Алтын капас-махабат

(аңгеме)

Көздөгөн жерине жетпей орто жолдо каламбы деп бушаймандана, анда-санда бир өткөн машиналарга кол көтөргөн Карлыгач жол жээгинде турду. Айлана күүгүм тартып, көк тиреген тоолор айбаттуу көрүнө баштаган мезгил. Бул жолдон анда-санда гана машина жүрбөсө, айлана тыптынч. Жаратылыштын ажайып сулуулугуна суктана карап, жолду катар кыңылдай обон созуп келе жаткан. Эми минтип өң-алеттен кетип, бирөө жарым көрүнө калчудай тегерегине элеңдейт. 

Алыстан дагы бир машина көрүндү. Кылдырап араң келе жаткандай. Эмнеси болсо да, жардамы тийсе экен деп келе жаткан унаага үмүттүү тигилди. Машина өтө барып токтоду. 

Анча-мынча адам эчак карабай калган эски маркадагы бул унаанын айдоочусу да өтө жупуну кийинип алыптыр. Багелеги түрүлгөн шымына өңү өчкөн футболкасы куп жарашып, бутундагы өтүгү да бозорот. Күнгө туурулган жүзүн канча бир күндөн бери кырылбаган сакал-муруту жаап калган. Башка маал болгондо Карлыгач бул бейтаанышка кайрылмак түгүл алыстай качмак. Азыр айласы жок. Унаасын оңдоп берсе гана болгону. Кооптонуп турганын жашыра жылмайымыш эте учурашты. 

– Саламатсызбы?

– Салам! 

Айдоочу кайдыгер алик алды.

– Машинам бузулуп калды. Мүмкүн болсо, карап бериңизчи. 

Жигит машинанын сырт турпатын текшергендей айлана басып, чылым күйгүздү.

– Мындай машинаны оңдоп көргөн эмесмин, – деди машинаны бир азга ойлуу карап. – Кана, ачып көрөлү. 

Өзүнчө кобурана капотун ачты да, бир аз гана убакытта кайра жапты.

– Эми машинаңызга отуруңуз да, от алдырып көрүңүз!

Ачкычты бураары менен, “дүрт-дүрт” эте кыйналып турган мотор жан киргендей от алып кетти. 

– Чоң рахмат! 

– Эч нерсе эмес, жардам керек болсо кайрылып туруңуз, – деди жигит тамашалай жооп кылып. – Кеч курун жалгыздап кайда бара жатасыз?

– Аа… – тайсалдай түштү. – Ушул жакта кымыз ичип дарылана турган жер бар экен го, ошол жакка.

– Оо! Кымыз ичкени келе жатсаңыз абдан сонун! Бул жактын кымызы гана эмес абасы да, суусу да дары. Эс алуучулардын аягы тыйылбайт. Мейли анда, сулуу, көздөгөн жериңизге түнгө калбай жетип алыңыз! 

* * *

– Чоң кыз! Күн шашке болоюн деп калды, – деген үндөн ойгонгон Карлыгач колун кенен жая керилип алды. 

Саймалуу чапан кийген, эки бети анардай жанган толмоч аял тигиле карап туруптур.

– Кандай уктадың? Кечээ жол жүрүп чарчады го деп эрте ойготкон жокмун. Эми тезирээк бол, бээнин сүтү муздап калат. 

Аял этегин желп эттире сыртка чыгып кетти.

Бул жакка келгенге чейин далай жолу догдурдан догдурга көрүнүп, табыптан табып тандаган. Курорттордон да калган жок. Догдуру деле, табыбы деле ден соолугуң ордунда, төрөйсүң дешет. Бирок алар айткандай болбой койду. Эми минтип айласы кеткенинен, Кудайдан болуп дабаасы тийип калар деген үмүт менен жайлоого келген эле. 

“Менин жалгыз дарыланганыман майнап чыкпачудай. Балким, чогуу көрүнөбүз”, – деп жолдошуна кеп баштаса: “Менин саламаттыгым жайында. Балдарым жок болсо бир жөн. Тигине, үч уулум эрезеге жетип турат!” – деп кесе жооп берген. Буга ыза болгондон башка эч нерсе кыла алган эмес. Андан калса экөөнүн ортосунда бала жогуна ушунча болуп бир да жолу капаланганын байкай элек. Албетте, үч уулу турса, эмнеге капа болот? А балким, уулдарынын маңдайында ар дайым боло албаганына азыр өкүнүп жүргөндүр?! Билгизип-билгизбей биринчи үй-бүлөсүнө күн алыс каттаганын, алар үчүн жанын берүүгө даяр экенин көрүп эле турбайбы. Демек, төрөп бербесе, биринчи үй-бүлөсүнө биротоло кетип калышы толук мүмкүн. Качанкыга чейин жалгыз муну кастарлап, алаканына салып жүрө бермекчи? 

Жылуу жууркандан чыккысы келбей ойго батып көпкө жатты. Чарчаганы тарап, канчадан берки талыкшып жүргөн денеси жазылып калыптыр. Бул жактын абасы эле бир керемет окшойт. Демейде кирпик какпай, ары-бери ооналактап кыйналып таң атырчу. Бул ирет башы жаздыкка тийери менен уктап калыптыр. Эми минтип кеч ойгонуп, жылуу ордунан козголгусу келбей жатат. 

Самын-сумун, сүлгүнү алып сыртка чыкты. Күн шашке болуп калганына карабай салкын жел саамайын сылап, көңүлү ого бетер сергий түштү. Айланага көз чаптырды. Эмне деген ажайып кооздук! Төрт тарабы асман тиреген аска-тоолор, арча-кайың, көпкөк тулаң. Суунун шоокуму бирде дал жанынан, бирде тээ алыстан угулгансыйт. Кечээ кеч келгендиктен бул тегеректин ажайып сулуулугуна көңүл бурбаптыр – эптеп жеткенине, жатарга түнөк тапканына сүйүнгөн эле. 

Карлыгачтын тегерек-четти суктана карап турганын жуунганга суу издеп жаткандай кабылдадыбы, нарыда турган аял кумган көтөрүп жанына келди. 

– Кел, суу куюп берейин, – деди. – Же тигил жакта булакка деле чайынып алсаң болот. Бирок өтө эле муздак, – деп боз үйдүн оң тарабына кол жаңсады. 

– Рахмат эже, мен булакка эле жуунайын.

Бети колун жууп-жууй электе ичиркенип чыкты. Эптеп жуунумуш этти да, тегерек-четин тазалап таш тизип койгон булакты суктана карады. Бөтөнчө кооз, ажайып, сыйкырдуу сезилди. Таенесинин “булактын көзүн ачып келдим” деп кимдир бирөөгө айтып жатканы элес-булас эсине түштү. 

– Ай, чоң кыз! 

Селт эте чочуду. Үн чыккан тарапка кылчая карап, жанагы эле аялды көрдү. 

– Жүрү, сүттөн ичип ал. Бүгүнкү күнүң текке кетпесин. Ансыз да түш ооду…

Илең-салаң ордунан туруп илкий басты. Аял сунган чыныны алды да, сүттү жактырбагандай чүрмүйө жыттады.

– Тамакты жыттабай, ден-соолугум чың болсун деп тилек кылып сүйүп ич. Пайдасы көбүрөөк тийет. Ырбыйбай, мына мендей болуп күчкө толосуң. 

Жаш баладай муштумун көрсөтө күлүп койду. 

– Сүттү ар эки саатта ичишиң керек. Өзүм чени менен берем. Ашык эч нерсе жебе. Бүгүн-эртең кыйналасың, анан көнүп кетесиң. Ичиңди да алышы мүмкүн, шалдырап алың да кетет. Коркпой эле кой. Макулбу?! Азыр жатып эс алсаң болот. Жок десең, карачы күн сонун болуп турат… Тоого чык, гүл тер, суу жээкте… Шаарда мындай эс ала албасаң керек. Ии баса, атың ким?

– Карлыгач…

– Мени Салкын эже десең болот.

* * *

Тоо шартына ылайыгы жок жука, этеги кыска ак көйнөк кийген Карлыгач суу жээгинде отурду. Айланасын суктана карап, жалгыздыктын өзүнчө бир кереметин сезди. Шаарда бир аз гана жалгыз калса тумчугуп бук болуп кетчү. А бул жерде эч кимдин кереги жоктой. Ичинен кыңылдай обон созуп, жагымдуу добушун улам бийиктетип, тоо койнунда үндүн да өзүнчө бир ажайып сулуулугун эшитти. Өз үнүнө өзү ашык болду. 

Аңгыча ачык турган күндүн көзүн булут тосуп, жамгыр анда-санда “тып-тып” этип тамчылагандай болду да, көз ачып-жумганча нөшөрлөп төгүп жиберди. Мындай кубулушту эзели көрбөгөнгө коркуп кетти. Ашыга төмөн көздөй жүгүрдү. Боз үйгө жетери менен жамгыр тып токтоп, заматта күн жылмайып чыга келди. Эмне деген сыйкыр! Эмне деген керемет!

Сымбаттуу мүчөсүнө жармашкан суу көйнөгүнүн этегин силкип, желкесине түйүлгөн чачын коё берди да, кыңылдай обон созуп көктү карады. Так төбөдөн тийген күн “ии, алданып калдыңбы?” дегендей жылмая карайт. Сулуунун көңүлү негедир алып-учуп жаш баладай секире чуркап ойногусу келди. Эки колун жогору көтөрдү да айланып-айланып алды. Өз турпатына өзү куштарлана шыңкылдай күлдү. Дал ушул маалда жаандан корголоп келген бейтааныш жигит наздана күлүп кылыктанган жаш сулууга кумарлана көз артып, сөрүдө отурду. Карлыгач өзүнө кадалган көз карашты сезгендей селт этти. Кылыктанганын дароо токтотту да, тегерек четине аяр көз чаптырып, боз үйгө ашыга кирип кетти.

* * *

– Саламатсызбы, чоң кыз?!

Батып бара жаткан күнгө суктана караган Карлыгач жанына келген адамды байкабаптыр. Үн чыккан тарапка көңүлкош карады да: 

– Саламатчылык! – деп ооз учунан алик алып, кайрадан тээ алыска көз чаптырды. 

– Кандай эс алып жатасыз? 

Жалгыздыктагы өзгөчө маанайына кайдагы бир бейтааныш эркектин тоскоол болуп турганына ачуусу келе түштү.

– Сиз менен сүйлөшкүм келген жок. Сураныч, тоскоол болбоңузчу, – деп кесе жооп берди да, артына бурула карады. 

Өткөндө жолдо бузулган машинесин оңдоп берген жигит экенин эми гана тааныды. 

– Ой! Сиз белеңиз! Сакал-мурутуңузду кырып койсоңуз эле таанылбай калат турбайсызбы! – деди кылыктана каш серпип. 

– Уясына батып бараткан күндү ушундай бир берилүү менен карап отуруптурсуз. Тоскоол болуп коёмбу деп жаныңызга келүүгө даабай далай турдум. Мындай учурду көрүү шаардыктар үчүн өтө эле сейрек болсо керек ээ? 

Жигиттин тамашасына силкине каш серпти.

– Кандай эле шаардык дей бересиңер?! Эч кандай шаардык эмесмин. Айылда төрөлүп, айылда эле өсүп чоңойгом.

– Мм… Кайсы айылдан болосуз?

– Анын сизге кандай кызыгы бар? 

– Кыргыз сураша келсе тууган чыгат дешет го. Мүмкүн экөөбүз да тууган болуп калабызбы дегеним.

Жигиттин тамаша сөзүнө жооп айтпай кайрадан тоо тарапка тигилди.

– Айтпасаңыз өзүңүз билиңиз. Бирок каяктан болсоңуз да биздикиндей кооз жерди таппайсыз!

– Шумдук! Ар кимге өзүнүн жери сонун көрүнөт да!

– Менин жерим эмес, биздин жер дебедимби. 

Ортодо сөз уланбай тааныш-бейтааныш эки жаш катарлаша отурушту. Бири “кандай гана ажайып кооздук! Жылаңайлак жүгүргөн, арча-кайыңды аралап жашынмак ойногон, тоо жаңырта тартынбай кыйкырган бала кезим бир кайрылса, ээ, аттиң!” деп кыялында шамал менен тең жарыша жүгүрүп баратса, экинчисинин көз алдында суу көйнөгү сымбаттуу мүчөсүнүн ажарын ого бетер ачып, көз талдыра көңүл арбаган жамгырда калган сулуу селки.

Тынчтыкты кайрадан жигиттин суроосу бузду:

– Эрке окшойсуз, ээ? 

Карлыгач жообу жок мелтиреп көпкө отурду. Акыры:

– Чындап эле жериңер абдан кооз экен! – деди ойлуу.

Таптакыр жооп бербей коёбу, балким, сүйлөшкүсү келбей тургандыр деген ойдо түйшөлүп турган жигит кубанып кетти. 

– Аа, дарыланганыңыз кандай болуп жатат? Таасири билинчүдөйбү? – деди ашыга, сөз уланткысы келип.

– Жо-ок… Азырынча билинбе-ейт, – деди Карлыгач сырдуу жылмайып. – Таасири үйгө барганда гана билинет. 

– А бул жерден билсе болбойбу? – жигит таң кала суроо узатты. 

– Кантип? – Карлыгач кыткылыктай күлүп, дагы бир нерсе айтчудай обдулуп барып токтоду. – Бул жерден болбо-ойт… – деп маектешин сырдуу тиктеди. 

Көздөр-көзгө чагыла түштү. Бул дүйнөдө экөө гана калгандай теребел тынчып, убакыт токтоп калгандай болду. Карлыгачтын жүрөгү жарылып кетчүдөй “түрс-түрс” кагып, денесин билинер-билинбес калтырак басты. Кандайдыр бир сыйкырдуу күч селкинин ышкы-отун ойготуп, жигитти кумарлуу караганын өзү да байкабай калды. Башы тумандап, мас кишидей дендароо боло түштү. Көз ачып жумгуча болуп өткөн бул сезимден апкаарыган Карлыгач тоо тарапка назар салган киши болуп жүзүн ала качты да, оюна келе калган суроону узатты:

– Сиз… сиз… Бул жерде жашайсызбы?

– Ооба! Тээтиги тоонун этегинде үңкүр бар. Ошол жерде жашайм. 

– Жөн сүйлөбөйт окшойсуз?! Өткөндө аябай момун жигиттей көрүндүңүз эле. 

– Момун элемин. Бирок негедир сизди жолуктургандан бери көңүлүм алып-учуп, өзүмөн-өзүм шайырланып, сүйлөгүм эле келет. Бул эмнеси? 

Карлыгачка жигиттин жообу жакканы менен, сыр бербей мурчуя нары карады. 

– Жалгыздыктан тажаган жоксузбу? Балким, кошуна боз үйдөгү коноктор менен таанышып аларсыз? Алар да дарыланганы келишкендер, – деген жигит көк чөпкө чалкасынан жата кетти. 

– Эч ким менен таанышкым келген жок! – жактырбагандай түр көрсөтүп бурк эте жооп берди да, нары жылды. – Бул жакка ар ким менен таанышууга эмес, дарылануу үчүн келгем. Анан да ушундай мезгилде жалгыз болгон жагат. Эч ким оюңа тоскоол болбойт. 

Жигит ыңгайсыз боло түштү. 

– Мен да тоскоол болуп жатамбы?

– Сизби? 

Ойлоно калды. Албетте, жалгыздыкка караганда бул жигит менен сүйлөшүп отуруу алда-канча жагымдуу. Бирок… Бирок болбойт да! Жолдошу бар келинге бейтааныш эркектин имерчиктеп турганы кантип жакшы болсун! 

– Албетте, тоскоол болуп жатасыз! Же эмне, өзүңүздү өзгөлөрдөн өйдө ойлоп турасызбы? – деди да, этегин кага ордунан туруп боз үй тарапка бет алды. 

– Кечирип коюңуз… Билбептирмин. 

Жигит басмырт унчугуп, Карлыгачты узата карады.

– Чоң кыз, бүгүн ырас жылуу кийинип алыптырсыз. Бул жер тоо. Абайлаңыз. Өткөндөгүдөй кийим менен дагы жаанда калсаңыз ооруп калышыңыз мүмкүн. 

Шөмтүрөп чуркап жөнөгөндө артынан суктана тигилген көз караштын кимдики экенин билген Карлыгач бактылуу жылмайып, боз үйгө кирип кетти. 

* * *

Түн бир оокумга чейин толгонуп уктай албай, ары-бери чабалактады. Бирде тээ алыста калган балалыгы эске түшсө, бирде бул жарык дүйнө менен эртелеп кош айтышкан апасы менен таенесинин элестери көз алдына тартылып, бирде кечээ гана болуп өткөн окуялар менен алпурушуп жатты. Тоого келгенден бери кадимкидей эс алып, көңүлү көтөрүлүп калган. А бүгүн караманча тескеринен болду. Күндүзү ар түрдүү ойдон чыга албаганы аз келгенсип, мына минтип түнү уктай да албай жатат. Ушул күнгө чейин бул жердин аалам жаңылыктарынан алыс экенине, жадагалса телефондун антеннасынын тартпаганына да кайдыгер болчу. Жалгыздык жанына жагып, өзүн болуп көрбөгөндөй бактылуу сезип жүргөн. Эми минтип… 

Негедир бук болуп чыкты. Түнкү тынчтыкты бузуп тоо жаңырта кыйкыргысы, жер чапчып ыйлагысы келди. Өзүнөн өзү буулукту, көзүнөн мончоктоп аккан жаш жаздыгына сиңип жатты. Эмне болуп турат?! Жан-дүйнөсү эмнени каалап, эмнени эңсеп турганын өзү да түшүнө албай турганында, ким түшүнүп, ким жардам бере алмак эле?! А балким, энеден эртелеп айрылбаганында тагдыры башкача болмоктур? Тагдыр демекчи… 

Мунун жашоосуна бардыгы суктанат. “Күйөөң жакшы, эркектин табышкери. Колунда жок жаш неме менен жашаганча экинчи болсоң да эч нерседен кем болбой жашаган артык. Эң башкысы, ортоңордо сүйүү бар. Буюрса төрөп гана берсең өмүр бою бөпөлөп алат”, – дешет. А мунун ич дүйнөсү менен ким эсептешет? Ким?! Кызык! Мунун ички муңу, сезими менен кимдин иши бар? Ким эсептешиши керек эле? Атасы менен тең чамалаш кишиге башын байлаганына ким күнөөлүү? Албетте, өзү! Бирөөнүн мээримине, камкордугуна муктаж болгон курагында белек-бечкек берип, жылуу сүйлөп, маңдайынан сылап эркелетип койсо мен да ашык болдум, мен да сүйдүм деп ойлогон турбайбы. Көрсө, аны жөн гана атасындай жакшы көрүп, анын камкор мамилесине муктаж болгон окшобойбу! 

Жылуу халатын желбегей жамынып сыртка чыкты. Асмандагы ай толуп турганга айлана жапжарык. Жылдыздар сыйкырлуу дүйнөгө чакыргандай жымыңдашат. Тоонун сыдырым желине ичиркенип чыкты. Бир аз да болсо көңүлү сергип эс ала түштү. Көкүрөк кере кенен дем алды. Боз үйдүн жанындагы дөңгөчтөн жасалган отургучтарга көчүк басты. Көз алдына апасынын жылмая караган сүрөттөгү элеси тартыла түштү. Таенесине таарынганда сүрөт альбомду бооруна кысып, төркү бөлмөгө жашынчу да, кыялында далайга чейин апасы менен сүйлөшүп отура берчү. Апасын жапжаш, татынакай деп кимгедир мактанчу. Кээде эки көзү кыпкызыл болгончо жаш төгүп алар эле. Таенесинин айтымында, апасы төрөттөн каза болуп, ымыркайынан анын колунда калыптыр. Чаң жугузбай бөпөлөп, кызымдан калган белек деп эркелетип өстүрдү. Кээ бир күндөрү таенесинин ыйлап отурганын көрчү. “Эмнеге ыйлап жатасыз? Ыйлабаңызчы!” – деп, жанына отура калып быйтыйган колдору менен көз жашын аарчып, беттеринен алмак-салмак өбө турган. “Секет кетейин… Жөн эле… Жөн эле ыйладым”, – дечү таенеси чачынан сылап. “Каралдым, кызымдан калган белегим!” деп эркелетип, саамайынан “шуу” эттире жыттап коёр эле. 

Кээ бир күндөрү өзүнөн өзү жинденип, албууттанып, идиш-аяктарды калдырата ыргытынып, сыртка бир чыгып, үйгө бир кирип, бирөөлөр менен уруша берчү. Андай күндөрү таенесин ары коркуп, ары таң кала карап, көздөрүн алайтып бир бурчта бүрүшүп отура берээр эле. Бир жолу: “Таене, кимди урушуп жатасыз?” – деп сураган балалык кызыгуусу менен. Ошондо ал “Сенин ишиң канча, я?! Баладай эмессиң, ээ! Энеңди сен эле жуттуң! Сен эле жуттуң!” – деп ого бетер албууттанган. Ошондон кийин мындай мезгилдерде унчукпай кутулчу. Сен жуттуң деген сөздүн төркүнүн эс тартканда гана түшүнгөн. 

Эртелеп келген ажал эне мээриминен ажыратса, атасы айда-жылда бир каттап, алыскы туугандай эле болуп калган. Балким, тээ наристе кезинде эркелетсе эркелеткендир, сүйсө сүйгөндүр – аны айтыш да, эстеш да кыйын. Бара-бара каттаганын да токтоткон. Ошону менен далай жылдар көрүшүшкөн эмес. 

Таенесинин көзү өткөн соң, айласыздан атасын издеген. Тапкан. Бирок анын өп-чап жашаган кийинки үй-бүлөсүнө көпкө бата алган эмес. “Биз жыргап жаткансып эми бул кызың калды эле! Бир каргага да бок керек!” – деген өгөй эненин сөзүнөн кийин тайларына кайткан. Орто мектепти аяктаган соң борборго келип, батирге чыгып, жашаган жерине жакын кафеге официант болуп жумушка орношот. 

Кафеге карапайым адамдардан баштап, бир креслону ээлеп отургандар да келишет экен. Алардын арасында соосу да, масы да, жакшысы да, жаманы да бар. Андан калса жашоонун баары кафеде гана өтүп жаткандай таңдан-кечке опур-топур, кирди-чыкты. Кардарлардын арасында кызып калганда официант кыздарга тийишкендер сөзсүз болот. Адегенде мындай учурларда стол тейлебей качып кетчү. Бара-бара буга да көнгөн. 

Жолдошун эң алгач ошол кафеден жолуктурган. Кээде достору менен, кээде жалгыз келет. Бакылдап сүйлөгөнүн, ичимдик ичкенин, шапар тээп бийлеп-ырдаганын да көргөн жок. “Абдан жакшы киши болсо керек” деп суктанып койчу. Ошондой күндөрдүн биринде таанышкан экөө. Аты Соорон экен. Анан баары тез эле болуп кетти. Жыл айланбай Соорондун экинчи аялы болду да калды. Экинчи болбогондо ким? Биринчи аялы менен мыйзамдуу түрдө ажырашкан эмес. “Никебизди кыйдырдык го. Же сага сөзсүз түрдө кагаз керекпи? Жөн гана бири-бирибизге ишенип жашай берсек болбойбу?” – дегенин уккан соң, унчукпай тим болгон. 

Кээде Сооронго жолуктурган тагдырына ыраазы болсо, кээде бардыгына кол шилтей басып кеткиси келет. Бирок коркот. Кантип бардыгын кайра башынан баштайт? Канча бир жылдан бери каражат табуу менен, ач калам, ток калам менен иши жокко көнүп албадыбы. Кээде экөөнүн эриш аркак жашап тургандарына бир гана жолдошунун сүйүүсү тирөөч болуп тургандай сезилет. Ага ишенет. Андан калса жоро-жолдош, ага-туугандын каршылыгына, үй-бүлөсүнүн барына кайыл болуп муну тандап албадыбы. Эми… Эми кантип ага кыянаттык кыла алат? 

Бирок жыл өткөн сайын сонундары тарап, бири-бирине суук тартып баратышкандай. Балким, ортодо наристенин жогунандыр? Албетте, ошондон! Экөөнүн койнунда наристе ойносо, үйдөн бөбөктүн күлкүсү чыгып турса кандай сонун болмок! Сооронду эле ойлоп отура бербестен, наристесин эркелетип, аны сүйүп, ага убактысын арнамак. Балким, Соорон да баласы үчүн үйгө шашылып жаткандыр? Сууй баштаган махабат кайрадан жанданаар? Аттиң десең! А азыр бардыгы башкача. Биринчи үй-бүлөсүнө каттаган сайын уулдарынын кылык-жоруктарын айтып келгенден тажабайт. Буга андай кеп жагабы, жакпайбы, көңүлү ооруйбу, оорубайбы деп ойлоп койбойт. Ошондой маалда өзүн ыңгайсыз да, күнөөлүү да, артыкбаш да сезет. 

Азыр Карлыгач эч нерседен кем эмес. Заманбап жасалгаланган үйү, кычыраган машинеси бар. Акчаны да каалаганындай сарптайт. Бирок ар дайым жалгызсырайт. Жолдошунун жанында болгонуна карабай жүрөгү жалгыздыктан эзилип, жанын коёрго жер таппай кайсалайт. Капаска түшкөн чымчыктай ары-бери урунат, андан чыга качып кайдадыр көкөлөп учуп кеткиси келет. Сыртынан жайдары көрүнгөнү менен, жүрөгү ыйлай берчү болгон. Эмнени эңсеп, эмнени каалап ыйлайт? Өзүнө да табышмак…

* * *

Түнү уйкудан калганга эртең менен илең-салаң араң турду. Денеси талыкшып, көздөрү шишип калыптыр. Сергийин деп муздак сууга бетин чайыды да, көнгөн адатынча бээ сүтүнөн ичти. Алда кимди издегендей тегерегин карап көпкө турду. Демейкидей жылуулап сүт берген Салкын эже шыпылдай басып кулундар байланып турган желени көздөй жөнөдү. 

– Эже! – деди Карлыгач. – Мен бир нерсе сурайын дедим эле. 

Өзүнө кайрылган үндү эшиткен Салкын эже артка бурулуп, колун белдемчисине аарчый Карлыгачты көздөй утурлай басты.

– Ии, сурай гой.

– Тиги… Жөн эле… – берер суроосун таппай калгандай аптыга түштү. – Кечирип коюңузчу. 

Салкын эже Карлыгачтын мындай абалына таң кала карады.

– Берчү сурооңду тартынбай бере бер. Билишимче жооп бергенге аракет кылайын. 

– Суроом деле жок болчу…

Жаш баладай уяла жер тиктеди. 

– Кызык…

Салкын эже Карлыгачты сынай тиктеди. 

– Бети-башың шишип калыптыр. Бир жериң ооруп турабы же сүт жакпай калдыбы?

– Жок, оорубай эле… Сүт деле жакты.

– Негизи, дарыланууга келгендердин себебин сурабайм. Бирок негедир сенден сурагым келип турат. Жашыруун болбосо, эмне дарт менен келгениңди айтчы. Жапжаш, татынакай болсоң… Кээде өзүмчө ойлонуп коём да.

Эми Салкын эже берген суроосуна ыңгайсызданды окшойт.

– Жооп бербесең деле болот. Жөн гана сураганым.., – деди аягына кошумчалап. 

– Эч жерим деле оорубайт. Тиги… Эме… – Карлыгач мукактана араң оозун кыбыратты. – Бээнин сүтү боюма болгонго жардам береби? – деди оңтойсуздана, көзүн ала качып.

– Бойго бүткөнгөбү?

Салкын эже ойлоно түштү. Чынында мындайды эч укпаптыр. Бирок да Карлыгачтын көңүлүн көтөрө:

– Албетте, жардам берет! Сен жөн ичпей, ниетиңди коюп ич. Кудайдан сура! Али жашсың да, буйруса балалуу да болосуң, – деди.

Маңдайындагы уялыңкы сулуунун мөлтүрөгөн көздөрүнө суктана карады.

– Жапжаш эле экенсиң го. Эми эле бойго жеткендей… Канча жыл болду турмушка чыкканыңа? 

– Көп эле… 

Сөз андан ары уланчу болсо көп сырлары ачылып каларын ойлогондо, коркуп кетти. 

– Мейли эже, рахмат. Сизге тоскоол болдум окшойт, – деди шашып.

Эженин жанынан кеткенге ашыкты. Койкойгон сулуунун артынан ойлуу тиктеген Салкын: “Солкулдап турган кезинде бала дегенин кара! – деди ишенбегендей. – Шаарда жашаса, кылаарга иши жок кылактап, жалгыз өзүн карап жасанып жүрсө, албетте, жапжаш көрүнөт да. Муну сереңдетип тоого жиберип койгон жолдошу да жакшы киши көрүнөт? Анан бул мөлтүрөбөгөндө, таңдан-кечке тыным албай жүгүргөн, бети-башын тоонун шамалына туурултуп капкара болгон мен жаш көрүнмөк белем?!” Өзүнөн алда канча жаш келиндин сулуулугуна аялдык ичи тардыгы ойгонуп кетти… 

* * *

Анда-санда таш ыргытып суу жээгинде отурду. Бала кези эсине түштү. Булар жашаган айылдын четиндеги арыктагы суу жазында гана албууттана киргени болбосо, жайы менен мемиреп жайлап калчу. Ошол мезгилде жээгине барып, суу шилеп койгон кумдан үй жасап ойногонду жакшы көрөр эле. “Карлыгач! Ай Карлыгач! Кайда жүрөсүң, я?! Кеч кирип кетти, бас үйгө! Де-еги ушул жерге келгениңди токтотпой койдуң!” – деген таенесинин үнүн укканга чейин кеч киргенин этибар алчу эмес. Эх, ошол күндөр! Кайрылгыс убакыт! Эң бактылуу да, ажайып да мезгил экен.

Суу жээктеп жогору басты. Негедир үңкүр көрүнө калчудай теребелге аярлай байкоо салды. Мунусу кыялын тымызын ээлеген бейтааныш жигиттин үйүн издегендеги болчу. Кызык! Ал эмне чындап эле үңкүрдө жашамак беле? Баарынан да аны эмнеге эстейт да, эмнеге издейт? Бирок акылы жөн гана жүрөк оорутуу деп каршы болгону менен, көңүлү алып-учуп аны эңсеп турса кантсин? Ашыктык, сүйүү, махабат деген ушулбу? Бир кезде жолдошуна да ушинтип ашык болду беле? Аны ойлогондо жүрөгү элеп-желеп болчу эмес, жолукканда сөз таба албай кайсалачу да эмес. Албетте, аны да күтчү, сагынчу. Белек-бечкек берсе, жаш баладай так секире кубанчу. Ага эркелегенди, анын эркелеткенин жакшы көрчү. 

А бул бейтааныш-тааныш жигит уктаса түшүнөн, ойгонсо оюнан кетпей кыжаалат кыла берчү болбодубу! Жолукмак түгүл жөн гана оюна түшө калганында апкаарып жатпайбы! Ух-х! Ойлордон чарчап кетти. Ушул тапта буга перзент гана керек да! Эмне болуп турат, кайдагы бир сезимге азгырылып?! 

– Жамийла!!!

Алыстан үн угулду. Ойдун кучагынан чыга албай турган Карлыгач селт эте түштү. Тегерегине көз чаптырып, тээ ылдый жактан келаткан атчанды көрдү.

– Жамийла-а!!! 

Чабандес кайрадан үн салды. Жакын арада өзүнөн башка жан адам көрүнбөйт. Демек, муну Жамийласына окшоштуруп алган бирөө окшойт. Атчанды утурлай басты. Аралыктары жакындаганда гана кыялындагы жигит экенин тааныды. Жүрөгү алып учуп, жүзү тамылжып чыкты. Улам берилеген сайын жанын коёр жер таппай карайлап калды. Бир саамга өзүн унута түштү. 

– Жамийла-а! Асе-ел! Толгона-ай! – деди чабандес улам бир ысымды атап. – Ой, Толгонай да эмес! Асел да эмес! Ким элеңиз?! – деди жакын келип.

– Саламатсызбы? Сиз мени чакырып жаттыңыз беле? – деди Карлыгач көздөрүн алайтып.

– Албетте, сизди! Бул жакта сизден башка эч ким жок. 

– Мен ошондо Жамийла болуп калдымбы? 

– Атыңызды билбесем, жактырган ысымдарды айтам да!

Жигит аттан секире түштү да, Карлыгачка кол сунду:

– Менин атым Мырзабек. Сиздики ким болду экен? Канча күндөн бери тааныштай болуп калганыбыз менен, атыбызды сурашпаптырбыз! – деди сырдуу тигилип.

– Атымды сурап эмне кыласыз? Сиз менен таанышкым келип турат дейсизби? 

Карлыгач кылыктана каш серпти.

– Мейли анда, айтпасаңыз айтпаңыз. Мен сизге Жамийла деген жаңы ысым берейин. Же Асел болгуңуз келеби? 

– Сизге Айтматовдун каармандары жагат окшойт?

– Албетте! Аларды ким жактырбайт?! Же сизге жакпайбы?

– Жагат… 

Карлыгач ойлуу жылмайды. 

– Чыңгыздын чыгармалары эң сонун! Окуган сайын окугуң келет! Улам бир окуясы кызыктырып, улам бир каарманы менен жашап калам. Баарынан да “Жамийланы” жазданып окугам. Андагы окуяларды сиз кандай деп ойлойсуз? Жамийланын образы сизге жагабы? 

– Билбейм… Согушта жүргөн күйөөсүн таштап кетти деп көп жактырган эмесмин.

– Мен да бир кезде ошенткем. Кийин түшүндүм. Чынында сүйгөн адамың үчүн эмнеге гана барбайсың?! – деди Мырзабек көз кыса. – Кел, мен Данияр болоюн, сиз Жамийла болуңуз. Экөөбүз тоо аралап качып кетебиз!

– Кимден? Эмнеге?

Карлыгач Мырзабекти таң калыштуу карады. Экөө бири-бирине түшүнбөгөндөй бир саамга тиктеше түшүштү да, негедир каткыра күлүп жиберишти. 

– Сиз менен кол кармаша эл көзүнөн алысыраак кетким келип жүрөт.

– Мени мененби? – Карлыгач кайрадан кыткылыктай күлдү. – Экөөбүз сүйүшүп жүргөндөй айттыңыз го.

– Сиздин мага болгон сезимиңиз кандай экенин билбейм дечи, бирок менин ойлосом оюман, уктасам түшүмөн кетпей койдуңуз. Арсыз жүрөгүм сиз деп согуп, акылым баш бербей кыйнап жибергенинен алдыңызда турам. Жүрөгүмдүн сиз деп согуп калганын түшүнүү менен кабыл алып, мени менен тоо аралап качып кетүүгө көнөт бекен деп алдыңызга тизе бүгүп келип калдым!

Карлыгач бетин басып каткырып күлүп жиберди:

– Сиз театрда оюн коюп жаткандай эле сүйлөйсүз го! Артист эмес белеңиз?!

Мырзабектин айткандарын тамаша катары кабыл алганы менен жүзү тамылжып, кыялы көкөлөп учту. Жигит кыздын күлгөнүнө көңүл бурбай сөзүн уланта берди:

– Баардыгына кайыл болуп мени менен кол кармашып дүйнө кезип кетүүгө макулдугуңузду берсеңиз, бүгүн эле жолго чыгууга даярмын. Ааламды айлантып чыгууга чамам жетпесе да, кыялым менен, сизге болгон арзуум, акактай тунук махабатым менен, эч кимдин буту баса элек, буту эле эмес акылы жете элек, өзүмө гана тааныш сезимдердин туу чокусуна чыгарууга кудуретим жетет. Өмүр бою алаканыма салып алпештеп өтөм!

Бул жигиттин сахнада ойноп жаткандай сүйлөгөнү, кумарга толгон көздөрү, жагымдуу коңур үнү Карлыгачты азгырып баратты. Айткан сөздөрү чын болсо кана, аттиң! Жо-жоок! Чын болушу мүмкүн эмес. Жөн гана тоого эс алганы келген артисттерден болсо керек. Бирок кандай болгон күндө да, бирөөнүн сезими менен ойногонго акысы жок да. А балким, ар кимдин образына кирип жүрүп көнүп калгандыр? 

– Менин сунушумду кабыл албай койсоңуз, бир жигиттин убалына калдым деп эсептей бериңиз! Анда эле, көзүм көргөн жакка жап-жалгыз дербиш болуп кете берем! 

– Кайдагы кепти айтпаңыз, чоң жигит! Биринчиден, менин жолдошум бар! Экинчиден, сиз менен тамашалашып отурганга убактым да көңүлүм да жок! Анан да мени жактырсаңыз эле, мен да сизди жактырышым керекпи?

– Жактырмак түгүл сүйүп калганыңызды көздөрүңүз айтып турат го!

– Көздөрүмбү? Көздөрүм сүйлөйт бекен? – Карлыгачтын күлкүсү мыскыл аралаш чыкты. – Жооштон жоон чыгат! Алгач көргөнүмдө момпоюп созолонуп турдуңуз эле. Күн өткөн сайын ачылдыңыз окшойт! Же эмне, артисттик өнөрүңүздү бир көрсөтөйүн дегениңизби?

– Кайдагы артисттик өнөр? Тек гана сезимди ачык айтыш керек экенин билем. 

– Өткөндө “шаардыктар күндүн батканын көрө элексиңер” деп шылдыңдап жаттыңыз эле! А эмне, тоолуктар мендей сулууну көрө элексиңерби? 

– Көргөм… Далайын көргөм. Бирок сизди жактыргандай жактырган эмесмин. 

Жайдары турган Мырзабектин өңү заматта өзгөрүп, кабагы бүркөлө түштү.

– Мейли, чоң кыз… Сиздей шаардык сулууларга мендей тоолук бирөө жакмак беле! Жакшы эс алыңыз! 

Атына секире минди. 

– Жалгыз таштаганым болбостур. Кааласаңыз учкаштыра кетем! 

– Рахмат! Азыр кетпейм. Өзүңүз бара бериңиз.

Карлыгач Мырзабектин карааны көрүнбөй калгыча узата карады. Артынан жүгүрө жетип анын айткандарына макул экенин, бул да жактырып калганын, дал эле ага окшоп түн уйкудан калып, көңүлү алып-учуп жүргөнүн айтып, “мен сүйүүмдү таптым!” деп ааламга жар салып, тоо жаңырта кыйкыргысы келди…

* * *

Бүгүн таңда башталган жаан бирде жайлай калып, бирде катуулап, токточудай түрү жок. Таенесинин “ак жаан жумалап жаайт” дегенин эстеп чочуп кетти. Чындап ошентсечи? Андай болсо боз үйдөн чыкпай бүрүшүп отургандан көрө шаарга кете бергени оң эмеспи. А Мырзабекчи? Аны кантет? Таптакыр көрбөй калабы? Кызык! Ал ким да, бул ким? Аны көргөндө эмне? Чындыгында аны жөн гана ойлогонго да болбойт эмеспи. Бүгүн бар, эртең жок. Бул жакка эс алуучулардын далайы келет. Балким, жаш кыздарды, жалгыз жүргөн келин-кесекти акмалап, улам бирине сөз айтып жүргөн жигиттердендир? Жактырып калдым деп койсо эле, артисттердей өнөрүн көрсөтсө эле ишенип алышы керекпи?

Карлыгачтын ойлору сымал шамал да улам күчөп удургуп, боз үйдүн жабуусун жулкуй берди. Бүрүшүп отура бергенге калчылдап үшүп чыкты. Жууркан алып оронду. Ага деле болчудай эмес. Мындайда убакыт да өтпөй калат экен. Жамгыр тезирээк токтосо деген сайын ого бетер күчөп алганын карачы. Болбосо, сыртка чыкмак. Ага жолукмак. Балким, ал деле буга жолуккусу келип тургандыр? Сагынгандыр? Өз оюнан өзү уялып кетти. Айланып келип ой-кыялы ага барып такалганын көрчү. Адам баласы өзүнүн тулку-боюн башкарган күндө да сезимин тизгиндей албай калат экен да. Ой күлүк деген сөз да бекеринен айтылбаса керек. Ушул мүнөт, ушул саамда гана кол телефонун эстеди. Антеннасы тартпаганына буга чейин кейимек түгүл сүйүнгөн. Кол шилтеп койгон. Сырт дүйнө менен байланыша албай калганына кайыл болчу. Телефонун кайда койгону деле эсинде жок. Кол сумкасын, чөнтөктөрүн тыткылап жатып араң тапты. Таптакыр өчүп калыптыр. Айласы кетип жуурканын башынан бери чулгуй, нары карап бүк түштү. Антсе да, жаандын басылганын билбей калбайын деген кыязда сыртка улам кулак төшөйт. Дагы деле “дыбыр-дыбыр”, “шуу-шуу”. 

Бир мезгилде жамгырдын дыбыраганына аралаш обондуу ырдын кайрыгын эшитти. Бара-бара даана угула баштады. Эркектин жагымдуу коңур добушу улам бийиктеп улам жакындап келе жаткандай. Коңшу боз үйдөгүлөр ырдап жатышса керек? Алар деле тажашты көрүнөт. Жо-жоок… Коңшу боз үй менен бул турган боз үйгө чейинки аралык анчейин жакын эмес. Мынчалык угулбайт болчу. Абдан жакын жерден, дал эле бул жаткан боз үйдүн жанынан угулуп жатпайбы. Акырын ордунан турду. Босогого жакындай берип жүрөгү болк эте түштү. Мырзабектин үнү! Капырай, жүрөгү жарылчудай дүкүлдөгөнүн карачы! Денеси ымыр-чымыр боло ого бетер калч-калч этти. Же үшүгөндөн же жөн гана Мырзабек го деген ойдон калчылдаганы билинбейт. Бирөө жарым угуп, көрүп калчудай бутунун учу менен коомайлана басып, боз үйдүн эшигин саал кыйшайта ачты да, сыртты шыкаалады. Ойлогонундай эле Мырзабек экен. Ал Карлыгачты байкабагандай, башка дүйнө, башка ааламда өзү жалгыз отургандай буга тааныш эмес сүйүү ырын берилүү менен созолонтуп жатты. Обонго термелген жаш сулууну кандайдыр бир сыйкырдуу күч жигитти көздөй жетеледи. Ансайын Мырзабектин коңур доошу оболой учту. Эки жүрөк сүйүү обонуна, махабат ыргагына азгырылып бара жатты… 

– Ай, Карлыгач! Үйдөсүңбү? 

Экөө бирдей атып турушту. Боз үйдүн босогосун аттай берген Салкын эже: “Ок! – деди чочуп. – Сен да бул жерде белең?” Мырзабекти бир, Карлыгачты бир карап эмне дешти билбей кайсалай түштү. Кечтин киргенин, сүт ичээр маалдын өтүп кеткенин капарына албай сүйлөшүп сөзгө тойбой отура берген эки жаш жооп таба албай жер карады. 

– Бул кыздын эмне эле дымы чыкпай калды десе! – деди кабагын чытый. 

– Сыртта жаан да… – деди Мырзабек ыңгайсыздана.

– Кайдагы жаан? Жаан небак токтогон! 

Салкын эже этектерин желп эттире сыртка чыгып кетти. Көз ачып жумгуча болуп өткөн бул окуяны дагы деле сиңире элек эки жаш бири-бирин үн-сөзсүз тиктеп турушту да, каткыра күлүп жиберишти.

Жаан эчак токтоп, күн уясына кыпкызыл болуп батып бара жаткан…

* * *

Түн. Асманда жылдыздар табигаттын сулуулугун арттыра жымыңдашат. Иттин анда-санда үргөнү, жылкылардын кишенегени угулат. Тээ ылдыйкы колотто кимдир бирөөлөр алоолонто от жагып, тегерене ырдап-бийлеп жатышкан үндөрү бирде угулуп, бирде тоо койнуна сиңип кеткендей тынчый түшөт.

Карлыгач эс алып жаткан боз үйгө жакын машина келип токтоду да, ичинен бир караан түштү.

– Ким бар?! – деген үндөн Карлыгач чоочуй ойгонду. 

Түн катып келген кандай жүргүнчү? Бир оодарылып, кайрадан көзүн жумду. Сыртта кобур-собур үнгө удаалаш эшиктин кашегин акырын черткилеген дабыш чыкты.

– Карлыга-ач! Кар-лы-га-ач! Уктай элексиңби-и? Сага келипти-ир! – деген Салкын эженин шыбырай чыккан үнү угулду.

Карлыгачтын уйкусу умачтай ачылып, ордунан ыргып турду. Халатын үстүнө илип-илбей сыртка бет алды. Бет маңдайынан Соорондун албырган жүзү көрүндү. 

– Карлыгачым! Кандайсың, жаным?! – жубайы сагынычтуу кучак жайды. 

– Сооронсуңбу?! – деди Карлыгач бир чети чочуй, бир чети таң кала уйкулуу көзүн ушалап. – Сен эмне түн катып?! 

– Эң алды учурашып албайлыбы. Анан шашпай сурайсың да неге түн катып жүргөнүмдү, – деген Соорон Карлыгачты белинен имере тартып, бетинен сүйдү. – Үйүңө кирсек болобу? – деди тамашалай. 

– Албетте, болот! 

Соорон машинасынан базарлыктарын алып боз үйгө баш бакты. Карлыгач дасторконду заматта жайната салды да, жолдошун жылмая карады. Бирок мурдагысындай эркелеген да, кылыктана так секирип кубанган да жок. Жүзүндө жылмаюу турганы менен, көздөрү муздак, суз. Жубайынын маанайын Соорон дароо байкады. Экөөнүн ортосундагы ыңгайсыздыкты Карлыгачтын кайталай берген суроосу оңдомуш этти. 

– Тынччылыкпы? Эмне түн катып?

– Тынччылык, – деди Соорон Карлыгачтын мөлтүрөгөн көздөрүнө шектүү тигилип. – Сагындым. Көргүм келди. А сенчи? А сен мени сагындыңбы?

Карлыгач жооп бере албай тайсалдай түштү. “Мен да сагындым!” деп калп айтууга да, “Жок!” деп айтып көңүлүн сындырууга да даабады.

– Кандай келдиң? – деди жөн гана көңүл кош. 

– Жакшы… Эртеңки дем алышка карап түнү болсо да жетип алайын, бир күн болсо да жаныңда болоюн деп чечтим. Бүгүн эртерээк чыкканга болбой калды. Баягы эле жумуш да…

– Аа… – деди Карлыгач көздөрүн ала качып. 

– Карлыгач, Карлыгачым мени! Кучагыма келчи, сагындым… Моокум кана өөп-жыттап алайын.

Соорондун мындай аракетине демейде кылыктана жооп берчү Карлыгач денесин жыйырып алды. Өзүнөн оолактата түрттү.

– Жөнчү! Эже келип калса уят эмеспи! 

Оюна ушул шылтоо келди. Ушул гана тоскоол болуп тургандай айтты. А чындыкты кантип айтмак? Мындай учурда эмне деши керек эле? 

– Келе берсин! Өз аялыма тийишсем болбойт бекен?

– Кызыксың го. Сенин аялың экенимди билип коюптурбу! 

– Билбесе койсун! Ал бизге ким? 

– Койчу эми Соорон! Жаш баладай боло бербечи! Менин азыр эч нерсеге көңүлүм чаппай турат!

Жубайынан мындай мамилени күтпөгөн Соорондун өңү бузула түштү. Көздөрү оттой жанып, тулкусу калчылдап чыкты. Жолдошунун сүрүнөн, кадала тиктеген көздөрүнөн корккон Карлыгачтын денесин майда калтырак басып, титиреген эриндерин кымтый жер карады. 

– Карлыгач! Эй, Карлыгач! Бери карачы! Сага эмне болгон, я?! Мага таптакыр чоочун адамдай караганыңды кандай түшүнсөм болот?!

– Соорон… Түшүнсөң… Менин азыр эч нерсеге көңүлүм жок… 

Карлыгач мукактанып оозун араң кыбыратты.

– Көңүлүңбү?! Мм… Сенин көңүлүң эле эмес, өзүң да башкача болуп калгансың го! Демек, эки күндөн бери жүрөгүмдүн түпөйүл болуп турганы бекеринен эмес экен да! 

Соорон Карлыгачтын мамилесине таарына кол шилтеди. Мүнөзү ушундай. Экөөнүн ортосунда түшүнбөстүктөр болуп калган кезде кыйкырбайт да, сөгүнбөйт да. Тек гана добушу бийиктей түшөт. Ошол эле жетиштүү. Балким, башка маал болгондо жолдошун алдаганга өтмөк. Эркелеп болсо да, көзүнө жаш алып болсо да көңүлүн алмак. Керек болсо аны кечирим суратып, белек алдырганга да жетишмек. А азырчы? Азыр кеп башкада, көйгөй таптакыр бөлөктө. Мурда-кийин мындай болгон эмес, болбошу да керек болчу. 

– Соорон… Мени түшүнүп койчу. Мен.. Мен…

Титиреген эриндерин кымтып сөз улай албай жер тиктеди. 

– И-и! Эми эмне дегиң келип турат? Кандай шылтоо табайын дейсиң? Айтчу сөзүң болсо тайсалдабай ачык айт, балким, түшүнөрмүн. Адаммын го акыры, балким, кечирип да коёрмун.

Баштапкы сөздөрүнөн да минтип какшык сүйлөгөнү коркунучтуу эле. Көптү көрүп, башынан далай сыноо өткөн Соорон Карлыгачтын бүгүнкү мамилесинин төркүнүн ич туюму менен сезип турду бейм? Демейде шакылдап, шайырланып Соорондун көңүлүн заматта таба калчу Карлыгачтын тили күрмөөгө келбей, өң алеттен кетип турганын Соорондун ого бетер жанын кашайтты. 

– И-и! Эмне болгон мынчалык, оозуңан сөз чыкпай? Сүйлөй албай калганыңды көрө элек элем го! Же?! Же бул жердин абасы менен дарысынын таасири өзгөчө бекен? Бул кейпиң менен шаарга баргычакты менин ким экенимди деле унутуп калмак окшойсуң?!

– Соорон… Болдучу эми… Көңүлүмдүн жогунан эле…

– Мм… Даа… Демек, кептин баары жөн гана көңүлүңдүн жогунан экен да, ээ?! Кызы-ык! Мен сага шаардан бери түн катып жол жүрүп, сагынып, шашылып… Сенин көңүлүңдүн жогун көрөйүн деп келди дейсиңби?! Качанкыга чейин сенин гана көзүңдү карап турушум керек?! Кана, айтчы! Качанкыга чейин эмне десең ошону “хоп!” деп аткарып жүрө беришим керек? А сенчи? Сен! Бир жолу! Бир жолу! Жок дегенде бүгүн менин көңүлүмдү карап койсоң болот эле го! Тээ алыстан жол карытып келди деп сыйлап койсоң болот эле го! Жо-жоок! Сен бүгүн эле эмес! Сен көптөн бери башкачасың! Айтпасаң, дебесең эле мени эч нерсени байкабаган, эч нерсе менен иши жок түркөй ойлоп жүрөсүңбү?!

Эмне кылар айласын, эмне жооп айтыштын жолун таппаган Карлыгач күчүн жаштан чыгарып ыйлай баштады. Көптөн берки арманын, наристе жытына куштар болгонун, Мырзабекке болгон махабатын айтып алгысы келди. Бирок… Айта албады. Тек гана үн-сөзсүз күчүн жаштан чыгарып жатты. Сүйгөн адамынын көз жашы Соорондун жүрөгүн жумшартты көрүнөт. Демейкидей эркелете үн катты: 

– Жаным менин! Карлыгачым менин! Болду эми… Мени кечирип койчу. Катуу кеттим окшойт, – деп жылуу сүйлөп, жүзүнөн, жаш куюлган мөлтүрөгөн көздөрүнөн өпкүлөй баштады.

– Соорон! Соорон дейм! Болдучу! Кечирим сурагыдай, сен бирдеме кылдың беле?! Мен…

Кайрадан алыстата түрттү. Болгондо да күч менен түрттү. Канча жылдап бир төшөккө бут сунган, бир жаздыкка баш койгон жакын адамы жат сезилди. Денесин жыйырып, ичиркенип алды. Сооронду да, өзүн да, дегеле бүт ааламды жек көрүп кетти. Колунан келер болсо ушул мүнөт, ушул саам кулак уккус, көз көргүс, эч ким таба алгыс алыс жактарга канат байлап учуп кетүүгө да даяр эле.

Сүйгөн адамынын мындай муздак мамилеси Соорондун көңүлүн эми чындап оорутту. Жаш баладай шагы сынды. Эриндери эле эмес, бүт денеси калчылдап, өзүн жийиркене түрткөн жубайын шалдырай тиктеп бир аз турду да, аракетинен эч майнап чыкпасын түшүндү. Мындан ары экөөнүн ортосунда сүйүү-махабат, ышкы-кумар гана эмес, сый да болбосун, эми буларды байланыштырар эч нерсе калбаганын сезди. 

Жүрөгү булкуп алды. Өзүнө баш бербей түйүлгөн муштумдарын, чыңалган нервин араң токтотуп, дагы бир аз турса Карлыгачына жамандык кылып аларын сезди. Сүйүүсүнөн да, жалынып-жалбарып эркелетүүсүнөн да, муштум көтөрүп жаңжал кылуусунан да майнап чыкпасын түшүнгөн Соорон шарт бурула сыртка бет алды. 

Аттап-буттап машинасына жете береринде тээ нарыдан атчан жигиттин карааны көрүндү. Карлыгачтын мамилесинин өзгөрүп калганына бул чабандестин тийешеси бар экенин ички туюму шыбырагансыды. Кызганычтан оттой жанып, бүт денеси калчылдап чыкты. Түгөйүн тарттырып жиберерин сезген карт илбирстей түйүлдү да, бейтааныш чабандести көздөй обдулду. 

Атчан жигит Мырзабек эле. Карлыгачка билгизбестен түнөгүнө кирип барам деген кыялына жетеленип, сагынычы көкүрөгүнө сыйбай келе жатканда, боз үйдүн жанындагы машинаны көрүп токтогон. Дал ошол маалда көрдү боз үйдөн чыккан эркектин караанын. Ким экенин жаземдебей билгени менен, же бастырып кетип кала албай, же учурашууга даай албай нес болду. Экөө тең Карлыгачты бири-биринен кызганып турушту. 

Соорон өзүнөн алда канча жаш, булчуңдары чытырап күчкө толгон Мырзабекке каршы чыгууга даабадыбы, же кандай кылса да Карлыгачтын сүйүүсүн кайрый албасын түшүндүбү, машинасын от алдырды да жөнөп кетти. 

Машинанын добушун угуп, сыртка жүгүрүп чыккан Карлыгач заматта алыстап кеткен унаанын артынан карап, терең дем алды. Негедир эс ала түштү. Кайрыла берип обочо жерде турган Мырзабектин караанын көрүп, кайрадан жүрөгү туйлап чыкты. Демек, Соорон Мырзабекти көрдү, мунун мамилесинин өзгөргөнүнө себепкер ушул жигит экенин сезди?! Кантип сезбесин? Түн ортосунда жаш селки жаткан боз үйдү айланчыктап жөн жигит келбейт да. Эми эмне кылат? Көз жашын куюлта нес боло боз үйгө жөлөндү. 

Заматта болуп өткөн окуядан Мырзабектин да ою чачырады. Шаабайы сууду. Ат тизгинин бурду да тоону көздөй алып-учуп чаап жөнөдү…

* * *

– Күйөөсү бар экенин билип туруп бул келинди эмне эле айланчыктап калдың, я? Апаңдар укса жаман болушат го! Кеч боло электе токтотсоңчу шынаарлаганыңды! – деген Салкын эженин сөзүнө Мырзабектин көңүл бургусу жок. 

Карлыгач деле ошол. Бирөөнүн сөзүнө, бирөөнүн көзүнө карай турган убагы эмес. Сүйлөсө сөзү бүтпөгөн, сүйсө сүйүүсү алоолонгон мезгил. Кээде өзүн чын эле Жамийладай сезип кетет. Кыялында тагдыры жолуктурган адамы менен түбөлүк кол кармаша дүйнө кезип, махабаттын таттуу экенин даңазалап обон созот. Бирок кыялында гана. А чыныгы жашоодо кантип Жамийладай боло алат? Кантип Мырзабеги менен түбөлүк калат? Соорону коё берер бекен? Анын колу узун. Керек болсо жер алдынан да таап алар? А балким, буга чейин эле эки жээкке чабылган, эки үй-бүлөнүн ортосунда чайналган тагдырына нааразы болуп, үй-бүлөсүнө биротоло кайтуунун миң амалын издеп, шылтоо гана таппай жүргөндүр? Ошол себептен баарына кол шилтеп кете берди да. Мунусу эмне кылсаң өз эркиң дегендегиси эмеспи? Анан да, экөөнү бириктирер ортодо наристе болбосо. Эмнеге мынча кыжаалат болот? 

Мырзабеги ар күнү ушул жерде. Чындап сүйөрүн, жашоосун Карлыгачсыз элестете албай калганын айткандан тажабайт. Макулдугуңду берсең дароо ата-энеме алып барам, алар менин тандоомо эч качан каршы болушпайт дейт. Албетте, анын сүйүүсүнө ишенет. Бирок ата-энеси эрден чыккан немени эмне кыласың дешсечи? Сага эмне жаш кыз жокпу деп урушушсачы? Уф-ф! Ойлордон чарчап кетчү болду. Мырзабектин жанында гана баарын унуткарат. Ойлонгусу да келбейт. Демек, экөө же нары же бери болушмайын карама-каршы ойлор келе берери айдан ачык. 

Шаарга кайтар күн да алыс эмес. Албетте, жайлоодо канча жүрсө өз эрки. Эң башкысы, жатар үйүнө акча төлөп койсо болгону. А бирок эртеби-кечпи кетиши керек эмеспи. 

– Карлыгач! – деди Мырзабек Карлыгачтын кетүүгө камынып жатканын байкап. – Шаарыңа кетпей эле койчу. Андан көрө бүгүндөн калбай үйүмө алып барайын. Ата-энем сөзсүз кабыл алат, алар менин тандоомду сыйлашат! Аппак жоолук салынган татынакай келинчек болосуң!

– Кечирип кой, кала албайм, – деди Карлыгач. – Анын үстүнө ата-энеңе буга чейин деле айтсаң болмок. Элестет, экөөбүз жетелешип үйүңө кирип барсак, анан кимди алып келдиң деп урушуп кууп чыгышса…

Тамаша-чыны аралаш жооп айтканы менен, көмөкөйү кысылып, тамагы буулуп чыкты. Жүзүн жашыра нары карады. Мунусу каректериндеги чогулган көз жашын көрсөтпөөнүн амалы эле. Мырзабек Карлыгачты имере тартып, карылуу кучагына кыса эркелетти. Ийинин жапкан кундуздай чачынан аяр сылап, шыбырай үн катты: 

– Ата-энемен кабатыр болбочу, жаным. Эң башкысы сенин гана макулдугуң керек.

– А жолдошумчу? Аны кантем? Ал укса сөзсүз келет. Анан… Анан кантебиз? Соо койбойт бизди…

– Жолдошум жакшы киши дедиң эле го. А мүмкүн түшүнөттүр? Менимче, өткөндө баарын билди. Ошентсе да унчукпай кетти го. Же ушинтип, өмүр бою сүйбөгөн адамың менен жашай берем дейсиңби?

Карлыгач жооп бербестен Мырзабектин көкүрөгүнө башын жөлөдү.

– Экөөбүз неге жолуктук? – деди шыбырап.

– Сен антип айтпа… Бул биздин тагдыр! Сен экөөбүздү табыштырган тагдырга рахмат гана айтышыбыз керек! – Карлыгачтын мончоктоп төгүлгөн жашын аярлай аарчыды. – Ыйлай бербечи, жаным! Менин да жүрөгүм сыздап турат! Экөөбүз бир айла табышыбыз керек! 

Карлыгач ый аралаш жылмая карады.

– Мына! Ушинтип эле жылмайып турсаң, бүт дүйнө жаркый түшөт! Өмүр бою сенин жылмаюуңду гана көрүп өтсөм, менчелик бактылуу жан болбойт! – деген Мырзабек Карлыгачтын кулагына аяр шыбырады. – Көрөсүң го, биз көп балалуу болобуз! Сен каалагандай… Бешөө эркек, бешөө кыз…

– Ошол күндөр эртерээк келсе экен! 

Кыялында бала көтөргөн Карлыгач Мырзабек менен жетелеше көчө бойлой кетип баратты… 

* * *

Үлп эткен жел жок. Шаар ичи үп тартып, дем кыстыктырат. Демейдегиден бүгүн бөтөнчө ысык. Терезе калтырбай ачып, оор дем алган Карлыгач телевизор тиктеп отурду. Көздөрү анда болгону менен, ою таптакыр башкада. “Аркаңан сөзсүз барам! Күт! Сенсиз жашоом караңгы. Өмүр бою сени гана сүйүп өтөм!” – деген Мырзабектен дайын жок. Эх-х! А балким, алдап койгон болсочу? Же ата-энесин көндүрө албай койду бекен? Алар сөзсүз макулдук берет деп ишенимдүү айтчу эмес беле. А эгер келбей койсо, мындан аркы жашоосу кандай болот? Соорон чалып да койбоду. Өзүнө тийешелүү кийим-кечесин алып кетиптир. Демек, эч качан кайрылбайт. Ошол себептен ага деп жазылган катты телефонунун бир четине жазып койгон. Мырзабеги менен кол кармашып кетчү болсо, ал катты дароо жөнөтөт да, кечиримин алат, кол-жолун бошотот. А кетпей калсачы? Э-эй! Эмнеси болсо да көрө жатар. Ушул мүнөт, ушул саам анча-мынча болсо да дем берип турганы – батирди Соорондун талашпаганы, тартып албаганы болду. Кантсе да эркектик кылды. Ушуга шүгүр, ушуга рахмат. Баш калкалаар бул үйү болбогондо кантмек? Албетте, жалгыз башы кайда болбосун батат дечи. Жумуш деле табылмак, ишке кирип, өзүн-өзү бакканга да жарамак. Бирок азыр андай кылууга мүмкүн эмес. Курсагында махабаттан жаралган данек бар экенин шаарга келери менен билген. Карлыгач курсагын сылап бактылуу жылмайды. Энелик мээрими ойгонуп, азыртан наристесин сүйүп турат. 

Өмүр бою сүйбөгөн адамдын жанында алтын капаста болгучакты, сүйгөн адамың менен алачыкта өткөргөн он күнүң артык деген сөз эсине түштү. Ким айтты эле? Кызык! Эсинде жок. 

Заматта терезелер калдырттап, пардалар желпилдеп Карлыгачтын оюн бузуп жиберди. Селт эте чочуп отурган ордунан шашыла турду да, терезелерди жабууга ашыкты. Сыртта жаан төгүп жатыптыр. Дал эле жайлоодогудай. Кандай сонун! Кандай керемет! Бая эле ушинтпейт беле! Кимгедир ыраазы боло шыбырап, колун жая керилип алды да, балконго чыкты. Күтүүсүз жаан бейкапар элдин шаштысын кетирип, бир заматта көчө ээндей түшүптүр. Ары-бери зуулдаган машиналар гана тынчычудай эмес. Тигине бир кыз тыпылдап чуркап баратат. Жайлоодогу жаанда калган мүнөттөрүн эске салган кыздын карааны көрүнбөй калгыча узата карады. 

Тигине дагы бир караан көрүндү. Төгүп жаткан жаанга карабай басыгы жай. Тегерек-четин акмалай кимдир-бирөөнү издеп жүрөт. Караандан көзүн албай тигилди. Негедир күткөн адамына окшоштурду. Жүрөгү жарылчудай булкуп алды. Капырай! Чын эле ошолбу? Ишенип-ишенбей көздөрүн ирмеп-ирмеп алды. Ошол экен! Мырзабек! Мырзабегим менин! 

Сагынып күткөн махабатын тосуп алууга ашыга жөнөдү…

Бир аз өтпөй Соорондун телефонуна кат жөнөтүлдү. 

“Салам, Соорон! Өзүңө жолугуп ачыкка чыгайын дедим эле. Бирок сен кайрылган жоксуң, мен чакырган жокмун. Балким, тузума түкүрүп кетти, жакшылыгымды билген жок дээрсиң. Кандай айтсаң да, мени жек көрсөң да жарашат. Бирок мен бул кадамга сага кыянаттык кылуу үчүн барганым жок. Канча жылдап перзент жытына зар болдум. Кудайдан миң сурансам да экөөбүзгө бала буюрбады. Эртеби-кечпи уулдарыңа кайтып кетериң мен үчүн айдан ачык болчу. Коркчумун. Койнубузда наристе ойносо деген тилегимди тамак жесем да, башым жаздыкка тийсе да кайталай бергенден тажачу эмесмин. Бирок тилегим орундалган жок. Сен мунун баарын жөн гана менин убарамдай, мага гана тийешелүү көйгөйдөй кабылдадың. Анын үстүнө экөөбүздүн мамиле күндөн-күнгө солгун тартып, бири-бирибизге жат болуп калганыбыз жалган эмес болчу. Тек гана моюнга алгыбыз келчү эмес. Бирок менин кетип калганымдын себеби башкада. Аны өзүң деле түшүнүп тургандырсың. Тагдырыма жазылган махабатымдан баш тарта албайм. Кайда жүрбөйүн, мага жасаган ар бир жакшылыгыңды унутпайм. Кош бол!”