О. Генри: “Ийгилик рыцары”
(аңгеме)
Гастингс Бошан Морли Юнион-сквер аркылуу шашпай басып баратып, скамейкаларда сулап жатышкан жүздөгөн бечараларга боору ооругандай көз жүгүртүп койду. «А шордуулар, – деп ойлоду ал. – Сакал-муруту өскөн эркектердин жүзүнөн айбанга окшогон макоолук байкалат; ал эми аялдар болсо, таш төшөлгөн жолдон төрт дюймдай өйдө салаңдаган буттарын кайда жашырарын билбей тыбырчылашат».
«Эгер мен мистер Карнеги же мистер Рокфеллер болгонумда, – деп кыялданып койду ал, – ички чөнтөгүмө бир топ миллионду салып алып, сейил бак башкаруучуларын жыйнап, дүйнөдөгү бардык парктарда аялдар отурганда буттары жерге жеткидей отургучтарды койдурмакмын. Андан кийин гана, кааласам, акчасын төлөөгө макул болгон шаарларга китепканаларды салып берип же болбосо акылынан айныган профессорлор үчүн санаторийлерди куруп, аларды „колледж“ деп атамакмын».
Мына, канча жылдан бери аялдардын укугун коргоо коомдору өз камкордугундагылар үчүн эркектер менен тең укуктуулукту талап кылып келишет. Анан эмнеге жетишишти? Отургучтарда отурганда аялдар кызыл ашыктарын эптеп жыйнап, бийик такалуу бут кийимдери менен жерден кыйла бийиктикте абаны чийгилегенге гана мажбур болушту. Адегенде пайдубалдан баштоо керек, урматтуу айымдар. Адегенде бутуңардын астынан бекем жерди сезип, андан соң гана эмансипациянын бийиктиктерине умтулгула.
Гастингс Бошан Морли аябай сыпайы жана ар бир кийимин кылдат тандап кийинчү. Буга анын ички туюму – тектүү тукумдан туулуп, тарбия көргөндүгүнүн натыйжасы түрткү берчү. Адамдын жан дүйнөсү бизге купуя сыр, бизге кагаздай катып агарган желекченин ары жагын аңдап билүү берилген эмес, ошондуктан каарманыбыздын сөздөрүн угуп, анын кыймыл-аракетин байкоо менен гана чектелебиз.
Морлинин чөнтөгүндө бир да тыйын жок болчу. Бирок ал сквердин батышындагы кагаз кескен бычакка окшош бийик имаратты күндүн алгачкы нурлары сары түскө боёгонго чейин чөнтөгүндө сокур тыйыны жок жана болбой турган жүздөгөн ботала болгон байкуштарга боору ооругандай жылмайып карап турду. Ал – Морли, ал убакта акчага муктаж болбой калат. Күндүн батышы менен чанда гана чөнтөгү куру калбаса, күндүн чыгышын дайыма бапыраган калың акча менен тосуп алчу.
Баарыдан мурда ал Мэдисон-авенюдогу бир дин кызматчысынын үйүнө Индианадан келген пастор тарабынан берилгендей көрсөтүлгөн жасалма сунуштама катты алып барды. Сунуштама кат өз убагында жетпей калган акча которуу жөнүндөгү кызыктуу аңгеме менен коштолуп, ага беш доллар таап алууга жардам берди. Морли бул олжосу менен чыгып кетти, бирок босогодон жыйырма кадамча узаганында аны буктурма күтүп турган экен – шишиңки, семиз эркек ага коркунучтуу кызыл муштумун кезеп, катуу үн менен эски карызын кайтарууну талап кылды.
– А, Бергман, бул сизсизби, эски дос? – деп кубулжута ырдап жиберди Морли. – Мен дал сизге акчаңызды алып бараттым эле. Бүгүн эртең менен эжем акча которгон. Алар тиги жакта даректи чаташтырып алышыптыр, маселе ошондо болчу. Бурулушка өтөлүчү, мен сизге бир нерсе карыз элем. Сизге жолукканым кандай жакшы болду! Эми сизге барып убара болбойт экенмин.
Төрт рюмка Бергмандын капалуу көңүлүн калыбына келтирди. Морлинин жанында акча болгондо, ал өзүн ушунчалык ишенимдүү кармагандыктан, атүгүл Ротшильд банкы да андан талап кылынганга чейин берилген ссуданы өндүрүп алууга батынмак эмес. Бир тыйынсыз калганда ал бир азыраак жайпап сүйлөп калчу, бирок мындай кылдаттыкты саналуу гана адамдар түшүнчү.
– Эртең менен ушул акча менен мага келиңиз, мистер Морли, – деди Бергман. – Катуу айтып, сизге атырылып тийгеним үчүн кечириңиз. Бирок мен сизди үч айдан бери көрө элек болчумун. Ден соолук үчүн!
Бергман узагандан кийин Морлинин ак жуумал, таза кырылган жүзүндө шылдың сыяктуу жылмаюу пайда болду. Ишенчээк, ичимдикке жакын немис анын күлкүсүн келтирди. Жыйырма тогузунчу көчөдөн мындан ары өтпөш керек. Бергмандын кээде бул жол менен басарын ал билген да эмес.
Түндүктү көздөй эки квартал баскандан кийин, Морли терезелери кылдат көшөгөлөнгөн хан сарайдай заңгыраган үйдүн эшигинин алдына токтоп, өзгөчө тартипте какты. Эшик алты дюймдук чынжырча уруксат бергендей гана ачылып, ачык жерден африкалык кароолчунун текебер кара жүзү көрүндү. Морлини ичке киргизишти.
Үчүнчү кабаттагы бөлмөнүн коюу түтүнүндө ал он мүнөттөй айланып жаткан рулетканын үстүндө катып турду. Андан соң туруксуз кадамдар менен төмөнгө түшүп, текебер кароолчу тарабынан көчөгө ыргытылды. Беш долларлык капиталынан калган кырк цент күмүш анын чөнтөгүндө шылдырап жатты. Бурулушта ал олку-солку болуп, кадамын жайлатты.
Жолдун ары жагындагы жарык менен чагылышкан дарыкананын терезелеринде никель жана хрусталь сатураторлор менен стакандар жаркырап турду. Бул мекемеге беш жашар бала кадам таштап бараткан. Анын басышы ушунчалык олуттуу болгондуктан, ага жооптуу тапшырма берилгенине, балким, бул анын эр жетүү дооруна өткөнүнүн белгиси экенине эч кандай күмөн калбай калгандай. Ал алаканында бир нерсени бекем мыкчып, баарына сыймыктануу менен мактанып көрсөтүп баратты.
Морли аны жылуу жылмаюу менен токтотуп, мээримдүү сүйлөй баштады.
– Кайда бара жатасың? – деп сурады баладан.
– Мен дарыканага баратам, дарыга. Апам мага микстура алып кел деп доллар берди.
– А, ошондой де! – деп бакылдады Морли. – Биз ушунчалык чоңоюп, эркек болуп калган турбайбызбы! Апабыз да бизге тапшырма берет экен. Сени узатып коёюнчу, кичинекей азамат, антпесе машинанын астында калба. Жолдон шоколад сатып алабыз. Же болбосо лимон кошулган сормо момпосуй каалайсыңбы?
Морли баланы колунан жетелеп дарыканага киришти. Акча оролгон рецептти алып, аны аптекарга сунду.
Анын жүзүндө жырткычтык, аталык, кылдат жана акылман жылмаюу ойноп турду.
– Aqua pura, бир пинта, – деди ал. – Натрий хлориди, он гран. Эритме даярдаңыз. Мени алдаганга аракет кылбаңыз, анткени мен Кротон резервуарында канча галлон H2O бар экенин билем, ал эми экинчи ингредиентти мен картошка менен дайыма колдоном.
– Он беш цент, – деди аптекарь буйрутманы аткарып жатып, көзүн кысып койду. – Фармацевтиканы жакшы түшүнөт экенсиз. Негизи, биз буга бир доллар алабыз.
– Акмактардан, – деп күлүп койду Морли.
Баланын алаканына кагазга оролгон бөтөлкөнү кылдат салып, Морли аны көчөлөрдүн кесилишине чейин узатып келди. Химия боюнча билиминин аркасында үнөмдөлгөн сексен беш центти ал өз чөнтөгүнө салып койду.
– Машиналардан сак өт, уулум, – деп шайдоот кеңеш берди ал өзүнүн жаш курмандыгына.
Күтүүсүздөн эки тараптан эки трамвай баланы карай чыга калышты. Морли ортодон чуркап барып, жаш чабарманды жакасынан кармап, коопсуз жерге сүйрөп чыкты. Өз кварталынын бурчунда гана баланы бошотту. Бала алданган, бирок бактылуу эле. Италиандын жемиш күркөсүнөн сатылып алынган арзан, сапатсыз момпосуйдан улам оозу-муруну батташып турган.
Ал эми Морли ресторанга кирип, филе жана арзан Шатобриандан бир пинта буйрутма кылды. Ал үнсүз, бирок чын дилден күлүп жатты. Официант кардар жагымдуу кабар алды го деген жоромолун айтууга батынды.
– Жок, таптакыр андай эмес, – деп жооп берди Морли. Ал сөзгө сейрек аралашчу. – Жагымдуу кабардын буга эч кандай тиешеси жок. Кандай гана келишимдер болбосун, алдоо эң оңой болгон адамдардын үч категориясын атай аласызбы?
– Албетте, билем, – деди официант Морлинин кылдат байланган галстугун карап, оюнда ал канча чайлык калтырарын болжолдоп жатып. – Август айында түштүк штаттардан келген кийим-кечелердин дүң сатып алуучулары, андан кийин Статен-Айлендден келген жаңы үйлөнгөндөр, андан кийин…
– Болбогон сөз, – деди Морли мыйыгынан күлүп. – Эркектер, аялдар жана балдар – мына туура жооп. Дүйнө… же, айталы, Лонг-Айленд жээктеринен жайында сууга түшкөнү келгендер менен ишенчээктерге жык толгон Нью-Йорк. Тордо дагы эки мүнөт кармаганыңда, Франсуа, бул кесим эт джентельменге татыктуу тамакка айланмак.
– Эгер сиз этти чийки деп эсептесеңиз, – деди официант, – мен…
Морли аны жаңсоо менен токтотту… бир аз ыза көрүп калгандай жаңсоо менен.
– Боло берет, – деди ал айкөлдүк менен. – Ал эми жашыл шартрез, муздак жана демитассе (demi-tasse).
Андан соң Морли ресторандан салмактуу басып чыгып, шаардын эки соода артериясы кесилишкен бурчка токтоду. Чөнтөгүндө жетимсиреген он центтик монетасы менен тротуардын четинде туруп, жанынан өтүп жаткан адамдардын агымын ишенимдүү, күмөнсөгөн жана шайыр көз караш менен карап турду. Бул сууларга ал тор ыргытып, өзүнүн баштапкы муктаждыктарын жана керектөөлөрүн камсыз кылуу үчүн “балык” кармашы керек эле. Кадырлуу Исаак Уолтон да өзүнө мынчалык ишенген эмес жана жем ыргытуу илиминин сырларын мынчалык жакшы билчү эмес.
Шайыр компания – эки аял, эки эркек – аны көргөндө кубанып кетишти. Алар театрга шашып баратышкан. Морлини тегеректеп калышты.
– Ой, кайда жоголуп жүрөсүң? Эки жумадан бери дайының жок! Кандай гана бактылуу жолугушуу! Биз менен жүр, эч кандай “жок” деген сөз кабыл алынбайт!
Калың шляпасынан ак канат далысына карай салаңдап турган айымдардын бири Морлинин жеңинен кармап, шериктерине «карагылачы, ал мага кантип баш ийет» дегендей жеңиштүү көз караш таштап, досторунун суранычына өзүнүн азиз буйругун кошту.
– Мындай ырахаттан баш тартуу мен үчүн канчалык кайгылуу экенин сиздерге кантип түшүндүрөрүмдү да билбейм, – деди Морли өкүнгөндөй. – Бирок мен Нью-Йорк яхт-клубунан досум Карузерсти күтүп жатам, ал мени бул жерден саат сегизде машина менен алып кетиши керек эле.
Ак канат желпилдеп, чырактын жарыгына умтулган жетим көпөлөктөрдөй көңүл ачууга ашыккан төртөө заматта көздөн кайым болушту.
Чөнтөгүндөгү он центтик монетаны шылдыратып, Морли өзүнчө шайыр күлүп жатты.
– Сырткы көрүнүш, – деп күбүрөндү ал кубаныч менен. – Сырткы көрүнүш – эң маанилүү нерсе. Сырткы көрүнүш – каалаган оюндагы козырь. Аларга эмнени гана кабыл алдырбайсың – эркектерге, аялдарга жана балдарга – жасалмаларды, туздуу суусу бар бөтөлкөлөрдү… Салмактуу сырткы көрүнүштүн артына жашынып, аларга эмнени гана кабыл алдырбайсың!
Кенен кемселчен, чоң кол чатыры бар, сакалы өскөн кары киши трамвайлар менен кэбдердин арасынан тротуарга Морлинин жанына секирип түштү.
– Тоскоолдук кылганым үчүн кечирим сурайм, дос, – деди ал. – Сизге кокустан ушул жерден Соломон Смозерс деген жолуга элекпи? Ал менин уулум болот, мен Элленвиллден ага жолукканы келдим. Даректи кайда жоготконумду эстебесем, өлүп кетейин.
– Жок, мен аны билбейм, сэр, – деди Морли, кабактарын түшүрүп, көздөрүнүн кубанычтуу жаркыроосун жашырып. – Сизге полицияга кайрылууну сунуштайм.
– Полицияга! – деп кыжырданды карыя. – Полицияда сүйрөлгүдөй мен эч нерсе кылган жокмун. Мен Солго конокко келдим, болгону ушул. Ал беш кабаттуу үйдө жашайт, мага ошентип жазган. Эгер сиз ушундай аталган бирөөнү билсеңиз жана…
– Мен билбейм деп айттым го, – деди Морли салкын маанайда. – Мен эч кандай Смизерстер менен тааныш эмесмин жана сизге сунуштайм…
– Смизерс эмес, Смозерс, – деп үмүт менен оңдоду келгин. – Олбурлуу, бетинде сепкили бар, жыйырма тогуз жашта, эки алдыңкы тиши жок, бою беш фут…
– А, Смозерс! – деп кыйкырды Морли. – Сол Смозерс? Аны кантип билбей калайын, ал биздин көчөдө, кошуна үйдө жашайт. Мен болсо сизди Смизерс деди го деп ойлоптурмун.
Морли саатын карап койду. Саат сөзсүз керек. Ал болгону бир доллар турат. Жез капкактар менен жабылган механизмден же саатчылар ишендиргендей поезддердин кыймылы жөнгө салынган токсон сегиз центтик хронометрден ажыраганча, ач калган артык.
– Мен Лонг-Айленд епископу менен, – деди Морли, – «Алконост» клубунда чогуу түштөнүү үчүн ушул бурчта саат сегизде жолугушууну макулдашкан элек. Бирок мен көчөнүн ортосунда менин досум Сол Смозерстин атасын таштап кете албайм. Мистер Смозерс, олуя Суизин менен ант ичем, эч жерде адамдар биздин Уолл-стриттегидей катуу иштешпейт. Биз чарчадык деп айтуу – эч нерсе айтпаганга барабар! Сиз мага кайрылган учурда, мен тигил жакка өтүп, бир ууртам херес менен имбирь сырасын ичейин деп жаттым эле. Мен сизди уулуңуздун үйүнө чейин узатып коюуну абдан каалайм, мистер Смозерс. Бирок трамвайга отура электе сиз мага шерик болуудан баш тартпайсыз го деп үмүттөнөм…
Бир сааттан кийин Морли Мэдисон-сквердеги тынч скамейкада эс алуу үчүн отурду. Анын тиштеринин арасында жыйырма беш центтик сигара түтөп жатты, пиджагынын ички чөнтөгүндө кыйла бырышкан банкноттор түрүндө жүз кырк доллар жатты.
Тагдырына ыраазы, бейкапар, көңүлү ачык философ катары ал асмандагы каалгып жылып бара жаткан булуттардын арасынан улам көрүнүп жаткан айдын нурун карайт. Отургучтун экинчи четинде чөгөлөп, жыртык кийинген карыя отурду. Күтүүсүздөн ал кыймылдап, кошунасын карап калды. Морлинин адатта скамейкаларда түнөгөн байкуштарга окшош эмес экенине көңүл бурса керек.
– Мээримдүү мырза! – деп сыздап жиберди ал. – Эгер сизде мендей бечарага он цент табылса…
Морли ага бир доллар ыргытып, бул стереотиптүү өтүнүчтү үзүп салды.
– Кудай сизге ыраазы болсун! – деди карыя. – Мен жумуш издегениме мына…
– Жумуш! – деп кайталаган Морли каткырып жиберди. – Сиз акмаксыз, менин досум. Дүнүйө, чексиз, таштай кайрымсыз, бирок Ааронго окшошуп, аны таяк менен уруңуз. Сиз таштан суудан да жакшыраак нерсени сууруп чыгарасыз. Аалам менен ушундай мамиле кылуу керек. Мага ал мен каалаган нерсенин баарын берет.
– Теңир сизди өз мээримине алган экен, – деди карыя. – Мен өзүм иштегенди гана билем. Ал эми азыр жумуш да таба албай жатам.
– Мен кетишим керек, – деди Морли ордунан туруп, кемселин топчулды. – Мен бул жерде тамеки чегип алайын деп гана отургам. Сизге жумуш таап алышыңызды каалайм.
– Кылган жакшылыгыңыз үчүн Кудай жалгасын! – деди карыя.
– Сиздин каалооңуз аткарылды, – деди Морли. – Мен баарына ыраазымын. Таалай менин артымдан кичинекей күчүктөй чуркап жүрөт. Мен бактардын ары жагында чырактары жаркырап турган мейманканада түнөйм. Ал эми бүгүнкү күн кандай керемет, бардык көчөлөр жарык, чырактардын да кереги жок. Менден башка эч ким айдын жарыгынан жана башка ушу сыяктуу нерселерден мынчалык ырахат ала албайт болуш керек. Кайырлуу түн.
Морли мейманканага өтүү үчүн көчөлөрдүн кесилишин карай багыт алды. Анын сигарасынан чыккан түтүн асманга карай шашпай калкып бара жатты. Каршы келген полицейский ага сый көрсөтүп, анын баш ийкегенине татыктуу болду. Ай абдан кооз эле.
Саат тогузду урду. Дал ошол учурда, өзүнүн гүлдөп турган дооруна жаңы гана кадам таштаган бой жеткен кыз жакындап келе жаткан трамвайды күтүп, бурчта туруп калды. Ал, кыязы, жумуштан же бир жерде жумуштары менен кармалып, үйүнө шашып бараткан сыяктуу. Анын көздөрү тунук жана таза эле, ак көйнөгү абдан жөнөкөй тигилген, ал оңго да, солго да карабай, жакындап келе жаткан трамвайды карап турган.
Морли аны тааныды. Сегиз жыл мурда алар мектепте бир партада отурушкан. Алардын ортосунда сүйүүнүн изи да жок болчу – болгону ошол күнөөсүз жылдардагы балалык достук.
Бирок ал элсиз тар көчөгө бурулуп, капысынан ысып-күйүп чыккан жүзүн муздак темир фонарь мамысына такап, кайгылуу түрдө мындай деди:
– О Кудай! Мындан көрө өлүп эле калсам кана…
Которгон Абийрбек Абыкаев
