан, деңизге чыгуу мөөнөтүн тездетүүгө аргасыз болду, андан тышкары, бул акчаны сөздүккө короткончо жашаган бөлмөсүнө төлөсө болбойт беле деп жанталашкан жездеси – мистер Хиггинботамдын да каарына калды. 

Күндүзү ал Руфтун үйүнө жакын жологонго даачу эмес, бирок кеч кирер замат ууру өңдөнүп Морздордун үйүн айланчыктап жүрө берчү, жарык күйүп турган терезелерге алыстан уурдана карап, жадагалса, аларды курчап турган дубалдар да көзүнө жакшы көрүнчү. Ушинтип акмалап жүрүп ал көп жолу байкоосуздан Руфтун бир туугандары менен сүзүшүп да кала жаздаган; бир күнү болсо, жарык көчө менен бараткан мистер Морздун өңүн жакшылап таанып алыш үчүн артынан байкатпай ээрчип жүрүп олтурду, ичинен, кана эми ушу кишиге кимдир бирөөлөр капылет кол салып калса, анан мен чыга калып куткарып калсам деп кудайдан тилеп да баратты. Дагы бир жолу Мартин кокусунан экинчи кабаттын терезесинен Руфту көрүп калды. Анын башы, ийини жана колдору көрүнүп турду. Кыймылына караганда кыз таранып аткан окшоду. Бул бир нече ирмемге гана созулганы менен жаш жигиттин жүрөгүн өрөпкүтүп, мас кылган шарапка айланууга жетишерлик ирмем болгону. Руфь чыны, терезенин пардасын бат эле ылдый түшүрдү, бирок Мартин анын бөлмөсү кайсыл экенин эстеп калды да, ошондон кийин маңдайкы жөлөк жолчонун боюндагы бактын түбүндө улам тамекиден соруп коюп, сааттар бою кыздын терезесин карап тура бергенди адатка айлантты. Дагы бир жолу банктан чыгып келе жаткан Руфтун апасын көрө коюп, өзү менен алардын ортосундагы асман менен жердей айырманы дагы бир жолу сезген. Руфь акчасын банкта кармаган адамдардын катмарына кирет тура. 

Муну көргөн соң тимеле моралдык революцияны башынан өткөргөндөй болду. Өзү болсо, башына жүн чыкканы өмүрү банк дегенге кирип көргөн жан эмес, андыктан андай жерге байлыгы ашып ташкан, кудуреттүү адамдар гана барат деп ойлочу. Кыздын периштедей аруулугу жана пакизалыгы ага ушунчалык таасир этти дейсиң, кандай болбосун, мен да ошондой таза болушум керек деп чечти Мартин. Эгерде кыз менен бир абадан дем алганга татыктуу болгусу келсе, анда ал да ошондой таза болууга тийиш. Күн сайын тишин тазалап, дүкөндүн терезесинен тырмак тазалагыч кичинекей щеткачаны көрүп, анын эмнеге керек экенин тапканга чейин, колун идиш жууган щетка менен кызарганга дейре жышып, жууп жүрдү. Көрөр замат жетип барды эле, анын тырмактарын көргөн дүкөнчү тырмак тазалагычты сунуштады, ошентип, анын даарат буюмдарынын саны дагы бир буюмга көбөйдү. Ал китепканадан адамдын жеке тазалыгы жөнүндөгү китепти таап алып, андан күн сайын эртең менен сөзсүз муздак суу куюнуп туруу керек экенин окуду. Бул өнөрү Джимдин кызыгуусун ойготсо, ал эми мистер Хиггинботамдын итиркейин келтирди, мындай апендичиликти жактырбаган жездеси тескерисинче, Мартинден эми суу үчүн өзүнчө акы ала башташ керек деген маселени шак эле кабыргасынан койду. Мартиндин прогресстин жолундагы кезектеги кадамы шымынын тигилиши туурасында кам көргөнү болду. Бул маселеге кызыга баштаган Мартин мүшөктөй көлбөктөгөн жумушчулардын дамбалдары менен мартабалуу таптын адамдары кийишкен кыры бычактын мизиндей шымдардын ортосундагы айырманы бат эле байкады. Мунун сыры эмнеде экенин түшүнгөн соң, Мартин эжесинин ашканасына барды да үтүк менен үтүктөй турган тактайды издеп кирди; бирок алгачкы аракети ордунан чыкпай, шымын күйгүзүп алып, кайра жаңысын сатып алууга чыгаша болду, мындан улам деңизге чыгып кете турган мөөнөтү ого бетер кыскарды. 

Бирок иш сырткы кебетени оңдоо менен гана чектелип калган жок. Ал тамекини али таштабаганы менен, ичкиликти биротоло токтотту. Ушул күнгө чейин мас болгонду ал анык эркектердин иши деп эсептеп келген, кала берсе, өзүнүн канча ичсе да көтөрө турганына, бөтөлкөлөш достору мурду менен чочкочо жер сүзүп калганда да өзү бир чым деп койбогонуна маашырланып мактанып калчу. Сан-Францискодо аны менен бир кемеде деңизге сүзгөн достору көп болчу, жолуккан сайын аларды баягыдай эле бапыраган марттыгына салып вино менен сыйлачу, өзүнө болсо, бир кружка гана пиво же башка жеңил ичимдиктен алып ууртап коюп, тигилердин тийишкендерин көтөрүп, жылмая отура берер эле. Ал жолдошторунун улам ичип олтуруп, акырындык менен ылжып мас болуп, айбан кебетесине жеткенин кызыгуу менен назар салып отуруп, өзүнүн сопсоо экенине кубанып калчу болду. Арийне, алардын ар биринин өз кайгы-капасы боло турган, ичимдик болсо аларга мунун баарын жеңилдеткенге, бир аз болсо да унутуп, татуу кыялга чөмүлө кайгысы жок, алыс бир керемет ааламга кирип кеткенге жардам берер эле. Бирок Мартинге эми ичкиликтин таптакыр кереги жок. Анткени ал адамды арак менен вино караганда алда канча тереңирек мас кыла турган махабатка мас эле, өзүн жаңы жаркыган жашоого шыктандырган Руфка, мурда сезип көрбөгөн не бир чексиз каалоолорун ойготкон китептерге мас болучу. Өзүн тазалыгынан улам саламаттыгынын чың экенин ого бетер сездирген, жашоонун сүйүнүчүнөн улам денесин чымыраткан ойлорго мас эле. 

Күндөрдүн биринде Мартин Руфту көрөмбү деген бүдөмүк ой менен театрга барып, чын эле театрдын экинчи кабатынын балконунда отуруп Руфту көрүп калды. Ал Артур, анан көз айнекчен, чачын тикчийтип кыска алдырган бир чоочун жигиттин узатуусунда партер менен өтүп баратыптыр. Жанындагы немеге көзү түшөөрү менен эле кызгануу сезими дүрт этти. Карап туру, ана, Руфь биринчи катарга келип отурду, ошону менен Мартин оюн бүткөнчө анын сымбаттуу ийиндери менен алтындай сары чачын карап гана отургандан башка эч жакты көргөн жок. Бир-эки жолу бурулуп, эки жагына көз жиберди эле, өзүнөн бир нече орун нарыраакта отурган эки кызды байкады, кыздар ага жылмая, ойноктогон көздөрү менен жооп кыла карашты. Мынчалык көңүл бурубатышкан соң жоопсуз калтыруу табиятына жат Мартин мындай учурду жаза кетирбей дароо тааныша калчу. Саал мурдарак болгондо, ал сөзсүз буларга жооп кылып жылмайып коер эле, андан аркы иш нугу менен кетмек. Бирок азыр эч анте албайт. Ошентсе деле тигилерге жооп кыла жылмайып карап койду да, ошол замат кайра бурулуп кетти, башка карабаганга аракет кылды. Катарлаш отурган кыздарды унутуп койгону менен баары бир болбой эле бир нече жолу алар менен көздөрү чагылыша түштү. Адамдын бир эле күндө өзгөрүлүп кетиши кыйын, анүстүнө ал табиятынан эле жароокер, кичи пейил жан эле, ошондуктан гана кыздарга бир нече жолу жылмайып, жөн эле досторчо карап койду. Мунун баары дүйнө жаралгандан бери келаткан эски салт эмеспи. Ал тигилердин жөн эле кылыктанып атышкандарын түшүнүп турду. Бирок ага эми мунун баары башкача. Анткени тетигин биринчи катарда Мартиндин өзү чыккан катмарга таандык бул эки кызга таптакыр окшобогон, болгондо да ченемсиз окшоштугу жок, ал дүйнөдө эңсеген бирден бир ашыгы Руфь олтургандыктан, тиги бечараларга ичинен гана боор тарткандан башкага жараган жок. Мартин бул кыздарга Руфтун жогеле дегенде тырмагынчалык сулуулугун чын дилинен каалап турду. Бирок аларды минтип ачык эле кылыктанып атышкандарына кенедей да күнөөлөгүсү келген жок. Ошол эле маалда мындай кылыктануу ага мурдагыдай жакпады: Мартин эгерде Руфтун чөйрөсүнө таандык болгондо, бул кыздар эч качан ага минтип тийише алмак эмес экенин түшүнүп жатты. Алар караган сайын өзү жашаган ааламдын тарбалаңдаган колдору аны туш-туштан мыкчый кармап, ылдыйга тартып жаткандай сезилип турду. 

Мартин акыркы актынын бүтөрүнө бир аз калганда ордунан туруп, Руфь чыгып баратканда дагы бир жолу көрүп калайын деп сыртка эртелеп чыкты. Театрды тегеректеп жүргөн бекерпоздор көп эмеспи, акырын арлашып кетсең сени ким таанымак эле, маселен, кепкасын баса кийип байкатпай Руфтун артынан да узата басса болот. Ошентип элден мурда жанталашып чыга калып, жөөлөшкөндөрдүн арасынан Руфту акмалаганга ыңгайлуу орун тапкан кезде кырсыктай болуп жанагы эки кыз чыга калса болобу. Бул кыздар так өзүн издеп жүргөнүн билип, ошол замат аялдарды ар качан ага желимдей тартып турган касиетине наалат да айтып жиберди. Адегенде алар байкамаксан болуп калышты, бирок бул жөн эле амалдануу экенин Мартин жакшы түшүнүп турду. Алар Мартинге жакындап келишти да басыгын жайлатып калышты, кыздардын бирөө өтүп баратып билмексенге сала ийни менен Мартинди коюп кетимиш болду да, эми гана тааныгандай карап калды. Бул сымбаты келишкен, кара чач, кара көздөрү ойноктогон кыз болчу. Эки кыз Мартинге дагы бир жолу жылмайышты эле, Мартин да аларга жооп кайтара жылмая: 

– Салам, – деп койду. 

Бул анын мындай учурда дайыма айта жүргөн көнүмүш сөзү эле. Дээринен ак көңүлдүгү, ачыктыгы башкача мамиле кылганга жол бербес эле. Кара көз кыз куунак кылыктана жылмайды да, курбусун чыканактан алды, кыязы токтой турчу дегени го. Курбусу да мейли дегенсип шыңк этип койду. Мартиндин жүрөгү шуу дей түштү: Руфь өтүп бара жатып анын бул кыздар менен сүйлөшүп тургандыгын көрүп калышы ыктымал. Ошондо ал кара көз кызды көздөй бурулуп, анын катарында бараткан кишидей болуп басымыш болуп калды. Азыр эми мындагы сүйлөгөн сөздөрүнөн жана кыймылынан Мартин эч бир тартынбас эле. Бул жерде ал өзүн үйүндө жүргөндөй эркин сезип, керек болсо, оттуу тамашаларынан ыргытып коюп, же калпты чынды койгулай каткырып кете бермек эле. Жүрүп олтуруп, көчөнүн бурчуна жеткенде, алдыга умтулган элден арттыраак калып, чолок көчөнү көздөй бурулуп кирип кеткиси келди эле, бирок кара көз кыз курбусунун кармаган колун коё бербей туруп, Мартинди шак чыканактан алды да кыйкырып жиберди: 

– Токтой турчу, Билл. Мынчалык кайда шашасың? Же бизден качып кетейин деп турасыңбы? 

Мартин токтой калып күлүп, кыздарды көздөй бурулду. Алардын арт жагында күндүзгүдөй жарык көчө менен адамдар чубап келе жатышкан эле. Алар сүйлөшүп турган жер бир топ караңгы болгондуктан, эгерде ушул жерден Руфь өтүп бара жатса, өзүн байкатпай аны көрүп калса да болот. Руфь болсо ушул жерден сөзсүз өтөт, анткени аны үйүнө алып бара турган башка жол жок. 

– Курбуңуздун аты ким болот? – деди Мартин кыздын кара көз курбусун жаңсап. 

– Анын өзүнөн сураңыз, – деди чоюлган кыз. 

– Кана атыңыз ким болот? – деди ал, эми кара көз кызга бурулуп. 

– А сиз мага өз атыңызды айтып койдуңуз беле? – деди кыз жооп бергендин ордуна. 

– Сиз сураган жоксуз да, – деди Мартин жылмайып, – бирок менин атымды билет турбайсызбы. Билл деп атпайсызбы. Чын эле атым Билл болот. Туура айттыңыз! 

– Койсоңузчу! – деди ал кылыктана жоодураган көздөрүн Мартинден көпкө чейин албай. – Чын эле айтып жатасызбы?

Кыз дагы карады. Көздөрүндө жер каймактагандан бери эч бир өзгөрүлбөгөн ургаачылык насил ачык чагылышып турду. Андан ары эмне болорун Мартин беш колундай билет: кыз тартынчаактанымыш этип артка чегине баштайт, бирок жигиттин кубалай ээрчигени бир аз эле жайлап калганын сезер замат кайра эле чабуулга өткөнгө даяр боло калат. Кантсе да эркек эмеспи, уургаачынын жайган торуна, жалооруп үнсүз чакырып турганына кайсы эркектана каршы тура алат. Мартин бул кыздарды жакшы биле турган, билгенде да колунун беш манжасындай билчү! Булар жалаң оор жумуш менен нан тапкан чөйрөдөн чыккан эң эле чырайлуу делинген кыздар эле. Өз абийирин сатканды намыс көргөн бул байкуштар кенедей болсо бактыларын жашоо чөлүнөн издеп, акыр-аягы көрүнгүс, жакшы акы төлөнгөнү менен тайкы тагдырлуу, татаал жолдуу, жалаң оор, кара жумуш күтүп турган келечек деген аты бар чексиз түпкүргө үңүлгөнгө аракет кылышчу эмес. 

– Ооба, Билл, – деди ал кайра. – Кудай урсун! Менин атым Билл Пит. 

– Тамашалап аткан жоксузбу? – кайталап сурап калды каракөз. 

– Таптакыр Билл эмес, алдап атыры,– кепке аралашты беркиси. 

– Сиз кайдан билесиз? Сиз мени эч качан көрбөсөңүз. 

– Көрбөсөм эмне экен! Алдап атканыңызды ансыз деле билип турам! 

– Кандай деги? Чын эле Биллби? – кайра сурады биринчи кыз. 

– Мейли Билл эле болсунчу, – тамашалап жылмайып койду Мартин. 

Каракөз кыз анын ийининен кармап, далыга акырын чаап койду. 

– Сиздин алдап жатканыңызды билгем. Келбетиңиз келишкен жигит экенсиз. 

Мартин анын ынтызар колун кысып койду эле, алаканынан өзүнө тааныш быдырлуу кесиктерди сезди. 

– Консерва заводунан эчак эле кеттиңиз беле? – сурады ал. 

– Аны кайдан билесиз? Көзачык эмессизби? – таңгала жарыша сурап жиберишти эки кыз тең. 

Ушинтип кыздар менен ар кайсы келжирек тамашаларды айтышып атканда күтүлбөгөн жерден көз алдына кылымдардын даанышмандыгын ичине камтыган китепкананын зор томдору элестеп кетти. Кайдан жайдан чыга калган бул көрүнүшкө кейиштүү жылмайды да, ошол замат кайрадан сарсанаа ойлорго кептелди. Башындагы куюндаган бул ойлорго, сөзгө алаксыганы менен көчөдөгү адамдардын агымын да көз кырынан чыгарган жок. Тигине, шамдардын жаркыраган жарыгынан иниси менен көз айнекчен бейтааныш жигиттин ортосунда бараткан Руфту көрдү. Жүрөгү сокпой токтоп калгансыды. Жанатан бери арзыгып күткөнү ушул эле. Ал Руфтун башынын үстүнөн кандайдыр бир айым нур балкыгансып кеткенин, анын сымбаттуу денесин, маралдай каалгый басканын, көчөдөн туура өтүп бара жатып этегин өзүнө куп жарашкан кыймылы менен абайлап өйдө көтөрө кармап алганын алганын көрдү. Ошентип карап турганча Руфь өтүп кетти, ал болсо эки жумушчу кыздын жанында, алардын айла жоктон эптеп жарашыктуу кылып кийүүгө тырышкан кунарсыз көйнөктөрүнө, арзан баа туфлийлерине, иштен туурулган манжаларына салып алган арзан шакекчелерине, арзан боолоруна кадала караган бойдон кала берди. Ошо маалда кимдир бирөө аны чыканакка түртүп жиберип, кулагына мындай деген үн кирип келди: 

– Көзүңдү ач, Билл. Сизге эмне болду? 

– Эмне дейсиз? – кайталап сурады Мартин. 

– Жөн эле, эч нерсе деле эмес анчалык, – деди каракөз кыз башын чайкап, – мен жөн гана ойлодум эле… 

– Эмнени? 

– Эгерде сиз мобул курбума да жигит таап берсеңиз жакшы болмок, – деди ал жолдош кызын көрсөтүп, – анда биз төртөөбүз бир жерге барып кофе ичип, балмуздак жеп отурмакпыз. 

Ал күтүлбөгөн жерден көңүлү айный түшкөнүн сезди. Себеби Руфтан кийин кайрадан буларга кайтыш ага өтө эле орой көрүндү. Бул кыздын жалооруган көздөрү менен катар Мартин тазалыктын кол жеткис бийиктигинен өзүн карап турган Руфтун нур чачыраган туптунук көздөрүн көрүп тургансыды. Өзүндө кандайдыр бир улуу күчтү сезгендей болду. Ал мунун баарынан жогору турат. Жашоо ал үчүн жигиттер менен балмуздактан башканы ойлобогон мына бул кыздарга караганда алда канча маанилүү. Ал буга чейин деле кыялында таптакыр өзгөчө жашоо менен жашаганын эстеди. Кээде бул кыялдарын башкаларга да айтып бөлүшкүсү келчү, бирок алиге чейин муну түшүнө турган бир да аял, анан калса, эркек деле чыкпады. Оюнда жүргөнүн башкаларга айтса, аны баары келесоодой карашар эле. Ооба десең, эгерде анын оюна башкалардын акылы жетпесе, демек, бул анын алардан жогору турганы эмеспи. Ал кайра бир зор күчтү сезип, муштумдары түйүлдү. Эгерде жашоо ага кандайдыр бир зор нерсе болсо, демек, ал да жашоодон чоң нерсени үмүт эткенге акысы бар, бирок аны бул жерде мобул адамдардын жанында эмес, башка жерде талап кылмакчы. Мына бул ойноктогон кара көздөр ага эч нерсе бере албайт. Анткени аларда эмне кыялдар жатканын Мартин билет – балмуздак, балким, дагы бир башка нерсе бардыр. Ал эми Руфтун нур чачыраган каректери болсо, ал умтулган нерселердин баарын – китептерди, картиналарды, сулуулук менен бейпилдикти, руху бийик жана кылдат жашоону, андан да чексиз көп нерселерди убада кылып турду. Мына бул кара көздөрдө ага эчактан тааныш ой жоруму жүрүп жатты. Бул сааттын механизми сыяктуу эле, Мартин анын ар бир бурамачасына дейре байкап тура алмак. Бул көздөр аны акыр түбү үңүрөйгөн көр күтүп турган беймаани, ыплас жыргалга чакырып турду. Ал эми Руфтун нур чачыраган каректери болсо аны эзели ачып болгус сырларды баамдап билгенге, түбөлүк жашоонун кереметине чакырып тургандай эле. Бул каректерде кыздын жан дүйнөсү, анан өзүнүн да жан дүйнөсү чагылышып турганын көрчү.

– Бирок бүгүнкү программада бир катачылык бар, – деди ал эки кызга үнүн бийик чыгарып, – менин бүгүн колум бош эмес. 

Кыздардын жүздөрү сумсая түштү. 

– Оорубаткан досуңузду көргөнү барам демекчисизби? – каракөз кыз какшыктап калды. 

– Жок, эмнеге… – ал мукактана түштү, – бир кыз менен жолугушмак элем. 

– Алдап аткан жоксузбу? – кыз кескин сурады. 

Мартин анын көздөрүнө тигилип туруп жооп берди: 

– Чын айтам. Бирок биз башка бир күнү жолугушарбыз. Сиздин атыңыз ким? Каерде турасыз? 

– Менин атым Лиззи, – деди анын колун бекем кыскан кыз бүткүл денеси менен ага ыктап, – Лиззи Конолли. Базардын маңдайындагы Бешинчи көчөдө жашайм. 

Алар дагы беш мүнөттөй аны муну сүйлөшүп туруп калышты. Мартин түз эле үйүнө кайткысы келбей турду. Анан өзүнө тааныш баягы бакка жетип, Руфтун терезесинин тушундагы көнгөн ордуна турду да жүрөгү өрөпкүй шыбырады: 

– Руфь, менин жолугуша турганым сиз. Мага башка менен жолугушуунун кереги жок.

(уландысы бар)

Жек Лондон: “Мартин Иден” (VI) алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

* * *

Убакыт жок, наалып, ушактаганга,
Убакыт жок, кейип, бышактаганга.
Бир мээримге муктаждыгым бар,
Уруксат бер, сени кучактаганга.

Одиссейдей болдум жолдо жоголгон,
Кемелери кыйрап, арып, тонолгон.
Жан дүйнөмө жакын жалгыз өзүңсүң,
Сактап калчу турмуш бороондон.

Махабатым бар ичке сыйбаган,
Жалгыздыгым бар жанды кыйнаган.
Ырларым бар эч ким окуйлек,
Жан сырым бар өзгө туйбаган.

Душман турат, даяр бычактаганга,
Шайтан турат, даяр тузактаганга.
Бир сүйүүгө муктаждыгым бар,
Уруксат бер, сени кучактаганга.

“Убакыт жок, наалып, ушактаганга…” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Бир бурчуна күүгүм салып көңүлдүн,
Эмне мынча буулуктуң да төгүлдүң.
Отко ыргытып, сууга салган оопасыз,
Катаалдыгын билесиң да өмүрдүн.
О, курдашым кайратыңдан жанба да,
Каарманына айланып кет бир ырдын.

Көлкүлдөгөн көз жашыңдан не пайда,
Кайрат кайда, сабыр кайда, күч кайда?
Дирилдеген дилиң көксөйт чындыкты,
Жан ооруткан дооматчылар бар жайда.
Күндү күтүп, түндү сүргөн тирүүлүк,
Түйшүгүнөн чыгалбайбыз жан барда.

Ийги тилек, үмүт, максат дем берген,
Эриш-аркак ак-карасы тең келген.
Өмүр таттуу, өмүр шаттуу, жалганчы,
Желкеге чаап, бешигинде термеген.
Татаалдыктан тайып кетпей жүрөбүз,
Мүнөз күтүп зыңгырап сыр бербеген.

Каарманыма алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

Серенада себеленген жамгыр менен,
Салкын жел да терметкендей сонун экен.
Бир башкача кайрыктардын кучагында,
Жалгыз сени тапкан өңдүү учам кенен.

Жамгыр тып-тып, ойногондой бир музаны,
Ойготкондой ичте калган бир кусаны.
Бул обонго кошо бийлеп чимириле,
Серенада ырга салат бул нотаны.

Жамгыр бийи ийилгенсип буралууда,
Кандайдыр бир ыргакты жаратууда,
Бул обондун серенада ырдалышы,
Кайдан уккам, кулагыма жаңырууда…

Серенада алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

(аңгеме)

– Кумда чоң сыр жатат, – деп кеп баштап калды Томи.

– Анда кандай сыр жатмак эле? – деп Кура ага суроолуу карады.

Май айынынын күүгүм кечинде деңизге балык “тебелегени” келген эки дос маектешип жатышты. Ай толгон маалда Уракасуга жакын турган деңиз бир ри [1] аралыкка дейре жээктен тартыла түшөт. Суу тартылган жээктин кээ бир жериндеги ойдуңдарга кызыл ашыктан өйдө суу топтолот да, түнкүсүн тажрыйбалуу балыкчылар тартылган жээктен балык “тебелегени” келишет. Мунун ыкмасы жөнөкөй эле: ай жарыгында ойдуңга топтолгон сууну аралай басып, ыңгайлуу жерге келгенде, соксоюп тик турасың. Ай жарыгынан качкан балыктар кудум сенден түшкөн көлөкөгө сүзүп келишип, таман тушка жашынат. Ошондо ыңгайын таап туруп, корголоп турган балыкты бут менен качырбай тебелеп калышың керек. Андан соң таман алдында тебеленген балыкты шишке сайып аласың (Автор өзү да бир жолу ушинтип балык “тебелеп” көргөн). Балыкчылар демейде камбала жана терпуга “тебелешет”, жайкысын кээде суу чаян да “тебеленип” калат.

– Мына, кумду кара! – деди Томи тебеленген балыкты шишке сайып тор себетке салып жатып, балык менен кошо алаканга сузулган кумду көрсөтүп. – Бир карасаң, кадимки эле кум. Туурабы?

– Ии, – деп күңк этти досу Кура сууга карап.

Топтоголок толгон Ай алардын төбөсүндө көктө илинип турду. Суу үстүндө каалгыган суюк туман суу бетине тегиз жайылып, Ай нуруна бүлбүл жарып турду. Алыстан бирөөлөрдүн кобур-собуру акырын угулат, демек бул кечте башка балыкчылар да балык “тебелегени” келишкен шекил.

– Билесиңби… – деп кеп баштады Томи, сууда басып баратып, алаканындагы кумга карап. – Билесиңби, кумда кадимкидей жан бар.

Кура досуна ишенбегендей карады, кызыл жүздүү, баатыр кабак, ээги калбыйган Кура анын оюн дайыма колдой турган, бирок бул сапар досунун айтканына анчейин ишенгиси жок.

– Сен ошондой ойлосоң керек да, – деп күңк этти Кура суудан көзүн албай.

– Баары ошентип айтышат, мага эч ишенгилери жок, – деди кызаңдай түшкөн Томи ордунда тык токтоп. – Баары эле бул кадимки кум да дешет. Кадимки кум эмес бул. Кумда жан бар! Кум да кадимкидей өсөт.

Кура бирдеме деп торой сүйлөйүн десе, таман тушуна балык сүзүп келип калбаспы. Аны да тебелеп туруп, шишке сайып алды. Узундугу чыканактай камбала олжого илинди.

– Кум да кадимкидей өсөт дейсиңби? – деп сурады олжосун себетке салып жатып.

– Ананчы, деди Томи. – Кум өсөт, болгондо да дарыя бойлоп агымга каршы өскөнүнө эмне бересиң? Мына кызык!

Кура ойлуу оң колу менен желкесин кашыды.

– Биздеги Нэтогава дарыясында бул анча байкалбайт, ал эми башка дарыяларды карасаң, көзгө дароо урунат. Деңизге келген кум ундай майдаланып калат, дарыя бойлоп жогору жылсаң, кум бара-бара чокмороктошуп, андан өйдө жагында катуу ташка айланып, андан дагы жогору жылсаң, кум катыган жарга айланат.

– Ии, – деди Кура өзүнчө ойго батып, – ошондой болушу мүмкүн.

– А муну эч ким байкабайт, – деди Томи.

– Дайранын агымына каршы өйдө жылгыдай, кумдун акылы бар бекен? – деп сурады Кура.

– Об-боо! Мен муну өз көзүм менен көргөм деп жатпаймынбы, – деп окумуштуу-изилдөөчү Томи айтканын далилдешке өттү. – Дарыянын баш жагына барсаң, суудан казандай чоң таштарды көрөсүң. Мурда дарыянын этегинен да очойгон таштарды көрүүгө болор эле. Элестет, мына биз турган жерде таштар жатканын…

– Ии, – деди Кура досу сөөмөй кезеп көрсөткөн жерди тиктеп.

– А бир нече күндөн кийин тээтиги жакты көздөй жогору жылып кетишти, – деп Томи жээк тараптагы куйманы көрсөттү. – Эки-үч күндө эле таш он кадамдай ары жылып жатпайбы.

– Андан ары агымга каршы кантип жогору көздөй жылат? – деп Кура ага суроолуу карады.

– Мен да ушуну башында билбей жүрдүм, – деди көздөрү жайнай түшкөн Томи бар сырын эми ачыкка чыгарып жаткансып: – Агымга каршы жогору жылгыдай кумдун же буту болбосо, же колу болбосо. Сүзгүдөй же балык болбосо. Анан ушуну бир изилдеп көрөйүн деп чечтим.

Кылып жаткан ишин унуткан Кура досун элейип тиктеди.

– Акыры мунун сырын таптым, – деп Томи кебин улады. – Бул мындай да, айталы дарыядагы сууда жардын килейген урандысы жатат дейли…

Кура үн-сөзү жок башын ийкеди.

– Дарыядагы суу тээ жогортон куймага агып келет – мунусу итке деле түшүнүктүү. А сууда жардын килейген урандысы жатат. Аны айланып аккан суу жар боорунан кумду чайкап, анын капталын көзөп агат. Бул деңизде да байкалат: жээктен тартылган толкун сенин таман алдыңда жаткан кумду ичкери көздөй шилейт.

– Анан капталын суу жеген жар бир күнү дарыяга күп кулайт? – деп анын айтканын Кура ырастады.

– Ананчы! – деп Томинин көздөрү андан бетер жайнай түштү. – Дарыянын баш жагында суу жар боорун акырындан жеп агат да, тең салмактуулугун жоготкон жар бир күнү агымга каршы жогору көздөй кулап түшөт. А суу жаныбар улам токтобой жар боорун аз-аздан жеп ага берет, ага берет. Ал эми капталын суу жеп кулаган жардын урандысы улам жогору көздөй жыла берет.

Таң калганын жашыра албаган Кура досуна карап:

– Демек, кум да өз алдынча ой жүгүртө алат тура? – деп шаңк этти.

– Албетте!

– Ушул турган кум, ээ? – Кура эңкейип, суу түбүнөн кумду кочуштай сузуп алып, астейдил карады. – Кереметиңден сенин… Буга бир туруп ишенбей кетесиң.

Айтпа, – деди Томи ойлуу. – Мен да башында кумда кадимкидей жан бар экенине ишенбей жүргөм.

– А бул менин оюма да келбептир, – деди Кура.

– Билгениң бир болсо, биле элегиң миң деп бекер айтышпайт тура, деди Томи шуу үшкүрүнүп. – Менин да биле элегим али көп экен деп калам кээде өзүмчө. Кумда да жан бар экенин байкаганда, менде ой кетти: Көрсө, көз көргөндүн баары эле биз ойлогондой эмес экен. Карасаң, кадимки эле кум, а бирок анын да жандуу өз жашоосу бар! – деп Томи ээги менен досу дале кочуштап турган кумду көрсөттү.

___________________

[1]. Ри – жапондордун узундук бирдиги. Бир ри дээрлик 3,927 чакырымга барабар.

Которгон Кубантай Эрназаров

Сюгоро Ямамото: “Кум тууралуу маек” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

* * *

Жүрөктүн түрсүлү дүк-дүгүн күчөтүп,
Махабат шоктонуп ышкыны дүрбөтүп,
Негедир өз жаның өз болбой туйлатып,
Толкутат балкытып көөдөндө дүрт этип.

Не деген бул абал, дүйнөңду козгогон,
Жаныңдын кумарын серпилтип октогон.
Антпесе ал жүрөк не жүрөк чынында,
Алоолоп от болуп сүйүү деп сокпогон?

Даңктаймын арзууну дүргүткөн эсимди,
Баалаймын баёо жан делбирек кезимди.
Анткени эң ыйык ал учур көңүлдө,
Ойготкон уйкулуу мен туйбас сезимди.

Көтөрөм кол талбай сүйүүгө асаба,
Акыркы тамчы кан денемде калса да.
Өмүрдүн эң ыйык аруузат күчүнө,
Даң салам даргага жанымды асса да!

“Жүрөктүн түрсүлү дүк-дүгүн күчөтүп…” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.

* * *

Сезбей калгам сенин бары-жогуңду,
Муздай тоңдум, мен баарынан соолуктум,
Жакшы сапка жазыларың каалагам,
Өкүнгөнүм – ырларымды ооруттуң.

Кусаланбайм, балким, сени эстесем
Калем сыздап, муздак манжам кармаган,
Толкуп ташып жазбайм укмуш сүйүүнү,
Токтоо тарткан тоң адамга айланам. 

Жел кемедей жеңил ойлуум, жакшы кал,
Билем сени, жаңы сүйүү токуйсуң,
Бир мезгилде түшүнгөндө турмушту,
Тоң көз менен ырларымды окуйсуң.

“Сезбей калгам сенин бары-жогуңду…” алгач бул жерде - Адабий Ордо жарыяланды.