Александр Куприн: “Олеся”

(повесть)

I

Менин кызматчым, ашпозум жана мергенчиликтеги шеригим – токойчу Ярмола бир кучак отун көтөрүп, башын ылдый ийип бөлмөгө кирди. Отунду мештин алдына чоң дөбө кылып таштап, тоңуп калган манжаларын үйлөп жылытты.

– Ух, кожоюн, сыртта кутургандай шамал башталды, – деди ал мешке жакын чөгөлөй отуруп. – Отту жакшылап жакпасак болбойт. Кожоюн, оттугуңуздан пайдаланганга уруксат этиңизчи.

– Демек, эртең коёнго чыга албайбызбы? Кандай дейсиң, Ярмола?

– Жок… болбойт… Угуп жатасызбы, бороон кандай улуп жатканын? Коён уясынан баш көтөрбөй жатат… Эртең бир да из көрбөйсүз.

Тагдыр мени алты айга Волынск губерниясынын алыскы айылына, Полесьенин чет жагына алып келген эле. Мергенчилик менин жалгыз эрмегим, жалгыз кубанычым болчу. Чынын айтсам, айылга баруу сунушталганда, мен мынчалык адам чыдагыс азапка кабылам деп ойлогон эмесмин. Мен атүгүл кубанып кеткем. “Полесье… токой… жаратылыш кучагы… жөнөкөй мүнөздөр… карапайым жашоочулар, – деп ойлогом поездге отуруп жатып, – таптакыр тааныш эмес эл, бөтөн адаттар, өзгөчө тил… жана, албетте, ушунчалык көп элдик жомоктор, уламыштар жана ырлар!” Мен ошол мезгилде (айтканга жараша, баарын ачык айтайын) кичинекей бир гезитке эки киши өлтүрүү жана бир өз жанын кыюу тууралуу аңгеме жазганга үлгүрүп, теориялык жактан жазуучулар үчүн адеп-ахлакты байкоо пайдалуу экенин билчүмүн.

Бирок… же переброддук дыйкандардын мүнөздөрү өзгөчө, адам менен сүйлөшпөгөн түнт немелерби, же мен алардын тилин таба албай койдумбу, айтор, алдыман чыгып калышса, алыстан эле баш кийимдерин колуна алып, жаныма жакын келгенде: “Гай буг”, – деп күңкүлдөп коюшчу. Кыязы, бул “Кудай колдосун” дегенди билдирсе керек. Алар менен сүйлөшкөнгө аракет кылсам, мени таң кала карашып, эң жөнөкөй суроолорду түшүнүүдөн баш тартышып, колумду өбүүгө умтулушчу – бул поляк крепостнойлук системасынан калган эски салт эле.

Колумдагы болгон китептерди тез эле окуп чыктым. Зериккендиктен – бул башында жакпаса да – он беш чакырым алыста жашаган ксендз, анын кол алдындагы “органист мырза”, жергиликтүү жандарм жана анын жанындагы имениенин конторщиги, отставкадагы унтер-офицер сыяктуу жергиликтүү интеллигенция менен жакындан таанышууга аракет кылдым, бирок анымдан эч майнап чыкпады.

Андан соң мен переброддук тургундарды дарылоого аракет кыла баштадым. Колумда болгону: кастор майы, карболка, бор кислотасы жана йод бар эле. Бирок бул жерде, билимимдин жетишсиздигинен тышкары, диагноз коюуда кыйынчылыкка туш болдум. Анткени бейтаптарымдын оору белгилери ар дайым бирдей болчу: “ичим ооруйт” анан “эч нерсе жей албайм, иче албайм”.

Мисалы, бир жашап калган аял келет. Уялгансып мурдун жеңинин учу менен сүртүп алып, оң колу менен колтугунан эки жумуртка алып чыгып, үстөлгө коёт, ошол убакта бир көз ирмемге кара күрөң тарткан териси көрүнө түшөт. Анан менин колумдан өбүүгө аракет кылат. Мен колумду ала качып, аялды токтотууга аракет кылам: “Болду, байбиче… токтот”. 

– Ичим ооруйт, кожоюн, ичим чыдатпай ооруйт, ошондуктан эч нерсе жей албайм, иче албайм.

– Качантан бери ушундай?

– Мен кайдан билейин? – деп ал да суроо менен жооп берди. – Ушинтип эле ысып, күйүп турат. Эч нерсе жей албайм, иче албайм.

Канча аракет кылсам да, мындан башка так диагноз таба алган жокмун.

– А сиз тынчсызданбаңыз, – деди бир жолу отставкадагы унтер-офицер конторщик. – Булар ит жандуу болушат, өздөрү эле айыгып кетишет. Мен сизге айтып коёюн, бир эле нашатырь деген дарыны колдоном. Мисалы, бир дыйкан келет: “Кандайсың?” “Ооруп жатам…” – дейт. Дароо мурдуна нашатырь спиртинин бөтөлкөсүн алып барам: “Жыттап көрчү!” Жыттап көрөт… “Дагы бир жолу жытта… катуурак!..” Жыттап көрөт… “Кандай, жеңилдей түштүбү?” – “Бир аз жеңилдегендей…” – “Макул, бар эми, Кудай колдосун”.

Мындай колдон өбүүлөр (айрымдары тикелей бутума жыгылып, менин өтүгүмдү өбүүгө аракет кылышчу) мени абдан тажатты. Анткени бул алкыш билдирген, жүрөктөн чыккан кыймыл-аракет эмес, жөн гана кылымдар бою кулчулук жана зордук-зомбулук менен сиңген жийиркеничтүү адат экени көрүнүп турчу. Мен тиги унтер-офицер конторщик менен жандармдын дыйкандардын оозуна чоң кызыл алакандарын канчалык манчыркоо менен сунуп жатышканын көрүп таң калдым.

Мага болгону мергенчилик гана калды. Тилекке каршы, январь айынын аягында аба ырайы бузулуп, мергенчилигибиз да токтоду. Күн сайын катуу шамал болуп, түн ичинде кардын үстүндө катуу, муздуу кабык пайда болгондуктан, анда коёндун издери таптакыр түшпөй калды. Бөлмөгө камалып, шамалдын улуганын тыңшап отургандан жаман тажадым.

Ошондуктан токойчу Ярмолага кат таанытуу сыяктуу зыянсыз көңүл ачууга бекем жармаштым. Башында бул, чынында эле, абдан кызыктуу башталды. Бир күнү кат жазып отуруп, артымда бирөө турганын сездим. Бурулуп карасам – Ярмола. Ал, адатынча, жумшак өтүгүнөн эч бир шыбырт чыгарбай келген экен.

– Сага эмне керек, Ярмола?

– Сиздин кантип жазганыңызды таң калып карап турам. Сиздей жазгым келет… Жок, жок… Сиздей эмес, – менин күлгөнүмдү көрүп, уялып кетти. – Мен жөн гана аты-жөнүмдү…

– Анын сага эмне кереги бар? – дедим таң калып. (Белгилей кетчү нерсе, Ярмола Переброддогу эң жакыр жана эң жалкоо дыйкан болуп эсептелчү; айлык акысын да, өзүнүн дыйканчылыктан тапкан кирешесин да ичип салчу. Анын уйларындай арык уйлар айлана-тегеректе жок эле. Менин оюмча, ага кат таануунун эч кандай зарылчылыгы деле жок болчу.) Мен дагы бир жолу кызыгып сурадым:

– Эмне үчүн аты-жөнүңдү жазгың келет?

– А, сиз билесиз да, кожоюн, – деди Ярмола өтө эле жумшак үн менен. – Биздин айылда билимдүү адам жок. Бир кагазга кол коюу керек болсо, же волостто иш болсо, же башка бир иштерде… эч ким билбейт… Староста мөөр басат, бирок өзү эмнеге басканын билбейт… Ошондуктан эгер кимдир бирөө кол койгонду билсе, баарына жакшы болмок.

Бул оңолгус браконьер, айланасындагы нерселердин баарына кайдыгер караган, пикири менен айылдык жыйын эч качан эсептешпеген жалкоо адамдын өзү туулуп-өскөн айылынын коомдук кызыкчылыгына күйүмдүүлүк көрсөткүсү келгени мени эмнегедир таасирлентти. Мен өзүм ага сабак берүүнү сунуштадым. Бул кандай оор иш болгонун, ага аң-сезимдүү окууну жана жазууну үйрөтүү канчалык кыйынга турганын айтпай эле коёюн!

Өз токоюнун ар бир жолун, дээрлик ар бир дарагын жаңылбай тааныган, каалаган жерин күндүзү да, түн ичинде да адашпай тапкан, айлана-тегеректеги карышкырлардын, коёндордун жана түлкүлөрдүн издерин жазбай айырмалай алган Ярмола… Ушул эле Ярмола, эмне үчүн “м” жана “а” тамгалары чогуу келгенде “ма” болуп окуларын такыр түшүнө албай койду. Ал, адатта, мындай маселе тууралуу он мүнөт же андан да көп убакыт бою жан үрөп ойлончу. Анын чоң муруту менен кара сакалына жашынган арык, кара тору жүзү, терең кирген кара көздөрү ошол учурдагы акыл-эсинин өтө жогорку деңгээлде чыңалганын билдирип турчу.

– Кана, Ярмола, айтчы, – деп жалдырап суранчумун. – “Ма” десең, жөн эле “ма”. Кагазга караба, мага карап айтчы. Кана, “ма” де…

Анда Ярмола терең дем алып, калем сапты үстөлгө коюп, кайгылуу жана чечкиндүү үн менен айтчу:

– Жок… билбейм…

– Эмнени билбейсиң? Бул абдан жеңил да. Жөнөкөй эле айт – “ма”, мен айткандай.

– Жок… билбейм, кожоюн… унутуп калдым…

Бардык ыкмалар, амалдар жана салыштыруулар ушул бир өжөр түшүнбөстүккө урунуп, таш капчу. Бирок Ярмоланын билимге болгон умтулуусу эч азайган жок.

– Мага болгону аты-жөнүмдү жазганды билсем жетишет, – деп уялыңкы түрдө суранчу ал.– Башка эч нерсенин кереги жок. Болгону өз атымды жаза алсам болду: Ярмола Попружук – башка эч нерсе сурабайм.

Ага аң-сезимдүү окууну жана жазууну үйрөтмөкчү болгон оюмдан таптакыр кайтып, мен аны жөн гана механикалык түрдө кол койгонго машыктыра баштадым. Менин таң калганым, ушул ыкма Ярмолага эң түшүнүктүү болуп чыкты, ошентип, экинчи айдын аягында биз анын ысымын жазганды дээрлик өздөштүрүп калдык. Ал эми атасынын ысымына келсек, ишти жеңилдетүү максатында аны таптакыр эле жазбай коюуну чечтик.

Кечинде мешти жагып коюп, Ярмола менин чакырышымды чыдамсыздык менен күтөр эле.

– Кел, Ярмола, окуйлу, – дечүмүн мен.

Ал үстөлгө жакындап келип, чыканагын таянып отурчу. Анан кара, тырышкан, ийилбес манжаларынын арасына калемди кыпчып, кашын өйдө көтөрүп сурачу:

– Жазайынбы?

– Жаз.

Ярмола биринчи тамганы – “П” (бул тамга бизде “эки тилке жана үстүндө бир тилке” деп аталчу) – абдан ишенимдүү жазды. Анан суроолуу карап турчу.

– Эмне жазбайсың? Унутуп калдыңбы?

– Унутуп калдым…

– Эх, кандайсың! Эми, дөңгөлөктү тарт.

– А-а! Дөңгөлөк, дөңгөлөк!.. Билем… – Ярмола жанданып, кагазга тик багытталган, формасы боюнча Каспий деңизине абдан окшош фигураны кылдаттык менен чиймелей баштайт. Бул ишти бүткөндөн кийин, ал бир азга чейин башын солго, анан оңго буруп, көздөрүн жүлжүйтүп, сүйүнүп карап турат.

– Эмне токтодуң? Улантып жаз.

– Бир аз күтө туруңуз, кожоюн… азыр.

Эки мүнөт ойлонуп, анан уялыңкы түрдө сурайт:

– Биринчиге окшошпу?

– Туура. Жаз.

Ошентип, акырындык менен акыркы тамгага – “к” (каткалаң тамгасын таштадык) – келдик. Ал бизде “таяк, ал эми ортодогу куйругу эки жакка бөлүнүп кеткен таякчалары бар” деп аталчу.

– А сиз кандай дейсиз, кожоюн, – дечү эле Ярмола кээде, ишин бүткөндөн кийин жана аны сүйүү менен сыймыктана карап, – эгер дагы беш-алты ай окусам, абдан жакшы билип калам. Сиз кандай дейсиз?

II

Ярмола мештин алдында чөгөлөп отуруп алып, күйүп жаткан отту көсөө менен ичкертип жатты, мен болсо бөлмөдө ары-бери басып жүрдүм. Жер ээсинин зыңгыраган үйүнүн он эки бөлмөсүнүн ичинен мен бир гана бөлмөнү – мурдагы ашкананы ээлечүмүн. Калгандары кулпуланган бойдон калып, ичиндеги эски штоф эмеректери, өзгөчө коло буюмдары жана XVIII кылымдагы портреттер кыймылсыз, салтанаттуу түрдө желе басып турчү.

Үйдүн сыртында шамал карыган, үшүп-тоңгон, жылаңач жин сыяктуу кутуруп турду. Анын улушунда муң-зар, кыйкырык жана жапайы күлкүгө окшогон үндөр угулат. Кечке маал бороон ого бетер күчөдү. Сырттан кимдир бирөө терезенин айнектерине майда, кургак карды уучтап ыргытып жаткансыйт. Жакынкы токой да белгисиз бир коркунуч менен тынымсыз күңгүрөнүп, ызылдап жатты…

Шамал бош бөлмөлөргө жана мештин моруна чейин кирип келип улуй баштаганда, эски, бүлүнгөн, тешик-тешик болуп жарым-жартылай урап калган үй ар кандай коркунучтуу добуштарга толуп чыкты. Ага аргасыздан тынчсыздануу менен кулак төшөп жаттым. Мына, ак залда кимдир бирөө терең, кайгылуу үшкүргөндөй болду. Мына, алыста бирөөлөрдүн салмактуу жана үнсүз кадамдарынан улам чириген кургак тактайлар кычырап жатты. Мага бөлмөмдүн жанындагы коридордо кимдир бирөө этияттык менен эшиктин туткасын тартып жаткансып сезилди. Анан капыстан каарданып, бардык терезе капкактары менен эшиктерди кутургандай силкилдетип, үйгө толо учуп кирди; бирде морго кирип барып, абдан кайгылуу, тажаалдана жана тынымсыз ыйлап-сыздап, үнүн барган сайын жогорулатып, назик, кулак тундурган чаңырыкка чейин жеткирип, кайра аны жырткычтын ырылдаганына чейин төмөн түшүрөт. Бирде каяктан келгени бир Кудайга гана белгилүү бул коркунучтуу конок менин бөлмөмө кирип келип, аркамдан капыстан суук илеби менен сылап өтүп, жашыл кагаздан жасалган калпакчанын алдында күйүп турган чырактын жарыгын үлпүлдөтөт.

Менде кандайдыр бир белгисиз, түшүнүксүз тынчсыздануу пайда болду. Мына, – деп ойлойм мен, – караңгы, бороондуу кыш түнүндө, жапайы токойлордун, кар баскан талаалардын арасында, шаар жашоосунан, коомдон, аялдардын күлкүсүнөн, адамча баарлашуудан жүздөгөн верст алыс жердеги эски үйдө отурам… Ошол кезде бул бороондуу кеч менин өлүмүмө чейин созулчудай, өмүр бою шамал терезеден дал ушундай аёосуз улуп, чырак дал ушундай күңүрт жанып, мен бөлмөмдө дал ушундай тынчсызданып басып жүрө берчүдөй сезилди. Ал эми мештин жанында отурган Ярмола – үй-бүлөсүндөгү ачарчылыкка да, шамалдын каарына да, менин жанды жеген сагынычыма да – бардыгына кайдыгер караган, мага чоочун бул кызыктай адам менин көз алдымда өмүр бою ушинтип отура берчүдөй туюлду.

Күтүлбөгөн жерден бул тажатма жымжырттыкты кандайдыр бир адам үнү менен бузгум келди да: – Сен кандай деп ойлойсуң, Ярмола, бул кайдан келген шамал? – деп сурадым.

– Шамалбы? – деди Ярмола, башын көтөрөр-көтөрмөксөн болуп. – А сиз билбейсизби, жаш кожоюн?

– Албетте, билбейм. Мен кайдан билмек элем?

– Чындап эле билбейсизби? – Ярмола күтүлбөгөн жерден жандана түштү. – Анда мен сизге айтып берейин, – деди ал сырдуу үн менен, – ведьмака туулду же ведьмака той өткөрүп жатат.

– Ведьмака дегениңиз – сиздерче бакшыбы?

– Ооба, ооба… ошондой.

Мен дароо Ярмолага суроо үстүнө суроо бере баштадым. “Ким билет, – деп ойлодум мен, – балким, азыр андан сыйкыр, көмүлгөн кенч же карышкырлар жөнүндөгү кызыктуу окуяларды айттырып алармын?..”

– Айтсаң, силерде, ушул Полесьеде, бакшылар барбы?

– Билбейм… Балким, бардыр, – деп жооп берди Ярмола кайрадан мурдагы кайдыгер абалына түшүп, мешке эңкейе. – Карылар айтышат, мурда болгон дешет… Балким, жалгандыр…

Мен дароо эле көңүлүм кала түштү. Ярмоланын мүнөзүнүн өзгөчөлүгү – анын көп сүйлөбөгөндүгү эле; мен андан мындан ары бул кызыктуу тема боюнча бир нерсе уга алам деп үмүттөнгөн да эмес болчумун. Бирок мени таң калтырып, ал күтүлбөгөн жерден, мага эмес, мешке сүйлөп жаткансып сөзүн улантты:

– Беш жыл мурда мында бир бакшы кемпир болгон… Бирок айылдын эли аны кууп жиберишкен!

– Аны каякка кууп жиберишти эле?

– Каякка болмок эле!.. Түшүнүктүү да, токойго… Андан башка каякка бармак эле? Анын үйүн да бузуп салышкан, ошол каргыш тийген уядан бир да тактай калбасын дешип… Өзүн болсо сыртка сүйрөп чыгып, сабап салышкан.

– Эмне үчүн ага мындай мамиле жасашты?

– Анын зыяны өтө көп эле, ар ким менен урушчу. Үйлөрдүн эшиктеринин астына дубаланган суу чачып, буудайдын арасына түймөк катып, жамандык тилечү. Бир жолу биздин келинден акча сурап келгенде, келин: “Акчам жок, кет!” – деп кубалаптыр. Ошондо ал: “Бул сараңдыгыңды көпкө чейин унутпайсың”, – деп коркуткан экен. Андан кийин эмне болгонун уксаңыз, таң каласыз: ошол күндөн баштап келиндин уулу ооруп, акыры көз жумду. Ошондо айылдыктар ал бакшы кемпирди айылдан кууп чыгышкан. Көзү соолуп калсын анын…

– Ал кемпир азыр кайда?

– Бакшыбы? – Ярмола кайра сурады: – Мен кайдан билейин?

– Анын айылда туугандары калган жокпу?

– Жок, жок. Ал биздикилерден эмес эле, бөтөн элден, цыганбы же башкасыбы… Биздин айылга мен кичинекей кезимде келген. Жанында бир кыз бар эле: кызыбы, небересиби… Экөөнү тең кууп жиберишкен…

– Азыр ага эч ким барбайбы: дуба окутканы же кандайдыр бир дары-дармек сурап?

– Аялдар жашыруун барып турушат, – деди Ярмола.

– Демек, ал кайда жашай турганы белгилүү турбайбы?

– Мен билбейм… Адамдар ал “Бисов Кут” деген жерде жашайт деп айтышат… Саздуу жер, Ириновский жолунан кийинки. Ал ошол сазда жашайт дешет.

Менин үйүмдөн он чакты чакырымдай алыстыкта бакшы жашайт… Чыныгы, тирүү, полесьелик бакшы кемпир! Бул ой мени дароо кызыктырып, толкундатып жиберди.

– Кулак сал, Ярмола, – дедим токойчуга, – ал бакшыңар менен кантип таанышып алсам болот?

– Тьфү! – деди Ярмола жини келип жерге түкүрө. – Жакшы адам тапкансып!

– Жакшыбы же жаманбы, баары бир барам. Күн жылый баштаганда эле жөнөйм. Сен мени, албетте, коштоп барасың да?

Ярмола акыркы сөздөрдү укканда ушунчалык таң калгандыктан, ордунан ыргып турду.

– Менби?! – деп кыйкырды ал чочуп. – Эч качан! Кудай күбө, мен эч качан барбайм!

– Жок, бул акылсыздык, барасың.

– Жок, кожоюн, барбайм… эч качан барбайм… Мен барайынбы?! – ал дагы бир жолу үрпөйө кыйкырды. – Мен ошол бакшы кемпирдин уясына барайынбы? Кудай сактасын! Сизге да барууну сунуштабайм, кожоюн.

– Каалаганыңды кыл… Бирок мен баары бир барам. Аны көрүү мага абдан кызык.

– Анда кызыктуу эч нерсе жок! 

Ярмола мештин каалгасын тарс эткизе жапты. Бир сааттан кийин, ал самоорду ордуна коюп, көк чайга тоюп үйүнө жөнөөгө даярданып жатканда сурадым:

– Ал кемпирдин аты ким?

– Мануйлиха, – деди Ярмола орой үн менен.

Ал эч качан сезимдерин сыртка чыгарбаса да, мага абдан көнүп, байлана түшкөн окшойт. Бул биздин аңчылыкка болгон жалпы кумарыбыздын, менин жөнөкөй мамилемдин, ачкадан кыйналган үй-бүлөсүнө кез-кезде көрсөткөн жардамымдын жана эң негизгиси – мен гана анын ичкичтигине көз жумуп, бетке айтпаганымдын натыйжасы болсо керек. (Ярмола бул кемчилигин эскерткен адамдарды жек көрчү). Ошондуктан бакшы менен таанышуу чечимим анын маанайын түшүрүп койду. Ал муну добушун адаттагыдан катуураак чыгарып, сыртка жөнөгөндө босогодо жаткан Рябчик аттуу итин бир тээп өтүү менен билдирди. Рябчик аянычтуу кыңшылап четке качты, бирок ошол замат Ярмоланын артынан салпаңдап ээрчип жөнөдү.

III

Үч күндөн кийин аба ырайы өзгөрүп, күн жылымык тартты. Бир күнү таң эрте, күн али чыга электе Ярмола бөлмөмө кирди:

– Мылтыктарды тазалоо керек, мырзам.

– Эмнеге? – деп сурадым мен жылуу жууркандан тургум келбей жалкоолоно.

– Түн ичинде коёндор уясынан чыгышыптыр: издери толтура. Балким, аңчылыкка чыгарбыз?

Ярмоланын токойду сагынганын байкадым, бирок ал мергенчиликке болгон мындай катуу каалоосун жасалма кайдыгерлик менен жашырууга тырышып жатты. Анын алдыңкы бөлмөдө турган бир стволдуу мылтыгынын кароолунун жанында даттан жана дарынын газдарынан улам пайда болгон тешиктерди жашырган бир нече калай жамаачысы бар эле. Бирок ушуга карабай, ал бир да коёнду тек кетирчү эмес.

Токойго кирерибиз менен эле коёндун изин таптык. Коён жолго чыгып, эки жүздөй сажен баскандан кийин, жолдон жаш карагайлардын арасына чоң секирик жасаптыр.

– Жарайт, муну айланып өтөбүз, – деди Ярмола. – Ал ушул бойдон секирип барып, тигил жакка жатып калды. Сиз, мырза, тигил тарапка барыңыз… – Ал бир аз үнсүз турду да, өзүнүн мага белгисиз шарттуу белгилерине ылайык мени кайда жөнөтөрүн пландап, эски коргон тарапты көрсөттү. – Мен аны Замлын тараптан айланып өтөм. Ит кубалап чыкканда сизге белги берем.

Ал бир заматта жоон бактардын арасына сиңип, көздөн кайым болду. Мен кулак салдым. Анын кадамынын дабышы такыр чыккан жок – талдын кабыгынан жасалган кепичинин астынан жадакалса кургак бутактардын тырсылдап сынганы да угулбады. Мен эски коргонго – бош, бузула баштаган курулуш тарапка карай жай басып барып, бийик, ичке карагай токойунун четиндеги жалбырагы жок дарактын астына токтодум.

Бул жерде кышкы токойго мүнөздүү эмес өзгөчө бир тынчтык орноптур. Бутактардагы оор, жабышкак кар аларды салмагы менен салаңдатып, салтанаттуу жана муздак көрүнүш берип турду. Кээде оор салмактан бошонгон ичке бутак өйдө серпилип, андан күбүлүп түшкөн кар башка бутактарга урунуп, кыска гана түп-түп эткен добуш чыгарат. Карга күн нуру тийген жерлер кызгылт, ал эми көлөкө жерлер көгүш тартып көрүнөт. Мага ушул салкын, тынч кыймылсыздыкта убакыт жай жана үнсүз агып жаткандай сезилди…

Аңгыча тээ токойдун түпкүрүнөн аңды кубалап бараткан Рябчиктин ыйлап жиберчүдөй ичке, тынчсызданган үнү угулду. Ошол замат Ярмоланын үнүн да эшиттим. Ал биринчи муунун созуп, кескин фальцет менен, экинчисин басаңдаган бас нотасы менен алып, иттин артынан катуу кыйкырып жатты: “У-а-ал! У-а-ал!”.

Итти үргөнү менин сол тарабымдан чыккандай болду, ошондуктан мен аңды алдынан тосуу үчүн аянтчаны бойлой шашылыш чуркадым. Бирок жыйырма кадам да аттай электе, чоң дүмүрдүн артынан бир боз коён чыга калып, шашпай, узун кулактарын артына салаңдатып, чоң-чоң секирик менен жолду кесип өттү да, жаш бактардын арасына кирип кетти. Анын артынан эле Рябчик учуп чыкты. Мени көрүп, ал куйругун бир булгап койду да, чуркап баратып кардан бир-эки сугунуп алып, кайрадан коёндун изине түштү.

Күтүлбөгөн жерден ошол эле токойдон Ярмола да эч бир дабыш чыгарбай чыга келди.

– Мырза, эмне үчүн жолун тоскон жоксуз? – деди ал нааразы боло.

– Анткени алыс эле… эки жүз кадамдан ашык болчу.

Менин уялып калганымды көрүп, Ярмола жумшара түштү:

– Мейли, эч нерсе эмес… Ал бизден качып кутула албайт. Ириновский жолуна барыңыз, ал азыр ошол жакка чыгат.

Мен Ириновский жолун бойлой жөнөдүм. Эки мүнөт өтпөй эле иттин жакын жерде коёнду кубалап баратканын уктум. Аңчылыктын кызыгына батып, мылтыгымды колума ыңгайлай кармадым да, калың бадалдарды жиреп, бутактардын бетке катуу соккуларына карабай чуркап жөнөдүм. Бирок көпкө чуркай алган жокмун, демим кысылып, алым кетип калды. Капыстан иттин үнү угулбай калганын байкадым. Кадамымды акырындатып, жай баса баштадым. Түз эле жүрө берсем Ириновский жолуна чыгып, Ярмолага жолугам го деп ойлогом. Бирок көп өтпөй, бадалдар менен дүмүрлөрдү айланып чуркап жүрүп, багытымдан жаңылып, таптакыр адашып калганымды түшүндүм.

Ошондо гана Ярмоланы чакырып кыйкыра баштадым. Ал жооп кайтарган жок. Ойлонбостон алдыга бара бердим; токой акырындап суюла баштады, жер ылдыйлап, бара-бара саздуу жерге жеттим. Кардагы бутумдун изи тез эле карарып, сууга толуп жатты. Бир нече жолу тиземден ылдый сазга батып кеттим. Кичинекей бир дөбөчөдөн башка дөбөчөгө секирип өтүүгө аргасыз болдум; аларды каптап турган калың, күрөң эңиликтин үстү бутума жумшак килемдей сезилди.

Бадалдар тез эле бүттү. Алдымда калың кар басып, ак жабуусунун астынан сейрек дөбөчөлөр гана көрүнгөн чоң, тегерек саз жатты. Саздын карама-каршы тарабында, бактардын арасынан жалгыз турган үйдүн бозоргон дубалдары көрүндү.

“Балким, бул жерде Ириновскийлик токойчу жашаса керек, – деп ойлоп койдум мен. – Андан жол сурап билүү керек”.

Бирок адегенде ал үйгө жетиш керек эле. Мүнөт сайын сазга батып, өтүгүм сууга толуп, кадам сайын катуу шалпылдап жатты; бутумду сүйрөп жүрүү оңойго турган жок.

Акыры мен саздан өтүп, кичинекей дөңсөөгө чыктым да, барак сыяктуу үйдү даана көрдүм. Бул кадимки үй эмес, жомоктогу тооктун бутуна тургузулган кепеге окшош экен. Анын полу жерге тийбей, тескерисинче, бийик мамылардын үстүнө орнотулуптур. Балким, бул Ириновский токоюнун бүт аймагын каптаган жазгы суу ташкындарынан улам жасалгандыр. Бир капталы эскирип, кыйшайып калгандыктан, кепе адамдын боору ооругандай көрүнүштө эле. Терезелеринин көбүнүн айнеги жок болчу; алардын ордуна бир чети сыртка бултуюп чыгып турган кир чүпүрөктөр тыгылыптыр. Эшиктин туткасын басып, ичкери кирдим. Үйдүн ичи караңгы экен. Сырттан киргенде көзүм көнүшпөй, көз алдымда кызыл тегерекчелер бийлей баштады. Ошондуктан үйдө кимдир бирөө бар же жогун дароо байкай алган жокмун.

– Эй, жакшы адамдар, үйдө ким бар? – деп сурадым үнүмдү бийик чыгара.

Мештин жанында бирөө кыймылдагансыды. Жакыныраак барып, жерде отурган кемпирди көрдүм. Анын алдында үйүлгөн тооктун канат-жүндөрү жатты. Ал ар бир канатты өз-өзүнчө алып, жүнүн жулуп, тазасын себетке салып, жылаңачталган сөңгөктөрдү жерге ыргытып жаткан экен.

“Бул Ириновскийдеги баягы бакшы Мануйлиха турбайбы!” – деген ой кемпирди жакшылап карап чыккандан кийин гана мээме кылт этти. Анын сырткы көрүнүшү элдик жомоктордогу жез кемпирдин кебетесине куюп койгондой окшош эле: ичке, сөөктүү жаактары, узун, ийилип барып ээгине чейин салбыраган мурду; тынымсыз бир нерсени чайнап жаткансып кыймылдаган кемшийген, тишсиз оозу; жаш кездеги өңү өчүп, муздак, тосток, кабагы кыска жана кызарып калган көк көздөрү жырткыч куштун көзүн элестетет.

– Саламатсызбы, чоң эне! – дедим мен мүмкүн болушунча жумшак үн менен. – Сиздин атыңыз Мануйлиха эмеспи?

Кемпирдин көкүрөгүнөн кандайдыр бир кырылдаган добуш чыгып, анан тишсиз бүлөлөрүнүн арасынан карыган карганы муунтуп жаткансыган каргылдаган үн угулду:

– Балким, бир кездерде жакшы адамдар мени Мануйлиха деп аташкандыр… Бирок азыр менин атым да, затым да жок, жөн эле “ургаачы куш” деп коюшат. Сага эмне керек? – деди ал мени жактырбай карап, колундагы жумушун токтотпостон.

– Чоң эне, мен токойдо адашып калдым. Балким, сүтүңүз бардыр?

– Сүт жок, – деп кемпир сөзүн кыска кести. – Токойдо бекер тентип жүргөндөр абдан көп… Мен баарынын суусунун кандырып, курсагын тойгуза албайм…

– Чоң эне, сиз келген конокту анча жактырбайт окшойсуз.

– Туура айтасың, мен таптакыр меймандос эмесмин. Биз сиздей мырзалар үчүн даамдуу тамактарды сактап отурган жокпуз. Чарчасаң, жөн эле отура бер; эч ким сени үйдөн кууп чыкпайт. Макалда эмне делет: “Кел, биздин үйүбүздө отур, коңгуроолорубуздун үнүн ук, анан сени кечки тамакка чакырабызбы же жокпу, аны өзүбүз чечебиз”. Мына ушундай…

Анын сөздөрү менин көңүлүмдү дароо өзүнө бурду, анткени бул карыган аялдын бул жерлик эмес экенин айгинелеп турду. Полесьеликтер татаал, учкул сүйлөгөндөрдү жаман көрүшөт, көбүнчө кыштактын жөнөкөй тилинде гана сүйлөшөт. Кемпир өз ишин уланта берди, өзүнчө күбүрөнүп да жатты, бирок мага анын сөзүндө эч кандай маани жоктой туюлду. Мен кунт коюп угуп жаттым, бирок анын айткандары бири-бирине байланышпай жатты: “Мына сага чоң эне Мануйлиха… Өзү ким экенин билбейт… Жашы да келип калды… Буту-бутуна тийбей тыпылдайт, шакылдайт, секирет – кудум эле сагызган…”

Мен бир аз убакыт унчукпай тыңшап турдум, “алдымда турган аял жинди эмеспи” деген күтүлбөгөн ой жан дүйнөмдү дүрбөлөңгө түшүрдү. Бирок ошол эле учурда үйдүн ичин карап үлгүрдүм. Үйдүн көпчүлүк бөлүгүн чоң меш ээлеп туруптур. Төркү бурчта икона көрүнбөйт. Дубалдарда адаттагыдай жашыл кителчен мергенчилердин, кызгылт иттердин жана эч кимге белгисиз генералдардын сүрөттөрүнүн ордуна кургатылган чөптөрдүн жалбырактары, боолонгон тамырлар жана ашкана идиштери илиниптир. Үкү менен кара мышык байкалбаганы менен, мештин үстүндө эки ала чыйырчык таң калуу жана ишенбөөчүлүк менен мени карап отурушту.

– Чоң эне, жок дегенде сууңуз барбы, ичсем болобу?

– А тиги челекте, – деп кемпир башы менен жаңсады.

Суудан чириген саздын жыты уруп турду. Кемпирге ыраазычылыгымды билдирип (ал буга такыр көңүл бурган жок), токойдон чыгуунун жолун сурадым. Ал башын тез көтөрүп, муздак, жырткыч куштукундай көздөрү менен карап, тез-тез күбүрөдү:

– Кет, кет… Кет, баатыр, өз жолуңа түш. Бул жерде сага орун жок. Коноктун өз убагында кеткени жакшы… Кет, айланайын, кетип кал…

Мага чындыгында эле кетүүдөн башка арга калган эмес. Бирок күтүлбөгөн жерден, каардуу кемпирди бир аз жумшартуу үчүн акыркы аракетти жасап көрүү оюма келди. Чөнтөгүмдөн жаңы күмүш тыйынды алып, Мануйлихага сундум. Мен жаңылбаптырмын: акчаны көргөндө кемпир жандана түштү, көздөрү балбылдап ачылып, тыйынга карай ийрейген, сөөктүү, бырыш баскан манжаларын сунду.

– Э, жок, Мануйлиха чоң эне, бекер бербейм, – деп тамашаладым мен тыйынды жашыра. – Кел, адегенде мага төлгө салып бер.

Кабат-кабат бырыш баскан кемпирдин кара тору жүзү нааразы болгондой тырыша түштү. Ал, сыягы, эки анжы болуп турду, акчаны уучтап турган колумду бир азга чейин чечкинсиздик менен карап турду. Бирок ачкөздүк жеңди.

– Макул, макул, кана, келчи, – деп күбүрөдү ал отурган ордунан кыйынчылык менен туруп. – Эч кимге төлгө салбай калдым эле, жаным. Унута баштадым… Карыдым, көзүм да көрбөйт. Мейли, сен үчүн бир жолу салып берейин.

Бүкүрөйгөн аркасын дубалга таяп, кадам сайын калтырап, үстөлгө жакындап келди да, эскиргендиктен шишип кеткен күрөң картанын колодасын алып, аралаштырып, мага карай жылдырды:

– Сууруп чык… Сол колуң менен суур… Чын жүрөгүңдөн…

Ал манжаларына түкүрүп алып, төлгөсүн ача баштады. Карталар үстөлгө камырдан жасалгандай карт-курт эткен үн менен түшүп, туура сегиз бурчтуу жылдыз болуп жайгашты. Акыркы карта королдун үстүнө тескерисинен түшкөндө, Мануйлиха колун мага сунду.

– Алтыныңды аяба, жакшы мырзам… Бактылуу болосуң, бай болосуң… – деп ал кадимки селсаяк цыгандардын ыргагы менен сайрап кирди.

Мен даярдап алган тыйынды бердим. Кемпир маймылча шап илип, аны ууртуна салып алды.

– Жакында алыс жолго чыгасың, – деп ал адаттагы шашылыш ыргак менен сөзүн улантты. – Ача дамасы менен жолугушуу жана кандайдыр бир жагымдуу сүйлөшүү болот. Жакында чырым королунан күтүлбөгөн кабар аласың. Сага кандайдыр бир түйшүк түшөт, анан кайрадан кандайдыр бир майда акча келет. Чоң компанияда болосуң, мас болосуң… Анчалык катуу эмес, бирок баары бир сага ичимдик чыгып жатат. Жашооң узак болот. Эгер алтымыш жашка чейин өлбөсөң, анда…

Ал капыстан токтоп, башын көтөрүп, бир нерсени угуп жаткансып тыңшап калды. Мен да кулак түрүп калдым. Үйгө жакындап ырдап келе жаткан кыздын жагымдуу, бийик чыккан үнү угулду. Мен кооз малороссиялык ырдын сөздөрүн тааныдым:

“Ой, гүлбү же гүл эмеспи,
Четинди ийген.
Түшпү же түш эмеспи,
Башымды ийген?”

– Бар эми, балам, – деп кемпир тынчсыздана, мени столдон колу менен четке түртүп жиберди. – Чоочун үйдө кылар ишиң жок. Бар, келген жолуңа түш…

Ал менин кемселимдин жеңинен кармап, эшикке карай тарткылады. Анын жүзүндө кандайдыр бир жаныбарларга мүнөздүү кооптонуу бар эле.

Ырдап жаткан үн күтүлбөгөн жерден үйгө абдан жакын жерде үзүлдү, темир илгич катуу шалдырап, тез ачылган эшиктин босогосунан узун бойлуу, күлүмсүрөгөн кыз көрүндү. Ал эки колу менен саймалуу алжапкычынын этегин этияттык менен кармап алыптыр, анын ичинен үч кичинекей баш, кызыл моюн жана жаркыраган кара көздөр көрүнүп турду.

– Карачы, чоң эне, бул балапандар дагы мени ээрчип алышты, – деп ал кыткылыктап күлүп, – карачы, кандай күлкүлүү… Аябай ачка экен. Ал эми менде, тилекке каршы, нан жок болчу.

Бирок мени көргөндө ал күтүлбөгөн жерден унчукпай калды да, жүзү албырып чыкты. Анын ортосу кошулган калың каштары нааразы болгондой түйтүйүп, суроолуу көздөрү менен энесин карады.

– Мына, мырза келиптир… Жол сурайт, – деп түшүндүрдү энеси. – Ооба, атакебай, – деп чечкиндүү түрдө мага бурулду ал, – көлөкөлөп отура бербе. Суу ичтиң, сүйлөштүң, эми кетүүгө убакыт келди. Биз сага шерик эмеспиз…

– Укчу, сулуу кыз, – дедим мен кызга, – мага Ириновский жолуна чыкчу жолду көрсөтүп койчу, антпесе бул саздан түбөлүккө чыга албай калат окшойм.

Менин өтүнүчүмдү коштогон жумшак үнүм ага таасир этти окшойт. Ал чымчыктарын мешке жакын турган чабалекейдин уясына кылдаттык менен салып, чечип алып колунда кармап жүргөн күрмөсүн отургучка таштап, унчукпай сыртка жөнөдү. Мен артынан ээрчип чыктым.

– Бул куштардын бардыгы колго үйрөтүлгөнбү? – деп сурадым кызды кууп жетип.

– Колго үйрөтүлгөн, – деп жооп берди ал кыскача, мени карабай. – Тигине, караңыз, – деди ал тосмонун жанында токтоп. – Жолду көрүп турасызбы, тээ тигил, карагайлардын арасындагы? Көрдүңүзбү?

– Көрдүм…

– Ошол жол менен түз эле бара бериңиз. Эмендин дүмүрүнө жеткенде, солго буруласыз. Ошентип, токойду аралап түз кете берсеңиз, Ириновский жолуна чыгасыз.

Ал оң колун сунуп, жолду көрсөтүп жатканда, мен аны карап, эркимден тышкары суктанып кеттим. Анда жергиликтүү кыздарга окшош эч нерсе жок эле; ал жактагылардын баары жогору жагынан чекесин, төмөн жагынан оозу менен ээгин жапкан кир жоолуктарынын астынан корккон көздөрү менен карашар эле. Ал эми мага бейтааныш, жыйырма-жыйырма беш жаштардагы узун бойлуу, кара чачтуу бул кыз абдан жеңил жана сымбаттуу көрүндү. Кенен тигилген ак көйнөгү анын жаш, дени сак, толукшуган төшүн эркин жана жарашыктуу жаап туруптур. Анын жүзүнүн өзгөчө сулуулугун бир көргөн адам эч качан унутпайт болчу, бирок ага көнүп калгандан кийин да сүрөттөп берүү кыйын эле.

Анын бүтүндөй сүйкүмдүүлүгү чоң, жаркыраган кара көздөрүндө жаткан. Ичке, ийилген каштары көз карашына тентектик, өжөрлүк жана бир аз ишенчээктик кошуп турчу. Терисинин кара тору өңү да анын сырткы көрүнүшүнө өзгөчө жарашып, бир аз алдыга чыгып турган болтойгон астыңкы эриндери чечкиндүүлүктү жана бир аз назданууну билдиргенсийт.

– Ушунчалык алыс жерде, токой ортосунда жалгыз жашагандан коркпойсузбу? – дедим мен тосмонун жанына токтоп.

Ал ийнин куушуруп, мага кайдыгер карады: – Эмнеден коркмок элем? Карышкырлар бул жакка жолобойт.

– Карышкырлар элеби… Кар басып калышы мүмкүн, өрт чыгышы мүмкүн… Негизи эле эмне болуп кетерин алдын ала болжоо кыйын да. Бул жерде жалгызсыңар, силерге эч ким жардамга келе албайт.

– Кудай сактасын! – ал колун жактырбагандай шилтеп койду. – Бизди чоң энем экөөбүздү тынч коюшса эле, андан өткөн бакыт жок, болбосо…

– Болбосо эмне болот?

– Көптү билсеңиз, эрте карыйсыз, – деди ал кескин. Анан бир аз тынчсыздана: – Өзүңүз ким болосуз? – деп сурады.

Мен карыган кемпирдин да, бул сулуу кыздын да бийлик өкүлдөрүнүн кандайдыр бир кысымынан коркуп жатышканын түшүндүм да, шашылыш түрдө аны тынчтандырууга шаштым:

– Ой, сураныч, тынчсызданбаңыз! Мен урядник да, болуштун катчысы да, салык жыйноочу да эмесмин, кыскасы – мен эч кандай бийлик өкүлү эмесмин.

– Чын элеби?

– Чын дилимден сөз берем. Кудай урсун, мен бул жерлик эмесмин, абдан алыстан келгем. Болгону бир нече айга гана конокко келгем, жакында кетем. Кааласаңыз, мен бул жерде болгонумду жана силерди көргөнүмдү эч кимге айтпайм. Мага ишенесизби?

Кыздын кабагы бир аз ачыла түштү. – Мейли, эгер калп айтпасаңыз, демек, чындыкты айтып жатасыз. Ал эми сиз биз жөнүндө мурда уктуңуз беле же кокустан эле келип калдыңызбы?

– Кандай десем, уккан жерим бар болчу, атүгүл бир күнү силерге жолугуп кетсем деп да жүргөм. Ал эми бүгүн таптакыр кокустан – токойдо адашып жүрүп келип калдым. Мейли, эми айтчы, эмне үчүн адамдардан мынчалык коркосуңар? Алар силерге эмне жамандык кылышты?

Ал мени сынагандай, ишенбеген көз караш менен карап турду. Бирок мен абийирим таза болгондуктан, анын көз карашына көзүмдү ирмебей түз карап бердим. Анан ал барган сайын толкунданып сүйлөй баштады:

– Биз алардан дайыма кордук көрүп келебиз… Жөнөкөй эл го эч нерсе эмес, бирок тиги бийликтегилер… Урядник келсе – бир нерсебизди тартып алат, пристав келсе – дагы бир нерсебизди алат. Анан дагы, тоноп кетердин алдында кемпирди: “Сен сыйкырчысың, бакшысың, каторжниксиң” – деп шылдыңдашат. Эх, эмнесин айтайын!

– А сага тийишпейби?

Ал текебер ишеним менен башын өйдө көтөрдү, анын жарк эткен көздөрүндө өзүнө болгон зор сыймыктануу көрүнө түштү…

– Тийишип көрсүнчү… Бир жолу бир жер өлчөөчү келиптир… Көрсө, мага эркелегиси келген экен… Ошондон бери менин кандай “эркелеткенимди” унута элек болсо керек.

Анын бул шылдыңдуу, бирок өзгөчө сыймыктануу менен айткан сөздөрүнөн оройлукка баш ийбеген көз карандысыз мүнөзү даана көрүнүп турду. Мен ичимден: “Чынында эле, Полесье токоюнда өскөнүң бекеринен эмес экен, сага тийишүү коркунучтуу тура”, – деп ойлоп койдум.

– Биз кимдир бирөөгө зыян келтирип жатыптырбызбы? – деп улантты ал, мага ишеними арта баштагандай. – Бизге адамдардын деле кереги жок. Жылына бир гана жолу самын менен туз сатып алганы айылга барам… Анан чоң энеме чай алам, ал чайды абдан жакшы көрөт. Болбосо, эч кимди көрбөй деле жашай бермекпиз.

– Көрүп турам, силер чоң энең экөөңөр тең адамдарды анча жактырбайт экенсиңер… Бирок мен бир күнү дагы келип кетсем болобу?

Ал күлүп жиберди. Күлгөндө анын жүзү күтүүсүздөн таң каларлыктай өзгөрүп, ого бетер сулуу болуп кетти! Мурдагы сүрдүүлүгүнүн изи да калган жок: күтүлбөгөн жерден уяң, наристе баладай аруу көрүнө түштү.

– Биздикине келип эмне кыласыз? Чоң энем экөөбүздүн жашообузда анча деле кызыга турган нерсе жок… Макул, эгерде сиз чын эле жакшы адам болсоңуз, келе бериңиз. Бирок бир шартым бар… Эгер келе турган болсоңуз, мылтыксыз эле келгениңиз оң.

– Коркосуңбу?

– Эмнеден коркмок элем? Эч нерседен коркпойм, – деди ал, үнүндө кайрадан өзүнө болгон ишеним жаңырып. – Бирок аңчылыкты абдан жек көрөм. Эмне үчүн бейкүнөө чымчыктарды же коёндорду атыш керек? Алар эч кимге жамандык кылышпайт, алар деле биз сыяктуу жашагысы келет. Мен аларды ушунчалык жакшы көрөм: кичинекей, байкуштар абдан акылсыз… Мейли, анда коштошолу, – деди ал күтүүсүздөн шашкалактап, – сиздин атыңызды да билбейм… Чоң энем урушат го деп корком.

Ал башын ылдый салып, шамалга учкан чачтарын бир колу менен кармай, тез, жеңил чуркап жөнөдү.

– Токто, токто! – деп кыйкырдым мен артынан. – Атың ким? Кел, таанышып алалы!

Ал бир саамга токтоп, мага бурулду: – Менин атым Алёна… Жергиликтүүлөр Олеся дешет.

Мылтыгымды ийниме салып, ал көрсөткөн багытты көздөй бастым. Кичинекей дөбөгө чыкканымда, ал жерден тар, дээрлик байкалбаган чыйыр жол башталды. Артыма бурулуп карасам, үйүнүн босогосунда, аппак кардын фонунда Олесянын кызыл юбкасы шамалда бир аз желбиреп, оттой жаркырап көрүнүп турду.

Мен үйгө келгенден бир сааттай өткөндөн кийин Ярмола да келди. Адаттагыдай эле ашыкча сөздү жактырбагандыктан, ал менден кантип жана кайда адашып жүргөнүмдү сураган жок. Болгону мурдун астынан күңкүлдөп койду: – Тигил жерге… ашканага коён таштап койдум… кууруп жесек болот.

– Ярмола, сен менин бүгүн кайда болгонумду билбейсиң да, ээ? – дедим мен токойчуну таң калтыргым келип.

– Эмне үчүн билбейм? – деп жооп берди Ярмола. – Белгилүү да, баягы бакшы кемпирге бардыңыз…

– Аны кайдан билдиң?

– Кантип билбей коёюн? Чакырсам жооп бербей койгонуңуздан изиңизге түшкөм… Эх, мырза! – деп кошумчалады ал күнөөлөгөндөй үн менен. – Мындай иштерге жолобошуңуз керек эле… Күнөө болот!

IV

Полесьеге быйыл жаз эрте, көп күттүрбөй, абдан тез келди. Айыл көчөлөрүн нугунан чыккан киргилт, албууттанган сел суулары каптады. Суулар жолдогу таштарга урунуп, көбүрүп-жабырып, чамындылар менен каз-өрдөктүн жүндөрүн чимирилтип айландырып агып жатканын көрөсүң. Чоң көлчүктөрдө көк асман менен анда калкыган ак булуттар чагылышат; чатырлардан тынымсыз аккан жаркыраган тамчылар шорголойт. Жол боюндагы теректерге топтошуп конуп алышкан чымчыктардын шаңдуу сайраганы угулат. Бардык жерде тиричиликтин кубанычтуу ыргагы сезилет.

Кар эрип, кээ бир ойдуңдарда жана көлөкөлүү токой ичинде гана киргилт, жумшак күрткүнүн калдыктары калды. Кар астынан кыш бою тынч алган, эми жаңы ширелерге, жаңы өмүргө толгон жылаңач, нымдуу, жылуу жер көрүндү. Кара талаалардын үстүнөн жеңил буу көтөрүлүп, абаны жибиген топурактын жагымдуу жыты менен толтуруп жатты. Бул жаздын ушундай бир жаңы, мас кылуучу күчтүү жыты эле, аны шаарда жүргөндө да жүздөгөн башка жыттардын арасынан дароо тааныйсың. Мага бул жыт менен бирге жан дүйнөмдү кандайдыр бир таттуу эңсөө, назик кусалык ээлеп алгандай сезилди. Ичим алда немеден тынчсызданган күтүүлөр жана бүдөмүк сезимдерге толду – бул көзүңө бардык аялдарды сулуу кылып көрсөткөн жана өткөн жаздардын белгисиз өкүнүчтөрүн эске салган ажайып поэтикалык сезим эле. Түндөр жылуу тартып, алардын коюу, нымдуу караңгылыгында табияттын көрүнбөгөн, ыраттуу чыгармачыл кубаты сезилип турду…

Ушул жазгы күндөрдө Олесянын элеси оюмдан такыр кетпей койду. Жалгыз калганда көзүмдү жумуп алып, анын кээде сүрдүү, кээде шайыр, кээде жарык чача жылмайган жүзүн, эски токойдо өскөн жаш карагайлардай чымыр, жаш денесин, күтүүсүз жерден пайда болгон баркыт сымал коңур үнүн тынымсыз элестеткенди жакшы көрчүмүн…

“Анын кыймыл-аракетинде, сөздөрүндө, – деп ойлончумун мен, – өзүнчө бир тектүүлүк, тубаса көркөм сыпайгерчилик бар…” Ошондой эле Олесяны курчап турган сырдуулук, анын бакшы деген жалган ушагы, саз ортосундагы токойдо жашаганы жана өзгөчө – мага айткан бир нече сөзүндө байкалган өз күчүнө болгон сыймыктуу ишеними мени өзүнө катуу тартчу.

Токой жолдору бир аз кургаары менен, мен баягы “тоок буттуу” кепеге жөнөдүм. Ачуулуу кемпирдин көңүлүн алыш үчүн чөнтөгүмө эки жүз граммдай чай менен бир нече ууч кант салып алдым.

Мен барганда эки аял тең үйүндө экен. Кемпир жалындап күйүп турган мештин жанында бир нерсе менен алектенип жатыптыр. Ал эми Олеся бийик отургучта отуруп, зыгыр жибинен таар токуп жаткан экен. Мен кирип эшикти какканда, ал чочуп бурулуп, жипти колунан түшүрүп жиберди, ийиги полго тоголонуп кетти. Кемпир мештин ысыгынан бетин алаканы менен калкалап, бир топко чейин менден көзүн албай, кабагын бүркөй карап калды.

– Саламатсызбы, чоң эне! – дедим мен бийик, шайыр үн менен. – Мени тааныбай калдыңыз окшойт? Бир ай мурун жол сурап келгеним эсиңиздедир? Мага төлгө ачып бербедиңиз беле?

– Эч нерсе эсимде жок, балам, – деди кемпир башын капалуу чайкап. – Эч нерсе эсимде жок. Эмне үчүн бул жакка келгениңизди да түшүнбөйм. Биз сиздин теңиңиз белек? Биз жөнөкөй, карапайым адамдарбыз… Сиздин бул жерде кылар ишиңиз жок. Токой кенен, барчу жер көп… Мына ушундай…

Менин келгениме кубанбаганын көргөндө, өзүмдү ыңгайсыз сезип, жаман абалда калдым. Алардын бул оройлугун тамашага айлантсамбы, же таарынып, эч нерсе дебей артыма бурулуп кете берсемби, билбей турдум. Айлам кетип, жакшылыкты бир гана ошол кыздын өзүнөн күткөндөй, Олесяга жалооруй карадым. Ал бир аз жылмайып, ийрип отурган жибин таштады да, кемпирдин жанына басты.

– Коркпо, чоң эне, – деди ал жараштыруучу жумшак үн менен, – бул жаман адам эмес, бизге жамандык кылбайт. Кириңиз, отуруңуз, – деп ал мага төркү бурчтагы отургучту көрсөттү, кемпирдин сүйлөнгөнүнө такыр көңүл бурбай.

Анын бул мамилесинен кайраттанып, мен эң чечкиндүү чараны колдонууну туура көрдүм.

– Апакебай, эмнеге мынча ачуулуусуз… Коноктор босогону аттай электе эле дароо урушуп киресиз. Мен сизге белек-бечкек алып келгем, – дедим сумкаман түйүнчөктөрүмдү алып жатып.

Кемпир түйүнчөктөргө көз кыйыгын салып тез карап алды да, бирок дароо эле кайра мешке бурулду.

– Мага эч кандай белектериңдин кереги жок, – деп күңкүлдөдү ал көсөө менен отту көсөп жатып. – Биз мындай конокторду жакшы билебиз. Башында эч нерсе билбегенсип жагынып киришет, анан… Баштыгыңа эмне салып алгансың өзү? – деп күтүлбөгөн жерден мага бурулду.

Мен ага дароо чай менен кантты сундум. Бул кемпирге жакшы таасир этти окшойт. Ал мурунку келишпес, катаал тонунан кайтып, бир топ жумшара түштү.

Олеся кайрадан жип ийрүүгө киришти, мен болсо анын жанындагы жапыз, кичинекей жана солкулдаган отургучка отурдум. Олеся сол колу менен зыгырдын жибектей жумшак, ак буласын тез созуп жатты, ал эми оң колундагы ийикти жеңил айлантып, аны жерге чейин түшүрүп, анан кайра чеберчилик менен илип алып, манжаларынын тез кыймылы менен кайрадан чимирилтип жатты. Бул жумуш биринчи караганда абдан жөнөкөй, бирок чындыгында бир топ татаал, кылымдар бою чогулган тажрыйбаны жана чеберчиликти талап кылган иш эле, ал эми анын колунда кадимкидей   кайнап жатты. Мен байкабай эле анын колдоруна көңүл бурдум: алар көп иштегендиктен чор болуп, карарып кеткен экен, бирок анын кичинекей жана абдан кооз формасына жогорку чөйрөнүн көптөгөн жакшы тарбияланган кыздары суктанмак.

– А сиз мага бая күнү чоң энем төлгө ачканын айткан эмессиз, – деди Олеся.

Мен чочуп кеткенсип арт жагымды караганымды көрүп, ал сөзүн улады: – Эч нерсе эмес, коркпоңуз, анын кулагы жакшы укпайт. Ал менин үнүмдү гана тааныйт.

– Ооба, төлгө салган. Салса эмне экен?

– Жөн эле… Сурайын дегем… Сиз өзүңүз төлгөгө ишенесизби?

– Эмнеге? Чоң энеңдин төлгөсүнөбү же жалпы эле төлгө ачкангабы?

– Жок, жалпы эле төлгөгө…

– Кандай десем, ишенбейм десем туура болот, бирок ким билет? Кээде төлгөдө айтылгандар туура чыгат деп жүрүшпөйбү… Акылдуу китептерде да жазылган. Ал эми чоң энеңдин айтканына такыр ишенбейм. Ар бир эле айылдык аял мындай төлгөнү ача алат.

Олеся жылмайып койду. – Ооба, ал азыр мурдагыдай сала албай калды. Карыды, ошондой эле абдан коркот. Ал эми сизге карталар эмне деди эле?

– Кызыктуу эч нерсе деле жок. Мен азыр эстебейм дагы. Адаттагыдай эле сөздөр: алыс жол, чырым дамасы… Мен унутуп деле калыпмын.

– Ооба, ооба, ал азыр начар төлгөчү. Карыгандыктан көп нерсени унутуп калган… Каяктан жаңылбай койсун? Анын үстүнө абдан коркок болуп калды. Акчаны көрсө гана макул болот.

– Эмнеден коркот?

– Эмнеден экени белгилүү да – башчылардан коркот… Урядник келип дайыма коркутат: “Мен сени каалаган убакта камап сала алам. Билесиңби, силерге окшогондорго сыйкырчылык үчүн кандай жаза каралганын? Мөөнөтсүз Соколиный аралдарына сүргүнгө айдаласыңар”, – дейт. Сиздин оюңузча, ал муну калп айтабы же чынбы?

– Жок, ал калп айткан эмес; чынында эле мыйзамда буга каршы жаза каралган, бирок анчалык коркунучтуу эмес… Макул, эми айтчы, Олеся, сен да төлгө саласыңбы?

Ал бир аз тартынгандай болду, бирок бир гана көз ирмемге. – Төлгө салам… Бирок акча албайм, – деп шашылыш кошумчалады ал.

– Балким, сен мага төлгө салып бересиң?

– Жок, – деди ал башын чайкап, бирок үнү чечкиндүү чыкты.

– Эмне үчүн? Мейли, азыр эмес, кийинчерээк… Эмнегедир сен мага чындыкты айтчудайсың.

– Жок. Салбайм. Эч качан салбайм.

– Бул жакшы эмес, Олеся. Биринчи жолу суранганда эле баш тартууга болбойт го… Эмне үчүн макул болбой жатасың?

– Анткени мен сизге буга чейин эле карта ачып көргөм, экинчи жолу болбойт…

– Болбойбу? Эмне үчүн? Мен муну түшүнбөйм.

– Жок, жок, болбойт… такыр болбойт… – деди ал бир нерседен корккондой шыбырап. – Тагдырды эки жолу сыноого болбойт… Бул туура эмес… Ал билип алат, угуп алат… Тагдыр өзүнөн ашыкча сурагандарды жаман көрөт. Ошондуктан бардык төлгөчүлөр бактысыз болушат.

Мен Олесяны тамашага салайын дедим, бирок айта алган жокмун: анын сөзүндө чын жүрөктөн чыккан зор ишеним жаткан эле. Ал тагдыр тууралуу айтып, бөлмөнүн ичин бир башкача кооптонуу менен караганда, мен да өзүм билбей айланамды карап алыптырмын.

– Олеся, мага кайрадан төлгө ачпасаң да, карталарың ошондо эмне деди эле, ошону айтып берчи? – деп өтүндүм мен.

Олеся күтүлбөгөн жерден жибин таштап, менин колумду кармады. – Жок… Жакшы болбойт, – деди ал, анын көздөрү жалынып-жалбарган баланыкындай боло түштү. – Өтүнөм, суранбаңыз… Сиздин тагдырыңыз жакшы чыккан эмес… Өтүнөм, суранбаңыз…

Мен андан болбой эле сурана бердим. Анын минтип баш тартуусу жана тагдыр жөнүндөгү коркунучтуу божомолдору төлгөчүлөрдүн көнүмүш ыкмасыбы же чын эле өзүнүн айткан сөздөрүнө ишенгендигиненби, таптакыр түшүнө албадым. Бирок жүрөгүмдө тынчсыздануу, ал тургай бир аз коркуу сезими пайда болду.

– Макул, эми айт десеңиз айтып берейин, – деди акыры Олеся макулдугун билдирип. – Эсиңизде болсун, бул келишим акчадан да кымбат: сизге бир нерсе жакпаса, мага ачууланбаңыз, макулбу? Анда эмесе угуңуз. Сиз боорукер адамсыз, бирок алсызсыз. Сиздин боорукердигиңиз жасалма эмес, чын дилден чыгат. Бирок сиз өз сөзүңүздө тура албайсыз. Сиз башкаларды башкарганды жакшы көрөсүз, бирок ага карабастан өзүңүз аларды ээрчип кетесиз. Сиз шарапка жакынсыз, ошондой эле… Эми айтканга жараша бардыгын ачык айтайын. Анда бир жагдайдан экинчи жагдайга акырындык менен өтөлү… Сиз аялзатына өтө жакынсыз, аларга тез берилип кетесиз, ошонун айынан жашоодо көп кыйынчылыкка кабыласыз… Сиз акчанын баркын билбейсиз жана аны бекем сактай албайсыз – ошондуктан сиз эч убакта бай боло албайсыз… Дагы айтайынбы?

– Уланта бер, айта бер! Билгендериңдин баарын толук айтып бер!

Тагдырыңыз ушундай: сиз эч кимди чын дилиңизден сүйө албайсыз, анткени жүрөгүңүз муздак, эринчээк. Сүйүү дегендин эмне экенин билбей, жакындарыңыздын көз жашынан башканы көрбөй өтөсүз. Үй-бүлө күтүп, бактылуу жашоо кечирүү сиз үчүн такыр мүмкүн эмес. Түйшүктөн түйшүккө, зеригүүдөн зеригүүгө урунуп жүрүп, акыры жаныңызды кыюуга чейин бара турган учур келет… Бул – сиздин жалгыз кутулуу жолуңуз болот. Бирок ага да батына албасаңыз, азаптуу өмүрүңүздү сүйрөп жашай бересиз… Жылдар өтүп, түйшүгүңүз арта берет. Ал эми эң соңунда, күтүлбөгөн жерден жакыныңыздын өлүмү тагдырыңызды чукул өзгөртөт. Бирок мунун баары алыскы келечектеги иш… Качан экенин так айта албайм, бирок карталар жакында эмне болорун көрсөтүп жатат… Балким, ушул айда деле…

– Жакында эмне болот? – дедим мен, анын тынып калганынан пайдаланып.

– Мен муну айткандан да корком… – деди ал, көздөрү жалтылдай түшүп. – Сизди ача дамасы тараптан зор сүйүү күтүп турат! Ал үй-бүлөлүүбү же бойдокпу, белгисиз, бирок кара чачтуу экени анык…

Мен эркимден тышкары Олесянын шамалга учкан кара чачтарына жалт карадым.

– Эмнеге карап калдыңыз? – деп ал аялдык сезимталдык менен менин көз карашымды дароо байкап, күтүүсүздөн кызарып кетти. – Ооба, дал меникиндей, – деп чачын колу менен бир аз оңдоп жатып, жүзү ого бетер албырып чыкты.

– Демек, сенин айтымыңда, бул баягы ача дамасынын зор сүйүүсү турбайбы? – дедим мен тамашалай.

– Күлбөңүз, минтип күлүп шылдыңдаганга болбойт! – Олесянын үнү муздак, такыр тамаша аралашпаган, атүгүл бир аз сүрдүү угулду. – Мен сизге чындыкты айтып жатам, бир да сөз кошкон жокмун.

– Макул, макул, тилимди тыйдым. Андан ары эмне болот экен?

– Андан ары… Аха-х! Ал ача дамасы үчүн бул иш эч кандай жакшылык алып келбейт, өлүмдөн да жаман болот. Сиздин айыңыздан ал зор уятка калат, өмүр бою унутулгус терең кайгыга батат… Ал эми сиз үчүн анын картасында эч кандай жаман нерсе көрүнгөн жок.

– Укчу, Олеся, карталарың сени алдап жаткан жокпу? Эмне үчүн мендей бейпил, жөнөкөй адам ал ача дамасына ушунчалык чоң балекет алып келишим керек? Мени коркутпачы.

– Мына ушунусун өзүм да билбейм. Анын үстүнө, муну сиз атайын кылбайсыз, бирок кырсыктын баары сиздин айыңыздан болот. Демек, атайлап эмес, сиздин жолуңуз аркылуу ушундай бөөдө кырсык жаралат… Менин айткандарым чындыкка айланганда, сиз мени эстейсиз.

– Сен мунун баарын карталардан гана билдиңби, Олеся?

Ал дароо жооп берген жок. Көздөрүн төмөн салып, бир аз каалабай, тартынгандай үн менен:

– Карталардан дагы… Бирок мен аларсыз деле көп нерсени билем, маселен, адамдын жүзүнөн. Эгерде кимдир бирөө жакында кырсыкка учурап, жаман өлүм менен өлө турган болсо, муну анын жүзүнөн дароо эле байкайм, сүйлөшүүнүн да кереги жок болот.

– Анан адамдын жүзүнөн эмнени көрөсүң?

– Аны өзүм да билбейм. Бир заматта коркуп кетем, алдымда тирүү эмес, өлүк адам тургандай сезилет. Чоң энемден сурасаңыз, чындыкты айтып берет. Мындан эки жил мурун тегирменчи Трофим тегирменине асынып албадыбы. Мен муну ошол кырсыктан эки күн мурун көрүп, чоң энеме: “Караңызчы, чоң эне, Трофим жакында жаман өлүм менен өлөт”, – деп айткам. Ошондой эле болду. Өткөн жылы бир майрамда ат уурдаган Яшка келип, чоң энемден төлгө ачып берүүсүн суранды. Чоң энем ага карта жайып жатса, ал тамашалап: “Айтчы, кемпир, мен кандай өлүм менен өлөм?” – деп өзү күлүп жатты. Мен ага карап туруп, ордумдан жыла албай кадым: Яковдун отурганын көрүп турам, бирок жүзү таптакыр өлүк, кубарып, жапжашыл болуп калыптыр… Көздөрү жумулуу, эриндери капкара… Андан бир жума өткөндөн кийин Яковду ат уурдап жаткан жеринен кармап алышканын угуп калдык… Түнү бою сабашыптыр… Биздин эл мындай учурда өтө ырайымсыз, жаман… Анын таманына мык кагып, кабыргаларын таяк менен чаап сындырышыптыр; таң атканча жаны чыгыптыр.

– Эмне үчүн ага алдыда кырсык күтүп жатканын айткан жоксуң?

– Эмне үчүн айтышым керек? – деп жооп берди Олеся. – Тагдырына жазылгандан качып кутула алмак беле? Андан көрө адам акыркы күндөрүн бейпил өткөрсүн… Өзүм да мындай нерселерди көргөндө жийиркенем, өзүмдөн өзүм иренжийм… Бирок айла канча? Бул да менин маңдайыма жазылган тагдыр. Менин чоң энем да жаш кезинде өлүмдү алдын ала көрө билчү, апам да, апамдын апасы да ушундай болгон – бул бизден эмес… бул биздин каныбызда бар нерсе.

Ал ийигин айлантууну токтотуп, башын төмөн салды да, колдорун тизесине коюп отуруп калды. Анын кыймылсыз катып калган, каректери чоңойгон көздөрүндө кандайдыр бир жашыруун коркунуч, тагдырдын зор кубатына жана жан дүйнөсүн ээлеген сырдуу илимге баш ийүү чагылып турду.

V

Ошол учурда кемпир үстөлгө таза, кооз саймаланган дасторконду жайып, үстүнө буусу чыккан казанды койду.

“Кел, кечки тамакка, Олеся”, – деп небересин чакырды да, бир аз ойлоно калып мага бурулду: “Балким, мырза, сиз да биз менен даам сызарсыз? Келиңиз… Бирок биздин тамагыбыз анчалык деле укмуш эмес; шорпо кылган жокпуз, жөн эле талаа көжөсү (коюу шорпо)”.

Анын бул чакыруусу ооз учунан гана, сылыктык үчүн айтылганын сезип, мен баш тартууга даяр элем, бирок Олеся мага ушунчалык жөнөкөй жана жагымдуу жылмаюу менен сурангандыктан, макул болбой коё алган жокмун. Ал өзү мага бир табак талаа кожөсүн куюп берди – бул гречкадан чочконун майы, пияз, картошка жана тоок эти кошулуп жасалган, абдан даамдуу жана аш болумдуу коюу шорпо экен. Чоң эне да, небере да дасторконго отурганда төштөрүнө крест чийип сыйынышкан жок.

Кечки тамак учурунда мен эки аялды кылдат байкап отурдум, анткени менде бүгүнкү күнгө чейин өзгөрбөй келген бир бекем ишеним бар: адамдар тамак ичип жаткандагыдай эч бир жерде өздөрүн мынчалык ачык көрсөтө алышпайт. Кемпир нанды чоң-чоң тиштеп, оозуна тыга салып, шашыла сугалактык менен чалпылдатып чайнап жатканда, шалбыраган жаактары чулчуюп чыга калып жатты. Ал эми Олесянын тамак ичкенинен да тубаса сыпайыгерчилик, адептүүлүк байкалып турду.

Кечки тамактан бир сааттай өткөндөн кийин, мен “тоок буттуу” кепенин кожойкелери менен коштоштум.

– Кааласаңыз, мен сизди бир аз узатып коёюн? – деп сунуштады Олеся.

– Кайдагы узатууну ойлоп таптың дагы? – деп күңкүлдөдү кемпир ачууланып. – Бир орунда тынч отура албайсың го, ийнелик…

Бирок Олеся башына кызыл кашемир жоолугун салынып, күтүүсүздөн чоң энесине чуркап барып, аны кучактап, бетинен катуу өптү.

– Чоң эне! Менин алтыным, менин сүйүктүүм… Мен бир мүнөткө эле барып, азыр кайра келем.

– Макул, макул, менин тентегим, – деп кемпир айласыз макул болду. – Мага таарынба, мырза: бул өзү ушундай бир шок кыз.

Биз кууш чыйырдан өтүп, кара балчыгына ар кандай малдын туяк издери кыйма-чийме түшкөн, көлчүктөрүндө батып бара жаткан күндүн нуру чагылышкан токой жолуна чыктык. Кар жаңы эле эрип, алигиче кургап үлгүрө элек нымдуу, былтыркы саргайган жалбырактарды тебелеп, жолдун жээги менен бараттык. Саргайган жалбырактардын арасынан туш-туштан кызгылт көк баштарын көтөргөн чоң коңгуроо гүлдөр – Полесьенин эң алгачкы гүлдөрү көрүнө баштаптыр. Бул жаздын алгачкы жарчылары эле.

– Укчу, Олеся, – деп сөз баштадым мен, – мен сенден бир нерсе сурайын деп жатам, бирок сенин жиниңе тийип аламбы деп чочулап турам… Айтчы, элдин айткандары чынбы, чоң энеңди… кантип айтсам?…

– Бакшы дешкениби? – Олеся мага жардамга келди.

– Мен бир аз тартынып, сөз таппай жаткам. – Ооба, кааласаң – бакшы… Албетте, эл оозунда элек жок, эмнелерди гана айтышпайт… Балким, ал жөн гана чөптөрдүн касиетин, дарыларды, дубаларды жакшы билгендир… Бирок бул сага жакпаса, жооп бербей эле койсоң болот. Сени кыйнагым келбейт.

– Жок, эмнеге ачууланмак элем, – деп жооп берди ал жөнөкөй гана, үнүндө эч кандай таарыныч жок эле. – Анын эмнесине чычаламак элем? Ооба, ал чындап эле бакшы. Бирок азыр карып калды, мурдагыдай эмес. Күчү кетти.

– Ал эмнелерди кыла алчу эле? – деп кызыгып сурадым мен.

– Ар кандай нерселерди. Дарылаганды жакшы билчү, тиш ооруну басат, кимдир бирөөнү кутурган ит капса же жылан чакса жардам берчү, көмүлгөн кенчтерди таап берчү… баарын санап бүтө албайсың.

– Билесиңби, Олеся?.. Мени кечир, бирок мен мунун баарына анча ишенбейм. Мунун баары жөнөкөй элди алдаш үчүн жасалган көз боёмочулук эмеспи?

Ал эч нерсе дебей, ийнин куушуруп койду: – Кааласаңыз, ошондой ойлой бериңиз. Албетте, айылдагы сабатсыз кемпир-кесектерди алдаш оңойдур, бирок сизди алдагыдай ниетим жок.

– Демек, сен сыйкырга бекем ишенесиңби?

– Кантип ишенбей коёюн? Бул биздин тукумда бар нерсе… Мен дагы көп нерселерди билем.

– Олеся, алтыным… Билсең, бул мага кандай гана кызык болуп жатканын… Мага бир нерсе көрсөтүп бербейсиңби?

– Көрсөтсө көрсөтөйүн, кааласаңыз азыр эле, – Олеся дароо макул болду. – Азыр эле көргүңүз келип турабы?

– Ооба, мүмкүн болсо.

– А коркпойсузбу?

– Эмнеден коркмок элем. Түн ичинде болсо, балким, коркмоктурмун, азырынча күн жарык эле го.

– Жакшы. Колуңузду бериңиз.

Мен колумду сундум. Олеся шамдагай кыймылдап, күрмөмдүн жеңин түрүп жиберди да, чөнтөгүнөн узундугу он эки сантиметрдей келген, булгаары кындагы кичинекей фин бычагын алып чыгып, сууруп алды.

– Эмне кылайын деп жатасың? – деп сурадым, ичимден бир аз кооптоно.

– Азыр… Сиз бая эле коркпойм дебедиңиз беле!

Ал капысынан көзгө илинбеген зор шамдагайлык менен жеңил кыймыл жасаганда, мен билегиме, тагыраак айтканда, тамыр соккон жерден бир аз жогорураак курч миздин тийгенин сездим. Ошол замат кесилген жерден кан шорголоп агып, жерге тамчылай баштады. Мен кыйкырып жибере жаздап, араң чыдадым, бирок өңүм кубарып кетти окшойт.

– Коркпоңуз, тирүү каласыз, – деп жылмайды Олеся.

Ал менин колумду жарааттын үстүнөн бекем кармап, башын эңкейтти да, ал жерге тез-тез бир нерселерди шыбырап, ысык деми менен үйлөй баштады. Олеся түзөлүп, манжаларын бошоткондо, жарааттын ордунда ичке гана кызыл сызык калыптыр.

– Кандай? Ушуга ыраазысызбы? – деп ал бир аз шылдыңдай жылмайып сурады, бычагын чөнтөгүнө салып жатып. – Же дагы бир нерсени каалайсызбы?

– Албетте каалайм. Бирок мүмкүн болсо, мынчалык коркунучтуу эмес жана кан төкпөй турган нерсе болсун, бай болгур.

– Сизге дагы эмнени көрсөтсөм экен? – деп ойлоно түштү ал. – Анда мындай кылалы: менин алдыма түшүп басыңыз… Бирок артыңызды такыр карабаңыз.

– А бул коркунучтуу эмеспи? – деп сурадым, калп жылмайып коркконумду жашырууга аракет кылып.

– Жок, жок… Коркпоңуз… Баса бериңиз.

Мен алдыга бастым, бул тажрыйба мага абдан кызык көрүндү, артымда Олесянын кадалган көз карашын сезип турдум. Бирок жыйырма кадамдай баскандан кийин, мен түз жерден эле чалынып, көмкөрөмдөн жыгылдым.

Кайра турарым менен: – Баса бериңиз, басыңыз! – деп кыйкырды Олеся. – Артыңызга кылчайбаңыз! Эч нерсе эмес, тойго чейин айыгып кетет… Кулаганда жерге бекем таянсаңыз боло.

Мен андан ары бастым. Дагы он кадамдай жасап, кайра жыгылдым. Олеся катуу күлүп, кол чаап жиберди.

– Кандай? Канааттандыңызбы? – деп кыйкырды ал, ак тиштерин жаркыратып. – Эми ишендиңизби? Бул эч нерсе эмес!.. Өйдө эмес, төмөн учтуңуз.

– Муну кантип жасадың? – деп таң калуу менен сурадым, кийимиме жабышкан бутактарды жана кургак чөптөрдү күбүп жатып. – Бул сыр эмеспи?

– Эч кандай сыр жок, айтып берейин. Бирок сиз түшүнбөйсүз го деп корком… Түшүндүрүп бере албайм… Чындыгында, мен муну өзүм да толук түшүнбөйм.

Менин түшүнгөнүм боюнча, бул өзгөчө фокустун сыры мындай экен: Олеся анын аркасынан ар бир кадамын дал өзүндөй кайталап басып, көзүн албай тиктеп, анын бүткүл кыймыл-аракетин өзүнө сиңирип алат. Бир нече кадамдан кийин анын алдында кандайдыр бир тоскоолдук, маселен, керилген аркан тургандай элестетет да, тигинин буту ошол арканга жеткенде, Олеся өзү чалынып жыгылгандай кыймыл жасайт. Ошондо, анын айтымында, эң күчтүү адам дагы эрксизден жыгылууга тийиш…

Бир топ жыл өткөндөн кийин гана мен Олесянын ошол чаташкан түшүндүрмөсүн эстедим. Доктор Шарконун Сальпетриер ооруканасындагы истерия менен ооруган бейтаптар боюнча отчетун жана кесипкөй гипнозчулардын тажрыйбаларын окугандан кийин, француз элдик дарыгер-сыйкырчылары да так ушул сулуу Полесье бакшысы колдонгон ыкманы колдонушканын билгенде абдан таң калгам.

– Оо, мен дагы көп нерселерди билем, – деп ишенимдүү түрдө сөзүн улантты Олеся. – Мисалы, мен сизге күтүүсүздөн зор коркунуч сезимин жарата алам.

– Кантип?

– Сизди коркута алам. Маселен, кечинде бөлмөңүздө отурасыз, анан күтүүсүздөн эле, эч бир себепсиз жүрөгүңүз титиреп, ушунчалык коркконуңуздан артыңызды карай албай каласыз. Бирок бул үчүн мен сиздин кайсы жерде жашаганыңызды билишим жана бөлмөңүздү мурда көрүшүм керек.

– Эй, бул абдан эле жөнөкөй экен, терезеңе келип, айнекти тыкылдатып, коркунучтуу үн менен кыйкырып койсоң каалаганың болот да.

– Ой, жок, жок… Мен ал убакта токойдо, өз үйүмдө эле болом… Бирок мен ошол жерде отуруп алып, өзүмдү сиздин көчө менен басып бараткандай, үйүңүзгө кирип, эшикти ачып, бөлмөңүзгө кадам таштагандай элестетем… Сиз бир жерде отурасыз… маселен, үстөл жанында… Мен артыңыздан билдирбей акырын келем… сиз болсо эч нерсе сезбейсиз… Анан мен сиздин ийиндериңизди колдорум менен кармап, кыса баштайм… катуураак, катуураак, катуураак… анан сизге тигиле карайм… мына минтип…

Анын ичке каштары күтүүсүздөн ортосуна жыйырылып, каректери кеңейип, көгүш түскө боёло түштү да, кишини жутуп жиберчүдөй каардуу тигилди. Мен дароо эле Москвадагы Третьяков галереясынан көргөн, кайсы бир сүрөтчүнүн кыл калемине таандык Медузанын башын эстедим. Ошол сүрдүү, кызыктай көз караштан денем дүркүрөп, боюмду табияттан тыш бир муздак коркунуч каптап өттү.

– Койчу, Олеся… жетишет, – дедим мен аргасыздан жасалма күлүп. – Мага сенин жылмайганың көбүрөөк жагат – жылмайганда жүзүң ушунчалык таттуу, бейкүнөө наристеникиндей болуп калат.

Биз андан ары бастык. Мен элден обочо, жапайы жаратылыш кучагында өскөн жөнөкөй токой кызы Олесянын ушунчалык көркөм, сылык жана таамай сүйлөгөнүнө ичимден таң калып, мындай дедим:

– Олеся, мени эмне таң калтырарын билесиңби? Сен өмүр бою токойдо чоңоюпсуң, эл беттеп чыкпасаң… Албетте, көп окуган да эмессиң…

– Мен такыр окуй албайм, кат тааныбайм.

– Анда, андан бетер таң калыштуу… Бирок сен ушунчалык сонун сүйлөйсүң, шаардагы билимдүү, маданияттуу кыздардан эч кем калышпайсың. Айтчы, муну кайдан үйрөнгөнсүң? Эмнени сурап жатканымды түшүндүңбү?

– Ооба, түшүнөм. Мунун баары чоң энемден… Ал сыртынан караганда эле жөнөкөй кемпир көрүнгөнү менен, оо, ушунчалык акылдуу киши! Сизге көзү көнүп, ишенип калса, дагы да ачылат го… Ал баарын билет, бул дүйнөдөгү бардык нерседен кабары бар, эмне сурасаңыз да жооп бере алат. Туура, ал азыр абдан карыды.

– Демек, ал өз убагында көптү көргөн экен да? Негизи ал кайдан келген? Мурда кайда жашаган?

Олеся бул суроолорду анча жактырбагандай болду. Ал дароо жооп бербестен, бул темадан качкандай каалабай гана:

– Билбейм… Ал өзү да бул тууралуу сүйлөшкүсү келбейт. Эгер бир нерсе айтып калса, ар дайым “муну унут, экинчи оозуңа алба” деп суранат… Макул, мен эми кетишим керек, – деди Олеся шашып. – Чоң энем ачууланат. Кош болуңуз… Кечиресиз, мен сиздин аты-жөнүңүздү да сурабаптырмын.

Мен өз ысымымды айттым.

– Иван Тимофеевич? Ооба, абдан жакшы ысым экен. Кош болуңуз, Иван Тимофеевич! Биздин кепеден жийиркенбей, келип туруңуз.

Коштошуп жатып мен ага колумду сундум, ал кичинекей, бирок чымыр колу менен колумду бекем кысып, жылуу коштошту.

VI

Ошол күндөн тартып мен “тоок буттуу” кепеге бат-баттан бара турган болдум. Мен келген сайын Олеся мени адаттагыдай эле токтоо, сылык тосуп алчу. Бирок мени көргөн алгачкы ирмемдеги эрксиз кыймыл-аракетинен эле анын ичинен абдан кубанып жатканын байкар элем. Кемпир мурдагыдай эле күңкүлдөп наалый берчү, бирок небересинин сөзсүз түрдө коргой турганын сезгендиктенби, айтор, ачыктан-ачык кастыгын көрсөтө алган жок. Менин кээде алып келген чакан белектерим – жылуу жоолук, бир банка кыям же бир бөтөлкө алча тундурмасы да анын көңүлүн жибитүүгө олуттуу таасир этти. Олеся экөөбүз, ортодогу унчукпай келишилген макулдашуу боюнча, мен үйгө кайтарда анын мени Ириновка жолуна чейин узатып чыгуусуна кадимкидей көнүп калдык.

Жолдо баратып ар дайым ушунчалык жандуу, кызыктуу маек кура турганбыз; экөөбүз тең убакытты узартууга тырышып, жымжырт токойдун чети менен мүмкүн болушунча жай басаар элек. Ириновка жолуна жеткенде, мен аны кайра жарым чакырымдай артка узатып барчумун. Биротоло коштошор алдында карагайдын жыпар жыттуу бутактарынын астында көпкө чейин сүйлөшүп турчубуз.

Мени Олесянын сулуулугу гана эмес, анын таза, өзгөчө, эркин мүнөзү, байыркы тукум кууган ырым-жырымдарга сугарылган купуя акылы, баладай ишенчээк, ошол эле учурда сулуу аялга гана мүнөздүү назик куулуктан да куру эмес табияты суктандырчу. Ал өзүнүн жандуу кыялын толкунданткан нерселердин баары жөнүндө менден майда-чүйдөсүнө чейин суроодон такыр тажачу эмес: ар кайсы өлкөлөр менен элдер, табият кубулуштары, жердин жана ааламдын түзүлүшү, илимдүү адамдар, зор шаарлар тууралуу уккусу келе берчү… Ага көп нерсе таң калыштуу, жомоктогудай, ишенүүгө мүмкүн эместей сезилчү. Бирок таанышкандан тартып мен ага бардыгын ушунчалык олуттуу, чынчыл жана жөнөкөй тил менен түшүндүргөндүктөн, ал менин айткандарымдын баарына шексиз ишенчү. Кээде анын жапайы табият койнундагы акылы үчүн өтө татаал деп эсептеген (ал тургай кээде өзүм да толук аңдай албаган) кубулуштарды чечмелеп берүү кыйынга турганда, мен минтип каршылык билдирчүмүн:

– Көрдүңбү… мен сага муну кантип айтарымды билбей жатам… Сен баары бир түшүнбөйсүң.

Анда ал жалынып-жалбара баштачу: – Жок, суранам, суранам, мен түшүнгөнгө аракет кылам… Кандайдыр бир жол менен окшоштуруп айтып бериңизчи…

Эгер менин айткандарым түшүнүксүз болсо, ал мени укмуштуудай салыштырууларды табууга, эң тайманбас мисалдарды келтирүүгө мажбур кылар эле. Эгер мен ылайыктуу сөз таба албай мукактана калсам, ал мага сөз таба албай калган кекечке жардам бергенсип, өзүнүн таамай суроолорун жаадырчу. Чындыгында, акыры анын ийкемдүү, шамдагай акылы жана жандуу элестетүүсү менин педагогдук алсыздыгымды жеңип кетти. Мен анын өскөн чөйрөсүн, алган тарбиясын (тагыраак айтканда, эч кандай тарбия көрбөгөнүн) эске алганда, анын укмуштуудай зор зээнге ээ экенине суктанбай коё албадым.

Бир күнү мен Петербург жөнүндө кокусунан сөз кылып калдым. Олеся дароо кулак төшөй калды:

– Петербург деген эмне? Кандайдыр бир өзүнчө өлкөбү?

– Жок, бул Орусиянын эң чоң шаары.

– Эң чоңубу? Абдан зорбу? Андан башка чоң шаар жокпу? – деп сурады ал мага жаш баладай көздөрүн бакыратып.

– Ооба… Ал жерде падышалар, жогорку даражалуу адамдар, заты таза ак сөөктөр жашашат… Ал жактагы үйлөр жыгачтан эмес, бүт таштан салынган.

– Биздин Степандан алда канча чоңбу? – деп сурады Олеся өзү билген Степань кыштагына салыштырып.

– Ооба… андан бир топ чоң… беш жүз эсе чоң десем болот. Ал жерде бир эле үйдө Степандын бүткүл калкынан эки эсе көп эл жашаган учурлар болот.

– Оо, Кудайым ай! Ал кандай үйлөр өзү? – деп сурады Олеся дээрлик чочулаган үн менен.

Мен ага түшүнүктүү болушу үчүн кайрадан салыштырууга туура келди. – Абдан бийик үйлөр. Беш, алты, атүгүл жети кабаттуу. Тиги турган карагайларды көрүп турасыңбы?…

– Эң бийиктеринби? Көрүп турам.

– Мына, ошол үйлөр ушул карагайлардай бийик. Жана алардын ичи башынан аягына чейин кишиге жык толгон. Ал адамдар кичинекей капастардагы куштарга окшоп жашашат, ар бир бөлмөдө ондон ашык киши өмүр кечирет, ошондуктан баарына аба да жетпейт. Ал эми кээ бирлери эң төмөндө, жер астындагы нымдуу, муздак жерде жашашат; алар бөлмөлөрүндө жыл бою күндүн нурун көрүшпөйт.

– Мен токоюмду сиздин ошол шаарыңызга эч качан алмаштырмак эмесмин, – деди Олеся башын чайкап. – Мен Степандагы базарга барганда эле абдан кыйналып, жийиркенем. Кишилери бирин-бири түртүп, ызы-чуу салып, урушуп кетишет… Андайда мен токойду ушунчалык сагынам – баарын таштап, артымды карабай качкым келет… Кудай шаарыңыздан сактасын, мен ал жерде эч качан жашай албас элем.

– Эгер күйөөң шаардык болуп калсачы? – деп сурадым мен бир аз тамашалай жылмайып.

Анын каштары жыйырылып, ичке таноолору тырыша түштү. – Жок! – деди ал, бул сөздү такыр жактырбай. – Мага күйөөнүн такыр кереги жок.

– Муну сен азыр айтып жатасың, Олеся. Бардык эле кыздар алгач ушинтип айтышат, бирок баары бир турмушка чыгышат. Бир аз күтө тур: сен да бир күнү бирөөнү жолуктуруп, сүйүп каласың – анан аны менен шаарга эле эмес, жердин түбүнө болсо да кетүүгө даяр болосуң.

– Жок, жок… суранам, бул тууралуу сүйлөшпөй эле коёлучу, – деп кабагын бүркөй, колун шилтеп койду ал. – Мындай сөздөрдүн эмне кереги бар? Өтүнөм, башка нерселер жөнүндө сүйлөшөлүчү.

– Кандай күлкүлүүсүң, Олеся. Чын эле өмүр бою эч бир эркекти сүйбөй өтөм деп ойлойсуңбу? Сен ушунчалык жаш, сулуу жана күчтүүсүң. Жүрөгүңдө сүйүү оту тутанганда, мындай анттарыңдын баары унутулуп калат.

– Сүйгүм келсе, сүйөм! – деди Олеся көздөрү жайнай түшүп. – Мен ал үчүн эч кимден уруксат сурабайм…

– Демек, сен деле баары бир күйөөгө тиесиң, – деп тамашаладым мен.

– Сиз чиркөөдөгү никени айтып жатасызбы? – деп божомолдоду ал.

– Албетте, чиркөөдөгү никени… Поп сени курмандык чалынуучу үстөлдүн айланасында жетелеп басып, диакон “Ысаия, кубан!” деп шаңдуу ырдайт, анан башыңарга нике таажысын кийгизет…

Олеся төмөн карап, алсыз жылмайып башын чайкады.

– Жок, мырзам… Менин айта турганым сизге жакпашы мүмкүн, бирок биздин тукумда эч ким чиркөөдөн нике кыйдырып, эрге тийген эмес: апам да, чоң энем да ансыз эле жашап өтүшкөн… Бизге чиркөөгө кирүүгө такыр болбойт…

– Мунун баары силердин бакшылык өнөрүңөрдөн уламбы?

– Ооба, биздин бакшылыгыбыздан улам, – деп жооп берди Олеся токтоо жана олуттуу үн менен. – Эгер төрөлгөндөн баштап эле жаным ага сатылып кеткен болсо, мен кантип чиркөөгө барып жүзүмдү көрсөтө алам?

– Олеся… алтыным… Ишенип кой, сен өзүңдү өзүң алдап жатасың… Бул жөн эле караңгылык, сенин айтып жатканың өтө күлкүлүү нерсе.

Олесянын жүзүндө кайрадан мен мурда байкаган кызыктай көрүнүш пайда болду – бул анын өзүнүн сырдуу тагдырына бекем ишенип, айласыз моюн сунганы эле.

– Жок, жок… Сиз муну түшүнө албайсыз, бирок мен сезип жатам… Дал ушул жерде, – ал колун көкүрөгүнө бекем кысты, – мен муну жан дүйнөм менен туюп турам. Биздин бүтүндөй тукумубуз түбөлүккө каргышка калган. Өзүңүз деле ойлоп көрүңүзчү: ал күч болбосо, бизге ким жардам бермек эле? Жөнөкөй адам менин колумдан келген нерселерди кыла алабы? Биздин бардык кубатыбыз ошол күчтөн келет.

Бул өзгөчө тема жаңы эле башталып келе жатканда, биздин маегибиз ар дайым ушундай кеп менен аяктачу. Мен Олеся түшүнө алган бардык илимий аргументтерди бекер эле келтирген экенмин, гипноз, суггестия (психологиялык таасир этүү), психиатрлар жана индиялык факирлер жөнүндө жөнөкөй тил менен бекер эле түшүндүрүптүрмүн. Анын айрым тажрыйбаларын, маселен, кан тамырга чеберчилик менен басым жасоо аркылуу канды оңой эле токтотууга боло турганын канчалык далилдебейин, баары текке кетти. Олеся башка бардык маселелерде мага шексиз ишенгени менен, ушул темага келгенде менин бардык далилдеримди өжөрлүк менен четке кагар эле.

– Макул, мен сиздин канды токтотуу тууралуу айтканыңызга макул болоюн, – деди ал талаш-тартыш кызыганда үнүн көтөрө. – Бирок калган нерселер кайдан келип жатат? Мен билген жалгыз нерсе эле канды токтотуубу? Кааласаңыз, бир күндүн ичинде үйүңүздөгү бардык чычкандар менен таракандарды айдап чыгып, жок кылып берейинби? Сиздин бардык дарыгерлериңиз кол үзүп, дарылоодон баш тарткан эң оор ысытмалуу бейтапты эки күндө жөнөкөй эле суу менен айыктырайынбы? Кааласаңыз, адамдын эсинен бир сөздү таптакыр чыгып кете тургандай кылып салайынбы? Эмне үчүн анда түштөрдү дал өзүндөй жоруйм? Эмне үчүн келечекте эмне болорун алдын ала билем?

Бул талаш-тартыш дайыма экөөбүздүн тең ичибизден бир аз иренжип, унчукпай калышыбыз менен аяктачу. Чынында эле, мен анын ошол табышмактуу өнөрүнүн көбүнө өзүмдүн тайкы илимимден эч кандай түшүндүрмө таба алган эмесмин. Олеся өзү ушунчалык ишеним менен айткан сырлардын жарымына ээ беле, же жокпу, аны так айта албайм. Бирок өз көзүм менен көргөн көптөгөн көрүнүштөр мага бир нерсени айкын кылды: Олеся кокустан, тажрыйба аркылуу алынган кандайдыр бир аң-сезимсиз, ички туюмдук, бүдөмүк жана кызыктай илимге ээ болчу. Бул купуя илим расмий так илимдер пайда боло элек кылымдар мурун эле караңгы, обочолонгон элдик массанын арасында ар кандай күлкүлүү жана жапайы ишенимдер менен аралашып, муундан муунга эң чоң сыр катары өтүп келген.

Ушул маселе боюнча ортобуздагы кескин пикир келишпестиктерге карабастан, бири-бирибизге болгон байланышыбыз күндөн-күнгө күчөдү. Сүйүү жөнүндө ортобузда али бир да сөз айтыла элек болчу, бирок чогуу болуу биз үчүн аба менен суудай зарылчылыкка айланган. Көп учурда унчукпай отурганыбызда көз караштарыбыз күтүүсүздөн кагылыша кеткенде, мен Олесянын көздөрүндө жаш тегеренип, анын чыкыйындагы ичке көгүш тамырдын лукулдап согуп жатканын көрөр элем…

Ошол эле убакта менин кызматчым Ярмола менен болгон мамилем таптакыр сууп, начарлап кетти. Менин “тоок буттуу” кепеге бат-баттан барганым жана Олеся менен кечинде сейилдеп жүргөнүм ага жашыруун эмес экени айдан ачык эле: ал токойдо болуп жаткан окуялардын баарын таң калыштуу тактык менен билип турчу. Акыркы күндөрү анын менден кача баштаганын байкадым. Токойго барууга даярданып жатканымда анын кара көздөрү мени алыстан жемелегенсип, нааразычылык менен карап турар эле, бирок бир да жолу ачык сын айткан жок. Биздин күлкүлүү, олуттуу сабаттуулук сабактарыбыз да таптакыр токтоп калды. Кечинде Ярмоланы окууга чакырсам, ал колун шилтеп терс бурулчу.

– Жок! Бул жөн эле убакытты текке кетирүү, мырза, – деди ал бир жолу жалкоолук жана жек көрүү менен.

Биз аңчылыкка чыгууну да токтоттук. Мен бул тууралуу кеп козгогон сайын Ярмола баш тартууга кандайдыр бир шылтоо таап турду: же мылтыгы бузулуп калат, же ити ооруйт, же өзүнүн колу бошобойт.

– Убактым жок, мырза… Бүгүн жер айдашым керек, – деп жооп берчү Ярмола көбүнчө. Бирок мен анын такыр “жер айдоо” менен алектенбей турганын, тескерисинче, кимдир бирөөдөн арак ичип алуу үмүтү менен күнү-түнү мамлекеттик арак дүкөнүнүн айланасында тегеренип жүргөнүн жакшы билчүмүн. Бул үнсүз, жашыруун кастык мени чарчата баштады. Мен Ярмоланы кызматтан кетирүүнүн ылайыктуу шылтоосун ойлоно баштадым. Мени токтотуп турган жалгыз нерсе – анын чоң, кедей үй-бүлөсүнө боорум ооруганы эле. Ярмоланын менден алган төрт сомдук айлыгы аларды ачкачылыктан араң аман сактап турган.

VII

Бир күнү кечинде, адаттагыдай эле, “тоок буттуу” кепеге келгенимде, анын тургундарынын маанайы жок экени дароо көзгө урунду. Кемпир буттарын төшөктүн үстүнө чыгарып, бүкүрөйүп, башын мыкчып алган бойдон алдыга-артка чайпалып, түшүнүксүз бир нерселерди күңкүлдөп отуруптур. Ал менин саламыма такыр көңүл бурган жок. Олеся мени адаттагыдай эле жылуу тосуп алганы менен, абдан аз сүйлөдү. Ал бир нерсеге катуу алаксыгандай, менин суроолорума туура эмес, туш келди жооп берип жатты. Анын сулуу жүзүнөн кандайдыр бир тынымсыз ички тынчсыздануунун көлөкөсү даана байкалып турду.

– Силерде бир жаман иш болгонун сезип турам, Олеся, – дедим мен анын отургучтун жөлөнгүчүнө койгон колун акырын кармап.

Олеся сырттан бир нерсе издегенсип, терезе тарапка тез бурулду. Ал кадимкисиндей көрүнүүгө аракет кылды, бирок каштары жыйырылып, астыңкы эринин кымтып алды.

– Жок… бизде эмне дагы болмок эле? – деди ал үнүн акырын чыгарып. – Баары эле мурдагыдай.

– Олеся, эмнеге мага калп айтып жатасың? Бул кылганың туура эмес… Мен биз эң жакын достордон болуп калдык го деп ойлодум эле.

– Чын эле эч нерсе болгон жок… Жөн эле… өзүмдүн майда-чүйдө түйшүктөрүм…

– Жок, Олеся, маанилүү бир нерсе болгон окшойт. Карачы – сен такыр өзүңө окшошпой турасың.

– Сизге ошондой сезилип жатса керек.

– Жашырбай ачык айтчы, Олеся. Сага жардам бере аламбы, жокпу, билбейм, бирок жок дегенде бир кеңеш айтармын… Кантсе да, ичтеги бугуңду чыгарсаң, өзүңдү жеңил сезип каласың.

– Чын эле бул тууралуу сүйлөшүүнүн кереги жок, – деп жооп берди Олеся чыдамсыздык менен. – Сиз баары бир бизге жардам бере албайсыз.

Бул убакта кемпир күтүүсүздөн, болуп көрбөгөндөй ачууланып сөзгө кийлигишти:

– Эмнеге мынчалык экиленип жатасың, келесоо? Ал сага туура айтып жатат, сен болсо жөн гана мурдуңду көтөрүп жатасың. Дүйнөдө сенден акылдуу эч ким жок экени анык. Мырзам, мага бул окуяны ирети менен айтып берүүгө уруксат этиңиз, – деди ал мага.

Намыскөй Олесянын жашыргысы келген көйгөйүнүн масштабы мен ойлогондон алда канча олуттуу болуп чыкты. Кечээ кечинде “тоок буттуу” кепеге жергиликтүү урядник (полиция кызматкери) келген экен.

– Алгач төрлөй отуруп алып, опурулуп арак талап кылды, – деди Мануйлиха, – анан эле дооматын баштады…

– Жыйырма төрт сааттын ичинде бардык самтыраган оокаттарыңарды жыйнап, бул үйдөн карааныңарды үзгүлө! – деди ал. – Эгер, – дейт, – кайра келип, силерди бул жерден тапсам, өзүңөрдүн мекениңерге этап менен айдатып жиберем деп билгиле. Эки солдат менен келем да, сага окшогон каргыш тийгенди туулган жерине кубалап жиберем деди.

Ал эми менин мекеним, менин алтыным, тээ алыстагы Амченск шаары… Мен ал жерде бир дагы тирүү жанды тааныбайм, паспортторубуздун мөөнөтү эчак эле бүткөн, эскирип, айрылып да калган. Оо, Жараткан, мен кандай бактысызмын!

– Анан эмнеге ал ушунча убакыттан бери унчукпай жүрүп, эми күтүүсүздөн оюн өзгөрттү? – деп сурадым мен.

– Ооба, ооба… Ал ошол жөнүндө бир нерселерди айтып жаткан, бирок мен, чынын айтсам, жакшы түшүнгөн жокмун. Көрдүңүзбү, биз жашаган бул алачык биздики эмес, помещиктики (жер ээсиники). Кантсе да, мурда Олеся экөөбүз айылда жашачубуз, анан…

– Билем, билем, чоң эне, мен бул тууралуу уккам… Эл сизге каршы чыккан…

– Ошондой болгон. Мен ошол кезде эски помещик, Абрасимов мырзага жалынып-жалбарып жатып ушул үйдү сурап алгам. Эми токойду жаңы жер ээлөөчү сатып алып, саздарды кургаткысы келиптир. Бирок мен аларга кандай тоскоолдук кылып жатыптырмын?

– Чоң эне, балким, мунун баары калптыр? – деп сурадым мен. – Урядник жөн гана “пара” үмүт эткендир?

– Мен ага бердим, алтыным, мен ага бердим. Ал албай койду! Мына ушундай жомок… Мен ага чейрек сом (жыйырма беш тыйын) сундум, бирок ал албайт… Кайдагы! Ал мага ушунчалык ачууланды, коркконумдан кайсы жерде турганымды да билбей калдым. Ал: “Бул жерден кет, карааныңды үз!” – деп эле кайталай берди. Эми биз эмне кылабыз, байкуш жетимдер! Урматтуу атакебай, эгер сиз бизге жок дегенде кандайдыр бир жол менен жардам берип, ошол тойбогондун оозун бассаңыз, мен сизге өмүр бою ыраазы болмокмун.

– Чоң эне! – деди Олеся аны катуу жемелей.

– Эмне… чоң эне! – деп кемпир ачууланып кыйкырды. – Мен жыйырма беш жылдан бери сенин чоң энеңмин. Демек, сенин оюңча, түйүнчөгүбүздү түйүп, тентигенибиз жакшыбы? Жок, мырзам, муну укпаңыз. Боорукердик кылыңыз, эгер колуңуздан келсе, жардам бериңиз.

Мен колумдан келишинче аракет кылам деп убада бердим, бирок, чынын айтсам, үмүт аз болчу. Эгерде биздин урядник пара алуудан баш тартса, анда маселе өтө олуттуу болгону. Ошол кечинде Олеся мени менен салкын коштошту жана адаттагыдан айырмаланып, мени узатып чыккан жок. Мен намыскөй кыздын алардын ишине менин кийлигишкениме ачууланып, чоң энесинин жалдыраганынан бир аз уялып жатканын сездим.

VIII

Бозомтук жылуу таң эле. Бир нече ирет нөшөрлөп төккөн жазгы жаандан кийин жер бети жашыл тукаба менен капталгандай көркүнө чыгып, бутактар бүчүр байлай баштаган. Жамгырдан кийин күн самсаалаган булуттардын арасынан бир азга сыртка чыгып, үйдүн алдындагы бакчамды толтурган сирень гүлдөрүнүн жамгырдын тамчылары кургай элек назик жалбырактарына кубанычтуу нурун чачты. Огороддогу жаңы сайылган жерде курт-кумурска терип жеп жүргөн таранчылардын шаңдуу чыйпылдашканы угулат. Теректердин жабышкак күрөң бүчүрлөрүнөн жыпар жыт аңкыйт. Ярмола бөлмөгө киргенде, мен үстөлдө отуруп, токой дачасынын долбоорун чийип жаткам.

– Урядник келе жатат, – деп күңкүлдөдү ал кабагын бүркөп.

Ошол учурда, эки күн мурун урядник келип калса, мага кабарла деп берген буйругум эсимден такыр чыгып кеткен экен. Мен бул чиновниктин мага эмне тиешеси бар экенин дароо түшүнө алган жокмун.

– Эмне болду? – деп сурадым таң калып.

– Урядник келе жатат, – деп кайталады Ярмола акыркы күндөрү мага карата көрсөткөн душмандык маанайынан жазбай. – Мен аны жаңы эле дамбадан көрдүм. Ал ушул жакка келе жатат.

Сыртта дөңгөлөктөрдүн калдыраганы угулду. Мен шашкалактап, терезени ачтым. Бойлуу, арык, тору, астыңкы эрини шалпайган ат бир ок жыгач менен гана бекитилген бийик, силкилдеген чий арабаны сүйрөп, бир калыпта таскактап келе жаткан. Экинчи ок жыгачтын ордуна жоон аркан байланган экен (уезддеги ушакчылар полиция кызматкери бул бактысыз атты “чегүүнү” эл арасындагы кандайдыр бир ушак-айыңдарды жана терс кептерди тыюу үчүн атайылап жасаган деп айтып жүрүшөт). Урядник арабаны өзү айдап келе жаткан. Офицердин жасалгалуу боз кемселин кийген анын шумдуктай зор денеси арабадагы эки орундукту тең ээлеп отуруптур.

– Урматтуу, Евпсихий Африканович! – деп кыйкырдым мен терезеден башымды чыгарып.

– Аа, кадырлуу мырза! Кандайсыз? – деп жооп берди ал сылык, шаңдуу, башчыларга мүнөздүү баритон (жоон) үнү менен.

Ал тору аттын божусун кармап, сунулган алаканын кепкасына тийгизип, оор денесин ылдый ийип таазим кылды.

– Бир мүнөткө кирип кетиңиз. Сизде бир аз ишим бар эле.

Урядник кулачын жайып, башын чайкады.

– Кире албайм, мырза! Мен кызматтамын. Волоша кыштагына – сууга чөгүп өлгөн адамдын сөөгүн көргөнү баратам, мырза.

Бирок мен Евпсихий Африкановичтин алсыз жактарын жакшы билчүмүн, ошондуктан кайдыгерлик менен мындай дедим:

– Өкүнүчтүү, өкүнүчтүү… Мен граф Ворцельдин жер төлөсүнөн эң мыкты бөтөлкөлөрдөн бир нечесин алдырттым эле…

– Кире албайм, мырза. Кызмат…

– Буфетчи аларды мага тааныштар аркылуу сатты. Ал аларды жер төлөдө өз балдарындай асыраптыр… Кирсеңиз болмок… Атыңызга да сулу бердирет элем.

– Анан ушинтип азгырасыз да, – деди урядник жемелегендей. – Кызмат биринчи орунда турарын билбейсизби? Ал эмне болгон бөтөлкө экен өзү? Кара өрүк арагыбы?

– Кайдагы кара өрүк арак! – деп колумду шилтедим. – Старка, урматтуу досум, дал ошондой!

– Бир аз тамактанып да алдым эле, – деп урядник өкүнүч менен жаагын тырмаганда, бети укмуштай тырышып кетти.

Мен токтоолук менен сөзүмдү уланттым:

– Чынбы билбейм, бирок буфетчи анын эки жүз жыл мурун жасалганына ант берди. Жыты коньяктай эле, янтарь сыяктуу сары түстө.

– Ой! Анан ушинтип кишини кыйнайсыз да! – деп кыйкырды урядник күлкүлүү үмүтсүздүк менен. – Менин атымды ким алат?

Чынында эле менде бир нече бөтөлкө Старка бар болчу. Мактангандай эки жүз жылдык болбосо да, ишенимдин күчү аларга бир нече он жылдык кошооруна ишенгем. Кандай болгон күндө да, ал жакырланып кеткен магнаттын жертөлөсүнүн сыймыгы болгон, үйдө жасалган чыныгы, таң калыштуу Старка болчу. (Дин кызматкерлеринин чөйрөсүнөн чыккан Евпсихий Африканович, өзү айткандай, “суук тийгенде дарылыкка” деп, дароо менден бир бөтөлкө сурап алды.) Андан тышкары, менде гастрономиялык мыкты закуска табылды: каймак кошуп аралаштырылган жаш чамгыр.

– Эмне болгон иш? – деп сурады урядник бешинчи стакандан кийин, астындагы кычыраган эски отургучка чалкалай олтуруп.

Мен байкуш кемпирдин абалын түшүндүрө баштадым. Анын алсыздыгын жана үмүтсүздүгүн айтып, мындай формалдуулуктун кереги жок экенин кыскача түшүндүрдүм. Урядник башын ийкеп угуп, кызыл, катуу жана ширелүү чамгырды аарчып, ырахаттана кытыратып чайнап жатты. Кээде ал мени кайдыгер, күлкүлүү кичинекей жана көк көздөрү менен тез-тез карап коёт, бирок мен анын чоң, кызыл жүзүнөн эч нерсе окуй алган жокмун: боор ооруганын да, каршылык көрсөткөнүн да байкай албадым. Акыры мен унчукпай калганда, ал жөн гана сурады:

– Ошондо, менден эмне каалайсыз?

– Кандайча эмнени? – деп сурадым мен толкунданып. – Алардын абалын түшүнүп коюңузчу. Эки бечара, коргоосуз аял…

– Бири жыты аңкып ачылган гүл! – деп какшыктап сөзгө аралашты урядник.

– Ал ачылган гүлбү же жокпу, мунун таптакыр мааниси жок. Бирок, айтыңызчы, эмнеге аларга тийишип жатасыз? Аларды кууп чыгууга шашып жаткан жоксузбу? Жок дегенде бир аз күтө туруңуз, мен помещик менен өзүм сүйлөшүп көрөйүн. Бир ай күтө турсаңыз, андан сизге эмне зыян келет?

– Эмнени айтып жатасыз, кантип зыян көрбөйм, мырзам?! – деп урядник отургучунан секирип турду. – Кудай акы, мен баарын, эң негизгиси, кызматымды тобокелге салып жатам. Бул жаңы помещик Ильяшевич мырзанын кандай адам экенин Кудай билет. Балким, ал арызчыл бирөөдүр… Кичинекей эле шылтоо тапса, дароо кагаз-калемин алып, Петербургга арыз жөнөтө турган немедир? Бизде ушундайлар толтура, мырзам!

Мен ачууланган урядникти тынчтандырууга аракет кылдым:

– Коюңузчу, Евпсихий Африканович. Мунун баарын ашырып жатасыз. Кантсе да, тобокелчилик бар жерде, ага жараша сый-урмат да болот да.

– Пфу! – деп ышкырды урядник шымынын чөнтөгүнө колун салып. – Сый-урмат имиш! Мени кызматтык абалымды жыйырма беш сом үчүн тобокелге салат деп ойлойсузбу? Жок, мырзам, мени туура эмес түшүнүп жатасыз.

– Эмнеге мынчалык жинденесиз, Евпсихий Африканович? Бул сумманын аз-көбүндө эмес, жөн гана… Жөн гана адамгерчилик деген бар го…

– А-дам-гер-чи-лик-пи? – деп ар бир муунду какшык менен созду ал. – Кечиресиз, мырзам, менде андай нерселер мобул жерде толуп турат!

Ал жакасынан чыгып турган буканыкындай жоон моюнун алаканы менен чаап койду.

– Бир аз ашыкча кеттиңиз окшойт, Евпсихий Африканович.

– Жок, мырзам. Ашыкча эч нерсеси жок. “Бул аймактын дабасы – ушул”, – деп атактуу тамсилчи Крылов мырза айткандай. Анын үстүнө, бул эки айым кимдер өзү, мырзам?! Сиз Улуу урматтуу князь Урусовдун “Полиция урядниги” аттуу эң сонун чыгармасын окудуңуз беле?

– Жок, окуган эмесмин.

– Окушуңуз керек, мырзам. Өтө маанилүү жана жогорку адеп-ахлакка негизделген чыгарма. Бош убактыңызда окуп чыгууну сунуштайм.

– Макул, абдан жакшы, мен аны окуп чыгайын. Бирок бул китептин ал эки байкуш аялга кандай тиешеси бар экенин дагы эле түшүнбөй турам.

– Кандай тиешеси бар дейсизби? Түптүз, мырзам, түптүз. Биринчи пункт: Полиция ар бир адамдын Жараткандын чиркөөсүнө ынталуулук менен барышын, ал жерге эч кандай мажбурлоосуз, өз эрки менен барып турушун көзөмөлдөөгө милдеттүү… Айтыңызчы, жанагы… аты ким эле… Мануйлиха беле?.. Ал өмүрүндө бир жолу чиркөөгө барыптырбы?

Мен сөздүн күтүлбөгөн жерден ушундай нукка бурулганына таң калып, унчукпай калдым. Ал мага жеңиштүү карап, экинчи манжасын бүктү.

– Экинчи пункт: “Төлгө ачууга, жалган төлгөлөргө жана бал ачууга бардык жерде катуу тыюу салынат…” Түшүндүңүзбү, мырзам? Анан үчүнчү пункт: “Бүбү-бакшылык, сыйкырчылык кылуу же ушул сыяктуу алдамчылыктарды колдонууга катуу тыюу салынат”, мырзам. Буга эмне дейсиз? Мунун баары аныкталып, жогорку бийликке жетсечи? Ким жооп берет? Мен. Кызматтан ким айдалат? Мен. Көрдүңүзбү, иштин арты кандай коркунучтуу экенин.

Ал кайрадан отургучуна отурду. Көзүнүн кыйыгы менен бөлмөнү айланта карап, манжалары менен үстөлдү катуу тыкылдатып жатты.

– Эгер сизден сурансамчы, Евпсихий Африканович? – деп кайрадан жумшак үн менен сөз баштадым. – Албетте, сиздин милдетиңиз оор жана жоопкерчиликтүү, бирок мен сиздин абдан боорукер, алтын жүрөктүү адам экениңизди билем. Мага ал аялдарга тийбейм деп убада берүү сиз үчүн кыйынга турбастыр?

Урядниктин көз карашы күтүүсүздөн менин башымдан өтүп, арткы дубалга кадалды.

– Сиздин кичинекей, сонун мылтыгыңыз бар экен, – деди ал дагы эле манжалары менен үстөлдү барабанча чертип. – Эң сонун мылтык. Акыркы жолу келип, сиз үйдө жок кезде көрүп, суктанбай коё алган эмесмин… Керемет курал!

Мен дагы башымды буруп, мылтыкка карадым.

– Ооба, бул жаман мылтык эмес, – деп мактадым мен. – Кантсе да, бул антиквардык буюм, Гастин-Реннетт заводунан чыккан; мен өткөн жылы гана стволун борбордон атыла тургандай кылып кайра жасаткам. Металлын караңызчы.

– Албетте, албетте… Мен өзгөчө стволуна суктандым. Керемет нерсе… Чыныгы кенч десе болот.

Көздөрүбүз кагылыша кетти. Урядниктин эриндеринин бурчунда бир аз байкалган, бирок маанилүү жылмаюу пайда болгонун көрдүм. Мен ордумдан туруп, дубалдан мылтыгымды алдым да, Евпсихий Африкановичке жакындадым.

– Кавказ элдеринде коноктун мактаган буюмун белекке берген жакшы салт бар, – дедим мен сылыктык менен. – Биз кавказдык эмеспиз, Евпсихий Африканович, бирок муну менден эстелик катары кабыл алууңузду суранам.

Урядник калп эле уялып, тартынганмыш болду.

– Кудай ай, кандай сонун буюм! Жок, жок, бул өтө эле чоң белек!

Бирок аны көпкө көндүрүүгө туура келген жок. Урядник мылтыкты дароо алып, тизелеринин ортосуна этияттык менен кыстырды да, таза жоолук менен чаңын сүртө баштады. Мылтык жок дегенде ушул иштин көзүн билген адистин колуна өткөнүн көрүп, ичимден бир аз тынчтандым. Дээрлик дароо Евпсихий Африканович ордунан туруп, кетүүгө шашылды.

– Жумуш күтпөйт, мен сиз менен абдан көпкө алаксып калдым, – деди ал көлөчүнүн такасын зорго кийип жатып. – Биздин тарапка жолуңуз түшсө, мага сөзсүз кире кетиңиз.

– Ал эми Мануйлиханын маселеси кандай болот, мырзам? – деп ага сылыктык менен эскерттим.

– Көрөбүз, көрөбүз… – деп Евпсихий Африканович бүдөмүк күңкүлдөдү. – Баса, сизден бир нерсе сурайын дедим эле… Чамгырыңыз абдан сонун экен…

– Мен аны өзүм өстүргөм.

– Керемет чамгыр! Менин аялым ушундай жашылчаларды абдан жакшы көрөт. Ошондуктан, эгер мүмкүн болсо, бир эле боо…

– Албетте, Евпсихий Африканович. Муну өзүмдүн милдетим деп эсептейм… Бүгүн чабарман менен бир себет жөнөтөм. Анан бир аз каймак да кошуп коёюн… Менде сейрек кездешүүчү, жакшы каймак бар.

– Макул, каймак болсо да жакшы… – деп урядник сылыктык менен макул болду. – Ал аялдарга азырынча тийбей турганымды айтып коюңуз.

– Аларга билдирип коюңуз, – деп күтүлбөгөн жерден үнүн көтөрдү, – алар жөн гана рахмат айтуу менен кутулуп кетишпейт. Сизге чың ден соолук каалайм. Белек жана сый-урматыңыз үчүн дагы бир жолу рахмат.

Ал аскерлерче согончогун тыкылдатып, курсагы ток, маанилүү адамдын оор басышы менен арабаны көздөй басты. Ал жерде жүз башы, айыл аксакалы жана Ярмола баш кийимдерин колдоруна алып, баштарын ийип күтүп турушкан эле.

IX

Евпсихий Африканович убадасына туруп, токойдогу үйдүн тургундарын белгисиз мөөнөткө чейин жайына койду. Бирок Олеся менен болгон мамилем кескин жана кызыктай өзгөрдү. Анын мага болгон мамилесинде мурдагы ишенимдүү, назик жана таза мээримдүүлүктүн, сулуу кыздын эркелиги менен ойноок, балалык тентектигин аралаштырган жандуулуктун эч кандай изи калган жок. Ортобузда каршы турууга мүмкүн болбогон, ыңгайсыз бир жатыркоо пайда болду… Кандайдыр бир тартынчаактык менен Олеся мурда биздин маектерибизге чексиз кызыгуу тартуулаган жандуу темалардан атайлап кача баштады.

Менин көзүмчө ал өзүнүн тиричилигин ылдам, так жана берилип жасап жаткансыйт, бирок мен көп учурда анын жумуш ортосунда колдору күтүүсүздөн тизесине түшүп, көздөрү бир чекитке тигилип, катып калганын байкачумун. Эгер мен ушундай учурларда Олесяны атынан чакырып же ага суроо берсем, ал селт эте түшүп, жүзүн мага бурганда, чочуп кеткенин жана сөздөрүмдүн маанисин дароо түшүнө албай жатканын көрчүмүн.

Кээде ага менин жанымда болуу оор жана уят сыяктуу сезилчү, бирок бул жоромол бир нече күн мурун эле менин ар бир сөзүм, ар бир кыймылым анда ойготкон зор кызыгууну эстегенде, логикага сыйбай калчу. Менимче, Олеся менин урядник менен болгон иштеги жардамымды кечиргиси келген жок, бул анын көз карандысыз мүнөзүн ушунчалык капалантты го деген ойдон башка себеп таба алган жокмун. Бирок бул жоромол да мени канааттандырган жок: чындыгында токойдо, жапайы жаратылышта чоңойгон жөнөкөй кызда мындай ашыкча намыскөйлүк, текебердик кайдан пайда болсун?

Мунун баары ачык айкындоону талап кылды, бирок Олеся сыр чечишип сүйлөшүү үчүн ар кандай ыңгайлуу мүмкүнчүлүктөн өжөрлүк менен качып жатты. Кечки сейилдөөлөрүбүз таптакыр токтоду. Кетер алдында күн сайын Олесяга жалынып-жалбарып, абалымды түшүнчү деген көз караш менен карачумун – ал мунун маанисин түшүнбөгөндөй түр көрсөтөр эле.

Кээде өзүмдүн алсыздыгыма жана мени күн сайын Олесяга тарткан бул көнүмүш адатыма ачуум келчү. Жүрөгүмдү бул сүйкүмдүү, түшүнүксүз кызга кандай назик, күчтүү, көрүнбөгөн жиптер байлап турганын ал кезде өзүм да билген эмесмин. Мен али сүйүү жөнүндө ачык ойлоно элек болчумун, бирок сүйүүнүн алдындагы тынчсызданган, бүдөмүк жана кайгылуу сезимдерге толгон мезгилди баштан кечирип жаттым. Кайда болсом да, кандай көңүл ачсам да, бардык ойлорум Олесянын элеси менен эле; бүт жан дүйнөм ага тартылчу; анын кээде эң маанисиз сөздөрү, жаңсоолору жана жылмаюулары жөнүндөгү ар бир эскерүү жүрөгүмдү таттуу бир сыздатуу менен оорутуп турчу. Бирок кеч киргенде, мен анын жанында, жапыз, кыйшайган отургучта өзүмдү барган сайын уялчаак, ыңгайсыз жана чечкинсиз сезип, унчукпай көпкө отурар элем.

Бир жолу Олесяныкында бир күнүм ушинтип өттү. Эртең мененден баштап эле өзүмдү начар сезип жүргөм, бирок оорумдун себебин так түшүнө алган эмесмин. Күүгүм кире баштаганда абалым такыр начарлады. Башым оорлошуп, кулагым чуулдап, төбөмдөн кимдир бирөө жумшак, бирок кубаттуу кол менен басып жаткандай тынымсыз сыздатып оорута берди. Оозум кургап, шалдырап, алсыздык бүт денемди ээлеп, ар бир мүнөт сайын керилип-чоюлгум келип жатты. Көздөрүм ушунчалык ооруп турду, тим эле бир жаркыраган чекитти көз албай кечке тиктеп тургандай сезилди. Ошол күнү кечинде үйгө кайтып келе жатып, орто жолго жеткенде күтүүсүздөн катуу чыйрыгып, калтырап чыктым. Мен жолду дээрлик көрбөй, кайда баратканымды сезбей, мас адамдай чайпалып басып бара жаттым, жаактарым бири-бирине тийбей шакылдап жатты…

Мени үйгө ким алып келгенин да билбейм… Туура алты күн бою тынымсыз, коркунучтуу Полесье безгеги мени кыйнады. Күндүз оорум басылып, жакшы болуп калгансыйм. Оорудан алсырап, чарчаганыма, тизелеримдин калтыраганына карабай, бөлмөдө араң кыймылдап, ары-бери басымыш болом; катуураак кыймылдасам эле кан башыма тээп чыгып, көзүм тумандап, бөлмөдөгү буюмдарды көрбөй калчумун. Кечинде, адатта саат жетилер чамасында, оорунун чабуулу мага катуу бороондой тийип, төшөктө коркунучтуу, бүтпөс кылымга созулган түндөрдү өткөрөр элем. Бирде үшүгөнүмдөн тишим тишиме тийбей калтырасам, бирде табым адам чыдагыстай көтөрүлүп, ысып-күйүп жаттым. Көзүм илине баштаганда эле, кызыктай, чалды-куйду ар түрдүү түштөр ысып кеткен мээмди эзе баштачу. Түштөрүмдүн баары майда, микроскопиялык быкы-чыкы нерселерге толуп, бири-бирине баш аламан уланып, таң аткыча эзилип чыгар элем.

Кээ бир учурда мага түстүү, кызыктай формадагы кутучаларды иреттеп, чоңдорунун ичинен кичинекейлерин, кичинекейлерин ичинен андан да кичинелерин алып салыштырып жаткандай сезилчү. Бирок көптөн бери жийиркеничтүү деп эсептеген бул чексиз, маанисиз ишти токтото албай уланта берчүмүн. Андан соң узун, жаркыраган тасмалар көз алдымдан баш айланткан ылдамдык менен чууруп өтүп, ал эми алардын үстүндө оймо-чиймелердин ордуна, таң калыштуу дааналык менен адам жүздөрүнүн бүтүндөй тизмегин көрөр элем – кээде сулуу, боорукер жылмайган, кээде коркунучтуу жүзүн көрсөтүп, тилин чыгарып, тиштерин көрсөтө көздөрүн алайткан адамдар чууруп өтүшчү.

Анан мен Ярмола менен баш аламан, адаттан тыш татаал, учкай талаш-тартышка түшчүмүн. Талаш-тартыштарыбыз барган сайын тымызын жана терең боло баштайт; жеке сөздөр, атүгүл сөздөрдүн тамгалары күтүүсүздөн сырдуу, өлчөөсүз мааниге ээ болуп, ошол эле учурда башымда биринин артынан бири келген жагымсыз, байланышсыз ойлор мээмди чарчатып, бул жийиркеничтүү талашты үзгүлтүккө учуратууга жол бербеген белгисиз, табигый эмес күчтүн алдындагы коркунуч мени басып турчу.

Бул адамдардын жана жаныбарлардын фигураларынын, пейзаждардын, эң таң калыштуу формадагы жана ар кандай түстөгү буюмдардын, маанисин бардык сезимдерим кабыл алган сөздөрдүн жана сөз айкаштарынын кайнап турган куюну эле. Бирок, таң калыштуусу, ошол эле учурда мен шыпта күйгөн жашыл түстөгү чырактан түшкөн жаркыраган, бир калыптагы тегеректи көрүп турчумун. Ошол учурда кандайдыр бир себептерден улам бул тынч, четтери бүдөмүк тегеректин ичинде түштөрүмдөгү шашылыш башаламандыктан да коркунучтуу жана эзүүчү, унчукпаган, бир өңчөй, сырдуу жана сүрүү жашоо жашырылып жатканын билчүмүн.

Бир кезде ойгонуп кетчүмүн, же тагыраагы, уйку-соонун ортосунда күтүлбөгөн жерден өзүмдү ойгоо жаткандай сезчүмүн. Аң-сезимим дээрлик кайтып келчү. Төшөктө жатканымды, ооруп жатканымды, жөн гана жөөлүп жатканымды түшүнчүмүн, бирок караңгы шыптагы жаркыраган тегерек мени дагы эле белгисиз сүрү менен коркутуп турчу. Алсыз колум менен саатты алып карачумун да, кайгылуу таң калуу менен, коркунучтуу түштөрүмдүн чексиз жүрүшү болгону эки-үч мүнөттөн ашпаганын түшүнчүмүн. “Оо, Кудай! Таң качан атат!” деген үмүтсүз ойлордон кутула албай, башымды ысык жаздыкка матырып, өзүмдүн оор, энтигип чыккан демим эриндеримди күйгүзүп жатканын сезчүмүн… Бирок кайра жеңил уйку басып, кайрадан мээм түркүн түстүү коркунучтуу түштүн оюн аянтчасына айланып, эки мүнөттөн кийин кайра өлүм азабына кабылып ойгончумун…

Алты күндөн кийин менин күчтүү организмим хинин менен багульниктин демдемесинин жардамы менен ооруну жеңди. Алым кетип, араң кыймылдаган абалда төшөктөн турдум. Бирок тездик менен калыбыма келе баштадым. Алты күндүк безгектен чарчаган башымда эми ар кандай ойлордун жоктугу жагымдуу сезим жаратты. Табитим эки эсе көбөйүп, денем саат сайын күчтөнүп, ден соолукту жана жашоонун кубанычын ар бир клеткам менен сезип жаттым. Ошол эле учурда токойго, жалгыз, кыйшайган кепеге баргым келди. Нервдерим али калыбына келе элек болчу, Олесянын жүзүн жана үнүн эстеген сайын ушунчалык назик сезимдерге батып, ыйлагым келип кетчү.

X

Дагы беш күн өттү. Кадимкидей күчүмө кирип калгандыктан, “тоок буттуу” кепеге эч чарчабай жеттим. Босогого жете электе эле жүрөгүм дүкүлдөп чыкты. Олесяны дээрлик эки жумадан бери көрө элек болчумун. Эми анын мага канчалык жакын жана кымбат болуп калганын өзгөчө даана түшүндүм. Эшиктин туткасын кармап, бир нече секунд тартынып туруп, демимди араң бастым. Эшикти түртүп ачардан мурун бир азга көзүмдү жумдум.

Үйгө киргенден кийинки сезимдерди түшүндүрүү мен үчүн кыйын. Эне менен баланын, күйөө менен аялдын же эки сүйүшкөн адамдын жолугушуусунун алгачкы мүнөттөрүндө айтылган сөздөрдү эстеп калуу мүмкүнбү? Эгер кагазга так жазылса, эң жөнөкөй, эң кеңири таралган, кадимки эле айтыла жүрүүчү, ал тургай күлкүлүү сөздөр жазылмак. Бирок бул жерде ар бир сөз өзгөчө жана чексиз таттуу, анткени ал дүйнөдөгү эң баалуу үн менен айтылат.

Эсимде, мен муну абдан даана эстейм: Олеся мага тез бурулуп караганда анын сүйкүмдүү жүзүндө бир заматта биринин артынан бири таң калуу, коркуу, тынчсыздануу жана сүйүүнүн назик, жаркыраган жылмаюусу пайда болду. Кемпир бир нерсени күңкүлдөп жанымда жүрдү окшойт, бирок мен анын сөзүн уккан жокмун. Олесянын үнү мага таттуу музыкадай угулду:

– Сизге эмне болду? Ооруп калдыңызбы? Оо, кандай арыктап кеткенсиз, байкушум!

Көпкө чейин жооп бере алган жокмун. Биз бири-бирибизди үнсүз тиктеп, кол кармашып, бири-бирибиздин көзүбүзгө түз, терең жана сүйүнүч менен карап турдук. Мен ошол бир нече үнсүз секунддарды өмүрүмдөгү эң бактылуу учур деп эсептейм. Эч качан, эч качан, мурда да, андан кийин да мен мындай таза, толук, баарын камтыган кубанычты башыман өткөргөн эмесмин. Ал эми Олесянын чоң, кара көздөрүнөн канчалаган нерселерди окудум: жолугушуунун толкундануусу, көпкө жок болгонум үчүн жемелөө жана кумарлуу сүйүүнүн белгиси… Олеся мага ошол көз карашы менен кубанычтуу, эч бир шартсыз жана тартынбай, бүтүндөй жан дүйнөсүн берип жатканын сездим.

Ал бул керемет учурду биринчи болуп бузуп, көз карашын Мануйлиха тарапка акырын жылдырды. Биз жанаша отурдук. Ошондо Олеся менден оорумдун жүрүшү, ичип жаткан дары-дармектерим жана дарыгердин пикирлери (ал мени эки жолу көргөнү келген) жөнүндө майда-чүйдөсүнө чейин чын жүрөктөн кам көрүү менен сурай баштады. Ал мени дарыгер жөнүндө бир нече жолу катары менен айтып берүүгө мажбурлады, кээде мен анын эриндеринен шылдыңдуу жылмаюуну байкадым.

– Оо, эмнеге сиздин ооруп жатканыңызды билген жокмун! – деп чыдамсыздык менен кыйкырды ал. – Мен сизди бир күндө бутуңузга тургузмакмын. Алар эч нерсени, эч нерсени түшүнбөйт, ошолорго кантип ишендиңиз? Эмнеге мени чакырткан жоксуз?

– Мен буйдала түштүм… Билесиңби, Олеся… бул күтүүсүздөн болду… андан тышкары, мен сенин тынчыңды алуудан корктум. Акыркы убакта мага кызыктай мамиле кылып жаттың, мага ачуулангандай же менден тажагандай… Укчу, Олеся, – деп кошумчаладым үнүмдү басаңдатып, – сүйлөшө турган көп нерсе бар… абдан маанилүү нерсе… түшүндүңбү?

Ал макул болуп, кабагын акырын түшүрдү, анан чоң энесин чочулагандай карап, тез шыбырады:

– Ооба… мен да каалагам… кийинчерээк… күтө туруңуз…

Күн батар замат Олеся мени үйгө бар деп шаштыра баштады.

– Даярданыңыз, тез даярданыңыз, – деди ал мени отургучтан колумдан тартып тургузуп. – Эгер кечки нымдуу абага калсаңыз, оору кайра кайтып келет.

– А сен кайда баратасың, Олеся? – деп сурады Мануйлиха күтүүсүздөн, небересинин шашылыш түрдө башына чоң боз жүн жоолук салынып жатканын көрүп.

– Мен барып келем… Бир аз узатып коёюн, – деп койду Олеся.

Ал муну кайдыгерлик менен, чоң энесине эмес, терезени карап айтты, бирок мен анын үнүнөн толкундануунун дээрлик байкалбаган нотасын сездим.

– Акыры бармай болдуңбу? – деп кемпир сөзүн баса белгиледи.

– Ооба, барам! – ал орой жооп берди. – Кайра-кайра эле айта бересизби… Бул менин ишим, өзүм жооп берем.

– Эх, сен-ай!… – деди кемпир өкүнүч жана жемелөө менен.

Ал дагы бир нерсе айткысы келди, бирок колун шилтеп, калтыраган басыгы менен бурчка басып барды да, онтолоп, себетин аңтара баштады.

Мен жаңы эле күбө болгон бул кыска, нааразы маек алардын ортосундагы узакка созулган пикир келишпестиктер менен чыр-чатактардын кезектеги уландысы экенин түшүндүм. Олеся менен бирге үй жанындагы карагайлуу токойго кирип бара жатып, мен андан:

– Чоң энең мени менен сейилдөөгө чыгышыңды каалабай жатабы? – деп сурадым.

Олеся өкүнгөндөй ийнин куушурду.

– Суранам, буга көңүл бурбаңыз. Ооба, ал каалабайт… Эмне болуптур?! Мен өзүм каалаган нерсени кыла албаймбы?

Күтүүсүздөн ичимде Олесяны мурунку салкын мамилеси үчүн бир аз жемелеп алгым келди.

– Демек, мен ооруганга чейин деле сен мени узатып чыксаң болмок экен да, бирок сен мени менен жалгыз калгың келген эмес, туурабы… Оо, Олеся, мени кандай азапка салганыңды билсең кана… Мен ар бир кечте сени ушунчалык зарыгып күттүм… Ал эми сен болсо караманча көңүл бурбай, көңүлсүз, кайдыгер элең… Оо, мени кандай кыйнадың, Олеся!..

– Коюңузчу, мырзам… аны унутуңуз, – деди Олеся жумшак үнү менен.

– Жок, мен муну сени күнөөлөш үчүн айткан жокмун, бул жөн гана ичимдеги өкүнүч… Эми мунун себебин түшүндүм… Бирок башында – чындыгында, муну ойлогондун өзү күлкүлүү – сени жанагы урядниктин айынан мага капа болуп калды го деп ойлогом. Бул ой мени абдан кыйнаган. Сен мени ушунчалык жат, бейтааныш көрүп, менин чын жүрөктөн кылган жардамымды кабыл алгысы келбей жатабы деп ойлогом… Бул ушунчалык оор тийген… Мен мунун баары чоң энеңдин каршылыгынан экенин билген эмесмин…

Олесянын жүзү күтүүсүздөн албырып кызарып кетти.

– Чоң энем эмес!.. Мен муну өзүм каалаган эмесмин! – деди ал кызуулана.

Мен анын бир аз башын ийген таза, назик жүзүн көрүш үчүн капталына өттүм. Азыр гана Олесянын ушул убакыттын ичинде бир топ арыктап, көздөрүнүн айланасына көгүш көлөкө түшүп калганын байкадым. Менин караганымды сезип, Олеся мага көз кыйыгын таштады, бирок дароо тике карай албай көзүн төмөн түшүрүп, уялыңкы жылмайды.

– Эмнеге каалаган жоксуң, Олеся? Эмнеге? – деп сурадым мен толкунданганымдан үнүм титиреп. Олесянын колунан кармап, аны токтоого мажбурладым.

Ошол учурда биз узун, кууш жана жебедей түз кеткен токой сокмогунун ортосунда элек. Бийик, ичке карагайлар бизди эки жагыбыздан курчап, жыпар жыттуу, бири-бирине чырмалышкан бутактары менен алп, узун коридорду түзүп тургандай эле. Жылаңач, кабыгы сыйрылган сөңгөктөр батып бараткан күндүн кызыл нуру менен боёло баштаган.

– Эмнеге? Эмнеге, Олеся? – деп шыбырадым, анын алаканын алаканыма бекем кысып.

– Мен… коркком, – деди Олеся, үнү араң угулуп. – Мен тагдырымдан качып кутула алам го деп ойлогом… Эми… эми болсо…

Ал аба жетпей жаткандай тез-тез дем алып жатты, күтүүсүздөн анын колдору моюнума тез жана бекем оролду. Эриндерим Олесянын энтиккен, титиреген шыбыроосунан күйүп бара жаткансыды:

– Эми мага баары бир, мага баары бир! Анткени мен сизди сүйөм, кымбаттуум, бактым, сүйүктүүм!

Ал мага барган сайын бекем жабышып, анын кубаттуу, чымыр, ысык денеси кучагымда титиреп, жүрөгү көкүрөгүмдө дүкүлдөп согуп жатканын сездим. Анын кумарлуу өбүүсү оорудан али толук оңоло элек башымды шараптай деңгиретип, өзүмдү жоготуп бараттым.

– Олеся, Кудай үчүн, кереги жок… мени коё бер, – дедим мен, анын колдорун бошотууга аракет кылып. – Эми мен да корко баштадым… өзүмдөн корком… Мени коё бер, Олеся.

Ал жүзүн өйдө көтөрүп, муңайым жылмайды.

– Коркпоңуз, жаным, – деди ал сөз менен айтып жеткис назик мээрим жана таасирдүү кайраттуулук менен. – Мен сизди эч качан күнөөлөбөйм, эч кимден кызганбайм… Мага айтыңызчы: мени сүйөсүзбү?

– Сүйөм, Олеся. Мен сени көптөн бери сүйөм, абдан катуу сүйөм. Бирок… мени мындан ары өппө… Мен алсырап баратам, башым айланып, өзүмдү кармай албай калчудаймын…

Анын ширин эриндери кайрадан менин эриндериме узакка кадалды. Мен айланадагы эч нерсени укпай калдым, анын жан дүйнөсүндө болуп жаткан уйгу-туйгу бороонду гана жүрөгүм менен сезип жаттым:

– Андан коркпоңуз жана башка эч нерсе жөнүндө ойлонбоңуз… Бүгүн биздин күнүбүз, аны эч ким бизден тартып ала албайт…

Түн сыйкырдуу, ажайып кооз жомокко айланды. Айдын чыгышы менен анын нурлары токойду сырдуу, жомоктук сулуулукка бөлөдү; караңгылыктын ичине тарам-тарам, көгүлтүр-күмүш тактар түштү. Жылмакай, жумшак килемдей төшөлгөн мөлтүрөгөн эңилчектин үстүнө бутактардан түшкөн жарыктын торчолору чагылышты. Жылаңач кайыңдардын ичке бутактары аппак болуп, ал эми алардын сейрек калган жалбырактары тунук, күмүш желекчелердей сезилет. Айрым жерлерде жашыл карагайдын коюу бутактарынан айдын жарыгы такыр өтчү эмес. Ал жерлерге капкара, бычак менен кессе болчудай коюу караңгылык түшүп турган. Ал эми дал ортосунда гана кайдан-жайдандыр жылмышып түшкөн жарык нур күтүүсүздөн узун дарактардын арасын жарык кылып, жерге кууш, түз сокмок салчу – бул көрүнүш кудум Оберон менен Титаниянын (перилердин падышасы менен ханышасынын) салтанаттуу жүрүшү үчүн перилер тарабынан кооздолгон аллеядай жаркыраган, көрктүү жана сүйкүмдүү эле. Биз кучакташып, бул жаркыраган тирүү уламыштын арасында бир да сөз айтпастан, бактыбызга жана токойдун сырдуу жымжырттыгына суктанып басып бараттык.

– Жаным, үйгө тез барышыңыз керектигин таптакыр унутуп калыптырмын, – деди Олеся күтүүсүздөн. – Кандай жаман иш! Сиз жаңы эле айыгып келе жатасыз, а мен сизди дагы эле токойдо кармап турам.

Мен аны кучактап, коюу кара чачынан сыладым. Кулагына эңкейип, араң угулган үн менен сурадым:

– Өкүнбөйсүңбү, Олеся? Өкүнбөйсүңбү?

Ал башын жай чайкады.

– Жок, жок… Мындан ары эмне болсо дагы өкүнбөйм. Өзүмдү абдан бактылуу сезип жатам…

– Бир нерсе болушу мүмкүнбү?

Анын көзүндө мага тааныш мистикалык коркунучтун кооптонуусу пайда болду.

– Ооба, албетте… Эсиңиздеби, мен сизге Төлгө картасындагы Ача ханышасы жөнүндө айткан элем? Кантсе да мен ошол Ача ханышасымын, карталар алдын ала айткандай, мага бактысыздык келет… Билесизби, мен чындыгында сизден бул жерге таптакыр келбешиңизди сурангым келген. Бирок кийин сиз ооруп калдыңыз, мен сизди дээрлик эки жумадай көргөн жокмун… Анан сизди ушунчалык сагынып, куса болуп, дагы бир мүнөт болсо дагы сиз менен болуу үчүн дүйнөдөгү бардык нерсени бергим келди… Ошондо чечим кабыл алдым. Мейли, деп ойлодум, кубанычымды эч кимден жашырбайм…

– Туура айтасың, Олеся. Мен дагы ушундай абалда болдум, – дедим мен, анын чекесинен өөп. – Мен сени менен ажырашканга чейин сени ушунчалык сүйөрүмдү анык билген эмесмин. Ажырашуу – бул сүйүү үчүн шамал сыяктуу деп бекеринен айтышпаса керек: ал кичинекей сүйүүнү өчүрөт, ал эми улуу сүйүүнү андан да көбүрөөк жалындатат.

– Эмне дедиңиз? Кайталап бериңизчи, суранам, – деди Олеся кызыгып.

Мен бул сөздү кимден укканымды унутуп калыптырмын. Олеся унчукпай укту, мен анын эриндеринин кыймылынан менин сөздөрүмдү ичинен кайталап жатканын көрдүм. Анын кубарып, өйдө караган жүзүнө, ай нуру чагылышып жаркыраган чоң кара көздөрүнө үңүлө карап, – андан жакындап келе жаткан кырсыктын бүдөмүк караанын сезгендей, жан дүйнөм күтүүсүздөн дүрбөлөңгө түштү.

XI

Биздин тунук сүйүүбүздүн сыйкырдуу жомогу дээрлик бир айга созулду жана бүгүнкү күнгө чейин Олесянын сулуу элеси жүрөгүмдө жашап келет. Ошол батып бара жаткан күндүн нуруна чайынган кызгылтым кечтер, лилия гүлдөрү жана бал жыттанган, канаттуулардын сайрашына толгон шүүдүрүмдүү таңдар, ал ысык, маал-маалы менен жан дүйнөңдү магдыраткан июнь күндөрү жүрөгүмдө өчпөс күч менен сакталуу. Бул мезгил ичинде менде бир да жолу зеригүү, чарчоо же бир орунда тура албаган бейкам жашоого болгон түбөлүк кумарлануу ойгонгон жок. Мен байыркы кудайлардай же жаш, күчтүү жаныбар сыяктуу жарыктан, жылуулуктан, жашоонун ар бир көз ирмеминен жана тынч, таза, сезимтал сүйүүдөн ырахат алдым.

Мен оорумдан айыгып келгенден кийин, Мануйлиха байбиче аябай ачууланып, мени ачык эле жактырбай тосуп алды. Мен кепеде отурганда, казан-аягын жинденип калдырата бергендиктен, Олеся экөөбүз ар бир кечти токойдо жолугууну артык көрдүк. Ал эми карагай токоюнун кооз жашыл сулуулугу, баалуу чөйрө сыяктуу, биздин тынч сүйүүбүзгө көрк кошту.

Мен күн сайын Олесянын – токойдо чоңойгон, жада калса окуганды да билбеген бул кыздын – көп учурларда сезимтал кылдаттыгын, өзгөчө, тубаса аяр сылыктыктыгын таң калуу менен байкадым. Сүйүү, өзүнүн түз, кээде катаал көрүнүшүндө, сөзсүз түрдө сезимтал, көркөм мүнөзгө ээ адамдарга азап жана башаламандык алып келет. Бирок, Олесяда мындай учурлардан ушунчалык аруу, назик тазалыгы менен кача билгендиктен, бир дагы салыштыруу, бир дагы орой учур биздин мамилебизге шек келтирип, көңүлүбүздү ооруткан эмес.

Ал арада, менин кетер убактым жакындап келе жаткан. Чындыгында, Переброддогу бардык расмий милдеттерим бүткөн, бирок мен шаарга кайтууну атайылап кечеңдетип жаттым. 

Бул тууралуу Олесяга бир да сөз айта элек болчумун, ал менин бул кабарымды кантип кабыл аларын элестетүүдөн да коркчумун. Жалпысынан алганда, мен кыйын абалда элем. Көнүмүш адат ичиме өтө терең тамырлап кеткен. Олесяны күн сайын көрүү, анын таттуу үнүн жана шаңдуу күлкүсүн угуу, анын назик сүйкүмдүүлүгүн сезүү – мен үчүн зарылчылыктан да ашып түшкөн. Аба ырайы бузулуп, биз бири-бирибизди көрүшпөй калган сейрек күндөрдө, мен өзүмдү адашып калгандай сезчүмүн, жашоомдогу эң маанилүү нерседен кур жалак калгандай элем. Ар бир иш-аракет зериктирүүчү, ашыкча сезилчү жана бүт жан дүйнөм токойду, жылуулукту, жарыкты, Олесянын таттуу, тааныш жүзүн эңсеп турчу.

Олесяга үйлөнүү идеясы менин оюма барган сайын тереңдей баштады. Башында ал мага экөөбүздүн мамилебиздин мүмкүн болгон эң жаман натыйжасы катары көрүнчү. Бир гана жагдай мени коркутуп, токтотчу: мен Олесянын модалуу көйнөк кийип, конок бөлмөсүндө кесиптештеримдин аялдары менен баарлашып, байыркы токойдун бул сыйкырдуу чөйрөсүнөн, уламыштарга жана сырдуу күчтөргө толгон чөйрөсүнөн ажырап, кандай адам болорун элестете да алчу эмесмин.

Бирок кетер убактым жакындаган сайын, жалгыздыктын коркунучу күчөп, сарсанаага бата баштадым. Күн өткөн сайын оюмда үйлөнүү чечими бекемделип, акыры мен муну коомго тайманбас чакырык катары көрбөй калдым. “Жакшы жана билимдүү адамдар деле тигүүчүлөргө жана кызматчыларга үйлөнүп жатышпайбы, – деп өзүмдү сооротом, – алар деле бактылуу жашап жүрүшөт, аларды ушул чечимге түрткөн тагдырларына өмүр бою ыраазы. Мен эмне, башкалардан бактысыз боломунбу?” 

Июндун ортосундагы бир кечте, адаттагыдай эле, гүлдөп турган долоно бадалдарынын ортосундагы кууш токой жолунун бурулушунда Олесяны күтүп жаткам. Анын кадамдарынын жеңил, тез дабышын алыстан тааныдым. 

– Саламатсызбы, жаным, – деди Олеся мени кучактап, оор дем алып. – Мени ушунча убакыттан бери күтүп жатасызыбы? Мен араң качып кутулдум…чоң энем менен талашып жаттым. 

– Ал дагы эле тынчый элекпи?

– Жок! Ал: “Сен анын айынан азапка түшөсүң… Ал ойноп-ойноп, кызыгы тараганда сени таштап кетет. Ал сени такыр сүйбөйт…” – дейт.

– Ал мен жөнүндө ошентип айтып жатабы?

– Сиз жөнүндө, жаным… Мен баары бир анын айткан бир да сөзүнө ишенбейм.

– Ал баарын билеби?

– Мен так айта албайм… Менимче, билет. Бирок мен аны менен бул тууралуу эч качан сүйлөшпөйм, – ал өзү божомолдойт. Мейли, бул тууралуу ойлонуунун эмне кереги бар… Жүр, кеттик. 

Ал долононун ак гүлүнөн үзүп, чачына тагып алды. Биз кечки күндүн астында бир аз кызгылт түскө боёлгон жол менен жай басып жүрдүк. Кечээ кечинде, кандай болгон күндө да, ушул жолугушууда Олесяга үйлөнүү тууралуу оюмду айтайын деп чечкем. Бирок сөздү кандай баштаарымды билбей турдум. Ойлодум: “Эгер Олесяга кетеримди, үйлөнүү жөнүндө сунушумду айтсам, ал мага ишенеби? Ал менин сунушумду жөн гана ага келтирилген жарааттын оорусун жумшартыш үчүн тапкан шылтоосу деп ойлойбу?”

“Сөңгөгү сыйрылган клен дарагына жеткенде, мен дароо баштайм”, – деп ойлодум ичимден. Клен дарагына жеткенибизде, толкунданганымдан өңүм кубарып, сөзүмдү башташ үчүн камындым, бирок күтүлбөгөн жерден апкаарып, жүрөгүм кабынан чыгып кетчүдөй дүкүлдөп, оозумдан терең үшкүрүк чыкканын өзүм да байкабай калдым. “Жыйырма жети – менин бактылуу саным, – деп ойлодум бир нече мүнөттөн кийин, – жыйырма жетиге чейин санайм, анан!..” Анан ичимден санай баштадым, бирок жыйырма жетиге жеткенде, чечкиндүүлүгүм али бышып жетиле элек экенин сездим. “Жок, – дедим өзүмө, – алтымышка чейин санай бергеним оң, бул так бир толук мүнөт болот, анан сөзсүз, сөзсүз…”

– Бүгүн сизге эмне болгон? – деп сурады күтүлбөгөн жерден Олеся. – Жагымсыз бир нерсе жөнүндө ойлонуп жатасыз. Сизге эмне болду?

Мен өзүмө да жийиркеничтүү, жасалма, кандайдыр болбогон эң майда-чүйдө нерсени талкуулап жаткандай көңүл коштук менен сүйлөй баштадым.

– Чын эле, кичинекей бир маселе бар… Сен туура байкадың, Олеся… Менин бул жердеги кызматым бүттү, жетекчилерим мени шаарга кайра чакырып жатышат.

Мен көз кырым менен Олесяны карап, анын өңү кубарып, эриндери титирей баштаганын көрдүм. Бирок ал жооп берген жок. Бир нече мүнөт бою мен анын жанында унчукпай басып бара жаттым. Чөптүн арасында чегирткелер чырылдап, алыстан тоңкулдактын бир өңчөй, чыңалган тарсылдагы угулду.

– Олеся, – деп кайра баштадым, – бул жерде калуу мага ыңгайсыз экенин, жашай турган жерим да жок экенин, андан тышкары, мен өз кызматымды да таштай албасымды өзүң түшүнөсүң…

– Жок… бул жерде талкуулай турган эч нерсе жок, – деп жооп берди Олеся. Токтоо көрүнгөнү менен, бирок ушунчалык күңүрт, жансыз үн менен, мен өзүмдү ыңгайсыз сездим. – Эгер жумушуңуз ушундай болсо, анда, албетте… кетишиңиз керек… 

Ал дарактын жанына токтоп, анын сөңгөгүнө жөлөндү. Өңү кубарып, колдору денеси ылдый салаңдап, эриндеринде аянычтуу, азаптуу жылмаюу турду. Анын кубарып кеткенин көрүп коркуп кеттим. Ага жакындап, колдорун бекем кыстым:

– Олеся… сага эмне болду? Олеся… жаным!..

– Эч нерсе эмес… кечир мени… баары өтүп кетет. Болгону… башым айланып кетти…

Ал менин колумду кармаган боюнча өзүн кыйнап, алдыга басып жөнөдү.

– Олеся, сен азыр мен тууралуу жаман ойлоп жатасың, – дедим мен аны жемелеп. – Бул уят! Чын эле мен сени таштап кетет деп ойлодуңбу? Жок, жаным. Мен бул сөздү бүгүн чоң энеңе барып, колуңду сураганы барарымды айткым келгендиктен баштадым.

Мен үчүн таптакыр күтүлбөгөнү, Олеся менин сөздөрүмө анчалык деле таң калган жок.

– Сиздин аялыңыз болоюнбу? – Ал башын жай жана кайгылуу чайкады. – Жок, Ваня, жаным, бул мүмкүн эмес!

– Эмнеге болбойт, Олеся? Эмнеге?

– Жок, жок… Бул тууралуу ойлонуунун өзү да күлкүлүү экенин өзүңүз түшүнөсүз. Мен сизге кантип аял болом? Сиз мырзасыз, сиз акылдуусуз, билимдүүсүз, а менчи? Мен окуй да албайм, кайда барарымды да билбейм… Сиз менин айымдан шылдыңга гана каласыз…

– Бул айтканыңдын баары акылга сыйбаган нерсе, Олеся! – деп жооп бердим мен ачууланып. – Алты айдан кийин өзүңдү тааныбай каласың. Канчалык тубаса акылың жана байкоочулугуң бар экенин өзүң билбейсиң. Чогуу канчалаган жакшы китептерди окуйбуз, канчалаган боорукер жана акылдуу адамдар менен таанышабыз, дүйнөнү чогуу көрөбүз, Олеся… Карылыкка чейин, өлгөнгө чейин, азыркыдай басып жүргөндөй кол кармашып жүрөбүз. Мен сенден уялбайм, тескерисинче, сыймыктанам жана сага ыраазычылык билдирем!

Олеся менин чын дилимден айткан сөзүмө ыраазылык менен кол кысып жооп берди, бирок өз оюнда бекем турду.

– Ошол эле дейсиңби?.. Балким, сиз али билбейт окшойсуз?.. Мен сизге эч качан айткан эмесмин… Кантсе да, менин атам жок… Мен никесиз туулгам…

– Токтот, Олеся… Мени бул нерсе токтото албайт. Эгер сен өзүң мага атаң менен апаңдан, бүткүл дүйнөдөн кымбат болсоң, үй-бүлөңдүн кимге кереги бар? Жок, мунун баары майда-чүйдө нерселер, мунун баары куру шылтоолор!

Олеся акырын башын ийип, эркелей ийнин менин ийниме жөлөдү.

– Жаным… Бул сөздү айтпай эле койсоңуз жакшы болмок… Сиз жашсыз, эркинсиз… Чын эле сиздин колу-бутуңузду өмүр бою байлап коюуга батынмак белем?.. Балким, кийин башка бирөөгө ашык болуп калсаңызчы? Ошондо мени жек көрөсүз, мен сизге үйлөнүүгө макул болгон күн менен саатты каргайсыз. Ачууланба, жаным! – деп жалынып жиберди ал, менин жүзүмдөн бул сөздөрдүн мага жакпаганын көрүп. – Мен сизди таарынткым келбейт. Мен сиздин бактыңызды гана ойлоп жатам. Кантсе да, сиз чоң энемди унутуп койдуңуз. Өзүңүз ойлоп көрүңүзчү, аны жалгыз калтырганым туурабы?

– Эмнеси бар… чоң энеге да орун табабыз. (Ачыгын айтканда, чоң эне жөнүндөгү ой мени абдан капа кылды.) – Эгер ал биз менен жашагысы келбесе, ар бир шаарда ушундай үйлөр бар… алар кайрымдуулук үйлөрү деп аталат… ал жерде мындай кемпирлерге тынчтык жана камкордук көрсөтүлөт…

– Жок, эмне деп жатасыз! Ал токойдон кетпейт. Ал адамдардан коркот.

– Андай болсо, Олеся, эмне жакшы экенин өзүң чеч. Чоң энең экөөбүздүн ортобуздан бирибизди тандашың керек болот. Бирок бир нерсени билип кой: сенсиз мен жашоону жек көрөм.

– Күн нурум! – деди Олеся терең назиктик менен. – Жылуу сөзүңүз үчүн рахмат… Жүрөгүмдү жылыттыңыз. Бирок мен баары бир сизге тийбейм… Эгер мени кубалабасаңыз, мен сиз менен жөн эле жашай берем… Болгону мени шаштырбаңыз, суранам, шаштырбаңыз. Мага бир-эки күн бериңиз, мен баарын ойлонуп көрөйүн… Анан чоң энем менен да сүйлөшүшүм керек.

– Укчу, Олеся, – дедим мен жаңы ойго келип. – Балким, сен… чиркөөдөн коркуп жаткандырсың?

Балким, башында эле ушул суроодон башташым керек эле. Мен Олеся менен дээрлик күн сайын талашып-тартышып, анын тукумуна сыйкырдуу күчтөр менен бирге түшкөн жалган каргыштан арылтууга аракет кылчумун. Чындыгында, ар бир орус интеллигентинде бир аз агартуучулук бар. Бул биздин каныбызда, бул бизге акыркы он жылдыктардагы бардык орус адабияты менен сиңирилген. Ким билет? Эгер Олеся терең ишенсе, диндин талаптарын катуу кармаса жана бир дагы чиркөө кызматын өткөрбөй барып турса, анда мен анын динчилдигин шылдыңдап (бирок бир аз гана, анткени мен динчил адам болчумун) жана анын акылында сынчыл кызыгууну өнүктүрмөкмүн. Бирок ал караңгы күчтөр менен болгон байланышын жана Кудайдан алыстаганын бекем жана жөнөкөй ишеним менен айтчу, ал тургай Кудай жөнүндө айтуудан да коркчу. Олесянын ырым-жырымын жокко чыгарууга кылган аракетим текке кетти. Менин бардык логикалык аргументтерим, кээде орой жана жаман шылдыңдарым анын сырдуу, тагдырлуу чакырыгына болгон момун ишенимине урунуп, талкаланып жатты.

– Чиркөөдөн коркосуңбу, Олеся? – деп кайталадым мен.

Ал унчукпай башын ийкеди.

– Кудай сени кабыл албайт деп ойлойсуңбу? – деп улам күчөп бараткан кызуулук менен уланттым. – Ал сага ырайым кылбайт деп ойлойсуңбу? Миллиондогон периштелерге буйрук берип, бирок жерге түшүп, бардык адамдарды куткаруу үчүн коркунучтуу, уяттуу өлүмдү кабыл алган Заттан коркосуңбу? Эң акыркы аялдын тообосунан жийиркенбеген жана каракчы-киши өлтүргүчкө бүгүн эле аны менен бейиште болорун убада кылган Затка ишенбейсиңби?..

Мунун баары Олесяга менин чечмелөөмдө жаңылык эмес болчу, бирок бул жолу ал мени уккан да жок. Ал тез кыймыл менен жоолугун чечип, бүктөп, бетиме ыргытты. Күрөш башталды. Мен андан долоно гүлүн тартып алууга аракет кылдым. Каршылык көрсөтүп жатып, ал жерге кулап, мени да өзү менен кошо сүйрөп кетти, кубанычтуу күлүп, тез дем алган, нымдуу, сүйкүмдүү эриндери менен өпкүлөп жатты…

Түн бир оокумда, коштошуп, мен бир топ алыстап кеткенде, күтүлбөгөн жерден артымдан Олесянын үнүн уктум:

– Ванечка! Бир мүнөт күтө туруңуз… Мен сизге бир нерсе айтам!

Мен бурулуп, ага карай бастым. Олеся мени карай ылдам чуркап келди. Асманда жаш айдын ичке, күмүш түстүү орокчосу турган; анын кубарган жарыгында мен Олесянын көздөрү чоң, мөлтүрөгөн жаштарга толуп турганын көрдүм.

– Олеся, эмне жөнүндө айтайын дедиң эле? – дедим тынчсызданып.

Ал менин колдорумду кармап, аларды улам бирин өпкүлөй баштады.

– Сүйүктүүм… кандай жакшы адамсыз! Кандай боорукерсиз! – деди ал титиреген үн менен. – Мен азыр кетип баратып ойлодум: сиз мени кандай күчтүү сүйөсүз!.. Билесизби, мен сага абдан, абдан жагымдуу бир нерсе кылгым келип жатат.

– Олеся… Менин сүйкүмдүүм, тынчтанчы… 

– Угуңузчу, айтсаңыз, – деп улантты ал, – эгер мен бир күнү чиркөөгө барсам, сиз кубанар белеңиз? Бирок жашырбай чындыгыңызды айтыңыз. 

Мен ойлонуп калдым. Башымда бир заматта: “Бул нерседен бир жамандык болбойбу?” – деген ырымчыл ой пайда болду. 

– Эмнеге унчукпай калдыңыз? Тезирээк айтыңызчы, сиз буга кубанар белеңиз же сизге баары бирби? 

– Сага кандай десем, Олеся? – деп сөзүмдү бөлүп-бөлүп сүйлөй баштадым. – Ооба, балким, бул мага жагымдуу болмок. Мен сага көп жолу айткам: эркек киши ишенбесе да, шектенсе да, акыры шылдыңдап күлсө да болот. Бирок аялзаты… аялзаты эч ойлонбостон Кудайга ишениши зарыл. Аялдын өзүн Кудайдын коргоосуна берип койгон жөнөкөй жана назик ишениминде мен ар дайым сезимди козгогон, аялдык жана сулуу нерсени сезем. 

Мен унчукпай калдым. Олеся да жооп берген жок, башын менин төшүмө жөлөп отурду.

– А эмне үчүн мени бул жөнүндө сурадың? – деп кызыктым.

Ал күтүлбөгөн жерден ордунан туруп кетти.

– Өзүмчө эле… Жөн эле сурадым… Көңүл бурбаңыз. Макул, кош болуңуз, сүйүктүүм. Эртең келиңиз.

Ал көрүнбөй калды. Мен көпкө чейин караңгылыкты тиктеп, анын менден алыстап бараткан тез-тез баскан дабышын угуп турдум. Мага күтүлбөгөн жерден кандайдыр бир жаман сезим пайда болду. Мен Олесянын артынан чуркап, кууп жетип, чиркөөгө барбашын суранып, жалынып, керек болсо талап кылгым келди. Бирок мен күтүлбөгөн оюмду токтотуп, ал тургай – эсимде, жолго чыгып жатып – үн чыгарып кобуранган элем:

– Сен, сүйүктүү Ванечкам, ырымчылдыкка чалдыккан окшойсуң.

О, Кудайым! Эмне үчүн мен ошол кезде жүрөгүмдүн бүдөмүк шектенүүсүнө баш ийген жокмун? Ал – мен азыр, албетте, буга ишенем! – өзүнүн тез, сырдуу, алдын ала сезүүлөрүндө эч качан жаңылбайт.

XII

Бул жолугушуунун эртеси Ыйык Үчилтик майрамы болду, ал быйыл Улуу Шейит Тимофейдин майрамына туш келди. Мындай учур, элдик ишенимдерге ылайык, быйылкы жылы түшүмдүн начар болушунун жышааны. Переброд айылы диний көз караштан алганда катталган айыл деп эсептелген, демек, анын өзүнүн чиркөөсү болгону менен, атайын дин кызматчысы болгон эмес. Кээде Улуу кызматтын учурунда жана чоң майрамдарда Волчье айылынын дин кызматчысы келип турчу.

Ошол күнү мен коңшу айылга бир иш боюнча барышым керек эле, ошондуктан эртең мененки саат сегизде, күн ысый электе, атчан жөнөдүм. Жаңы келгенде эле эки жакка чыкканда миниш үчүн алты же жети жашар, өтө чоң эмес айгыр сатып алгам. Ал жергиликтүү, эч кимге белгисиз тукумдан, бирок мурунку ээси – райондун жер өлчөөчү кызматкери – бапестеп баккан мал болчу. Аттын аты Таранчик эле. Мен бул субагайынан келген, шыйрактары күчтүү, оттой жанган көздөрү адамды ишенбестик менен караган, түктүү маңдайы жана күчтүү, бекем кысылган эриндери бар жаныбарды жакшы көрчүмүн. Анын сейрек кездешкен өңү күлкүлүү болчу: толугу менен боз чычкандын өңүндөй, соорусунда гана ак жана кара тактары бар эле.

Мага бүт айылды аралап өтүүгө туура келди. Чиркөөдөн аракканага чейин созулган чоң жашыл аянт айылдын тургундары айдап келишкен арабалардын узун катарына шыкама болуп толуп калган экен. Булар аялдары жана балдары менен коңшу айылдардан – Волоши, Зульни жана Печаловкадан – майрамга келишкен дыйкандар эле. Арабалардын арасынан адамдар ары-бери өтүп жүрүштү. Эртең менен ичимдиктерди сатууга тыюу салынганына карабастан, алардын арасында буга чейин эле мас болуп калгандар бар эле (майрам күндөрү жана түн ичинде мурунку араккананын кызматчысы Сруль жашыруун соода кылып жүргөн). Таң абдан таза, жел жок, ысык болчу. Аба мунарыктап, бүгүн күн абдан ысык болорун билдирип турган. Күн чакчыйып тийип, күмүш чаң каптаган асманда томуктай да булут жок.

Мал базарда керектүү жумуштарымды бүтүргөндөн кийин, конок үйүндө жөөттөрдүн эптеп-септеп эле фаршталган чортон балыгын жеп, даамсыз, боз чаңгыл сырасынан ичип алып үйгө жөнөдүм. Бирок устакананын жанынан өтүп баратканда, Таранчиктин алдыңкы сол бутундагы такасы эбак эле бошоп калганын эстеп, атты кайрадан такалатуу үчүн токтодум. Буга дагы бир жарым сааттай убакыт кетти, ошондуктан Переброддун четине жакындап калганда, күн болжол менен түштөн кийинки саат төрт-бештер чамасында болчу.

Бүткүл аянт мастардын кыйкырыгы менен ызы-чуусуна толуп турган. Араккананын тосмосу менен тепкичин бирин-бири түрткүлөшкөн, жөөлөшкөн кардарлар ээлептир. Переброддук дыйкандар келгиндер менен аралашып, чөптүн үстүндө, арабалардын көлөкөсүндө отурушат. Кайда караба, чалкалай калып, колдорундагы бөтөлкөлөрүн көкөлөтүп ичип жаткандарды көрөсүң. Таптакыр соо эч ким жоктой сезилет. Жалпы масчылык ушунчалык чегине жеткенде, киши өзүнүн масчылыгын ого бетер мактанчаактык менен күчөтө баштайт, анан бардык кыймыл-аракеттери бошоңдоп, оор жана салмактуу болот. Мисалы, макулдугун билдирип башын ийкегендин ордуна, ал бүт денеси менен жыгылып кетчүдөй болуп ылдый эңкейет, тизелерин бүгүп, күтүлбөгөн жерден тең салмагын жоготуп, алсыз артка кетенчиктейт.

Балдар ээн-эркин оттоп жаткан аттардын жанында кыйкырып ойноп жүрүшөт. Бир жерде өзү да араң бутуна турган аял ыйлап, оозуна келген сөз менен тилдеп, мас эрин колтугунан жөлөп сүйрөп бара жатты. Тосмонун көлөкөсүндө жыйырмага жакын эркектер менен аялдардан турган топ сокур ырчыны тегеректеп алыптыр; анын титиреген, муңайым үнү аспаптын зыңылдаган үнүнүн коштоосунда элдин тынымсыз күрү-күүсүнөн кескин айырмаланып турду. Мен алыстан эле тааныш ырдын сөздөрүн уктум:

“Ой, батты кеч, кечки жылдыз
Почаевдин асманында жайнады.
Ой, кара булуттай каптады
түрктөрдүн аскер балдары”.

Мындан ары бул ырда түрктөр Почаевди катуу салгылаш менен ала албай, аны айлакерлик менен басып алууну чечишкени жөнүндө баяндалат. Ушул максатта алар монастырга белек катары мылтыктын дарысы толтурулган чоң шам жөнөтүшкөн. Бул шамды он эки өгүз чегилген арабага салып келишет. Кубанган монахтар аны Почаевдин Кудай энесинин сөлөкөтүнүн алдына жандырууну ойлошкон, бирок Кудай мындай зөөкүрлүк ниетке жол берген эмес.

Анан улуу окуучу түш көрөт:
– Ал шамды албагыла.
– Аны талаага алып чыккыла.
– Кылыч менен бөлө чапкыла.

Ошондо монахтар

Аны ээн талаага алып чыгышты,
Анан аны чаап башташты,
Октор менен патрондорду туш-тарапка,
«Жогол!» – деп чача башташты… 

Адам чыдагыс ысык абада арактын, пияздын, кой терисинен тигилген тондордун, ачуу тамекинин жана адамдардын кир денесинен чыккан сасыган, жагымсыз жыттары аралашып калган эле. Таранчигимдин тизгинин бекем кармап, адамдардын арасынан абайлап өтүп бара жатып, айланамдагылардын эч тартынбай, жаман көздөрү менен тигиле карап жатышканын байкабай коё албадым. Демейдегиден айырмаланып, эч ким баш кийимин алып саламдашкан жок, бирок мени көргөндө ызы-чуу басаңдай түшкөнсүдү. Аңгыча, ортодогу элдин арасынан мас адамдын дарылдап сүйлөгөн үнү угулду, бирок мен анын эмне деп жатканын даана уга алган жокмун. Ага жооп кылып, акырын чыккан күлкү угулду. Бир аялдын корккон үнү аны тыйып жатты:

– Акырын, жинди… Эмне кыйкырып жатасың! Ал угуп калат…

– Укса эмне экен? – деди эркек жаагын тыйбай. – Ал эмне мага башчы бекен? Ал өзүнүн токоюнда…

Жийиркеничтүү, орой сөз катуу чыккан каткырыктар менен кошулуп, абаны жарып жиберди. Мен эч нерседен тайманбаган, алдымдан жети баштуу желмогуз чыкса да ойлонбой каршы чыгуудан баш тартпаган абалга жеткизген каардуу ачуум менен камчымды бүктөй кармап, атымдын башын шарт артка бурдум.

Ошол учурда капыстан жан дүйнөнү сыздаткан, муңдуу бир ой мээмде жарк этти: “Мунун баары бир кездерде менин жашоомдо ондогон, жүздөгөн жылдар мурун болуп өткөн… Ушундай эле ысык күн тийип турган эле… Ушундай эле ызы-чуу салган, толкунданган эл жык толгон чоң аянт… Ушундай эле жиндидей ачууга алдырып, артка бурулгам… Бирок кайда эле? Качан эле?..” Мен камчыланып, үйдү карай чаап жөнөдүм.

Ашканадан жай басып чыккан Ярмола атымды алып, орой үн менен күңк этти:

– Паныч, сизге бөлмөңүзгө Мариновский экономиясынан бир киши келип күтүп отурат.

Ярмола мага кандайдыр бир маанилүү, бирок жагымсыз нерсени айткысы келгендей сезилди. Ал гана эмес, анын жүзүнөн табалагандай жылмаюунун издери жылт этип жок болду. Мен атайылап эшиктин алдында токтоп, Ярмоланын жүзүнө тигиле карадым. Бирок ал мени карабай, ары бурулуп кетти да, атты жетелеп жөнөдү.

Бөлмөмө кирсем, кошуна жайгашкан имениенин кеңсесин башкарган Никита Назарыч Мищенка отуруптур. 

Ал чоң, кызыл чакмактуу боз кемсел, көгүлтүр түстүү тар шым жана оттой кызыл галстук тагынып, чачын кулагына чейин өстүрүптүр. Перс сирени жыттанган атырды аябай себинген экен. Мени көрүп, ордунан тура калып, ийилип салам берди, бирок башын ийбей, белинен бери бүктөлүп, бүйлөсүн көрсөтүп жылмайды.

– Сиз менен жолугушканыма кубанычтуумун, – деп сүйкүмдүү жылмайды Никита Назарыч. – Сизди көрүү мен үчүн абдан жагымдуу. Мен сизди обеднядан (православиедеги түшкү сыйынуу) бери күтүп отурам. Сизди көптөн бери көрө элекмин, сагынып калдым. Эмнеге бизге келбей калдыңыз? Биздин Степаньскийдин кыздары сизди сагынышты.

Анан капыстан эле бир жагымдуу нерсени эстегенсип каткыра баштады:

– Мен сизге айтайын, бүгүн чоң тамаша болду! – деди ал күлө албай, какап-чакап. – Мен боорум эзилгиче күлдүм!..

– Эмне болду? Кандай тамаша? – деп мен өзүмдүн жактырбаганымды жашырбай, орой сурадым.

– Обеднядан кийин чыр чыкты, – деп Никита Назарыч күлкүсүн токтотуп, сөзүн улантты. – Перебродскийлик кыздар… Жок, чын эле, мен чыдай албайм… Перебродскийлик кыздар аны ведьма деп кармап алышыптыр… Башкача айтканда, алар өздөрүнүн түшүнбөстүгүнөн улам аны ведьма деп ойлошот… Аны аябай катуу сабашыптыр! Анан кара майга боёмокчу болушкан экен, бирок ал кандайдыр бир жол менен алардын колунан кутулуп, качып кетиптир…

Менин башымда укмуштуудай шектүү ой пайда болду. Кеңсе кызматчысына жакын барып, толкунданганымды билдирбей, анын ийнинен бекем кармадым.

– Эмне дейсиз! – деп мен жинимди араң тыйып. – Жалжактап күлө бербей токтоңузчу, шайтан алгыр! Кайсы ведьма жөнүндө сөз кылып жатасыз?

Ал дароо күлгөнүн токтотуп, мени карап корккон көздөрүн алайтты.

– Мен… мен… чын эле билбейм, – деди ал мукактанып. – Кандайдыр бир Самуйлихабы… же Мануйлихабы… же кандайдыр бир Мануйлиханын кызыбы?.. Айтып жатышкан, бирок мен, чынын айтсам, эстей албай калдым.

Мен андан уккан-көргөнүнүн баарын ирети менен айтып берүүсүн талап кылдым. Ал түшүнүксүз, байланышсыз, майда-чүйдөсүнө чейин чаташтырып айта баштады, мен ар бир секунд сайын анын сөзүн бөлүп, суроо берип, талап кылып, ал тургай, тилдеп жиберип жаттым. Бирок анын айткандарынан аз эле нерсени түшүндүм. Ал күндө болгон окуянын толук баянын эки айдан кийин гана, ал жаман окуянын күбөсү болгон, ошол күнү обедняда болгон мамлекеттик токойчунун аялынан укканымда гана толугу менен түшүндүм.

Менин алдын ала сезүүм мени алдаган эмес экен. Олеся коркконун жеңип, чиркөөгө келиптир. Ал кызматтын ортосунда келип, чиркөөнүн босогосуна турса да, анын келгенин чиркөөдөгү бардык эл дароо байкашкан. Аялдар кызмат учурунда шыбырашып, артты карашат. Бирок Олеся чиркөөдөн чыккыча татыктуу эрк көрсөтөт.

Балким, ал бул жагымсыз көз караштардын чыныгы маанисин түшүнгөн эместир, балким, текеберленип, аларды тоготкон эместир. Бирок ал чиркөөдөн чыкканда, тосмонун жанында бир топ аял аны курчап алат. Ал топ улам-улам чоңоюп, Олесянын айланасын кыса баштайт. Адегенде алар унчукпай, тартынбай, жардамга муктаж, айланасын коркуп карап турган кызды карап турушат. Андан кийин күлкүлүү шылдыңдар, күлкү менен коштолгон катуу сөздөр, анан ошонун баары биригип, аялдардын ызы-чуусуна айланат; ал жерде эч нерсени түшүнүүгө мүмкүн эмес эле жана бул барган сайын толкунданган элдин чыдамын кетирет. Бир нече жолу Олеся бул тирүү коркунучтуу чөйрөдөн чыгууга аракет кылат, бирок аны кайра элдин ортосуна түртүп киргизип, чыгарышпайт.

Капыстан артынан бир кемпирдин кырылдаган үнү угулат: “Кара майга боёгула бул шүмшүктү!” (Малороссияда, ал тургай, кыз жашаган үйдүн дарбазасын кара майга боёп, анын абийирин төгүшөт). Ошол замат жинденген аялдардын колдорунда кайдан-жайдан алгандары белгисиз кара май куюлган челек менен щетка пайда болот, ал колдон-колго өткөрүлөт.

Ошондо айласы кеткен Олеся ушунчалык тездик менен алдында турган аялды жыга түртөт. Ошол замат кыйкырык-чуу башталып, бири-бирин жөөлөгөн, тебелеген ондогон денелердин кыйкырган тобуна айланат. Бирок Олеся, кандайдыр бир керемет менен, бул топтон чыгып кетүүгө жетишет. Ал жылаңбаш чуркап бара жатканда, айрылган кийиминен ар кайсы жеринен жылаңач денеси көрүнүп турган. Анын артынан тилдеген, шылдыңдап күлгөн үндөргө аралаш ыргытылган таштар учат. Аны бир нече гана адам кууп жөнөйт, бирок алар дароо эле артта калышат. Элүү кадамдай чуркап баргандан кийин Олеся токтоп, жинденген топко карап, тытылган, кандуу жүзүн көргөзүп, катуу кыйкырат. Анын ар бир сөзү аянтка даана угулду:

– Карап тургула! Силер дагы ыйлайсыңар, аябай ыйлайсыңар!

Кийин мага ошол окуянын күбөсү болгон аялдын айтканына караганда, бул сөз ушунчалык ыза, ушунчалык жек көрүү жана чечкиндүү, көзү ачыктык тон менен айтылгандыктан, бир көз ирмемге эл селейе түшүп, бирок дароо эле жинденген элдин ызы-чуусу жаңырат.

Мен кайталап айтам, бул окуянын майда-чүйдөсүн мен көпкө чейин билген эмесмин. Мищенканын сөзүн аягына чейин укканга менде күч да, сабыр да жетпеди. Мага капыстан: “Ярмола аттын ээрин ала элек болуш керек”, – деген ой келе калды, эч нерсени түшүнбөгөн кеңсе кызматчысына бир ооз сөз айтпай, короого жүгүрүп чыктым. Ярмола атымды тосмонун жанында жетелеп бараткан эле. Мен шашылыш атка жүгөн катып, басымайылын тарттым да, кайрадан мас адамдарга жолукпаш үчүн токойду карай чаап жөнөдүм.

XIII

Мен чаап баратып кандай абалда болгонумду айтып берүү мүмкүн эмес. Кээ бир минуталарда, каякка жана эмнеге баратканымды таптакыр унутуп калып жаттым; бир гана ордуна кайра келбес, акылга сыйбаган коркунучтуу нерсе болгону тууралуу бүдөмүк сезим гана калды, – бул коркунучтуу түштө адамды каптаган, себепсиз оор тынчсыздануу сыяктуу сезим эле. Кызыгы, ошол эле учурда менин башымда аттын туягынын ыргагы менен, сокур лиранын жагымсыз, бузулган үнү кетпей турду:

Ой, кара булуттай каптады
түрктөрдүн аскер балдары…

Мануйлиханын тоок буттуу кепесине алып барган кууш жолго жеткенде, тердиктин алдынан жана үзөнгү боонун алдынан ак көбүк чачып тери чыккан Таранчиктин тизгинин тартып, аттан түшүп, жетелеп жөнөдүм. Күндүзгү катуу ысыктан, ошондой эле катуу чаап келгенден улам, каным кандайдыр бир чоң, токтобогон насос иштеп жаткансып мээмди тээп жатты. 

Атымды тосмого байлап, үйгө кирдим. Алгач үйдө Олеся жок деп ойлоп, коркконумдан көкүрөгүм, оозум муздап кетти, бирок бир мүнөттөн кийин аны көрдүм, ал керебетте, дубалга карап, башын жаздык менен жаап алып жаткан эле. Каалгадан чыккан калдыраган үнгө да ал көңүл бурган жок.

Анын жанында, жерде отурган Мануйлиха, кыйналып ордунан турду да, колун мени көздөй сермеди.

– Тынч! Ызылдаба, каргыш алгыр, – деп жек көрө шыбырады ал, мага жакындап. Анан өчүп калган, муздак көздөрү менен мени тигиле карап, каарданды: 

– Эмне? Максатыңа жеттиңби, мырза!?

– Укчу, чоң эне, – дедим мен ага үнүмдү катуу чыгарып, – азыр эсептеше турган, бири-бирибизди айыптай турган убак эмес. Олеся кандай?

– Тсс… тынч! Олеся эсине келе элек, Олесянын абалы ушундай… сен керек жок жерге кийлигишип, кызга акылсыз сөздөрдү айтпаганда, мындай жаман иш болмок эмес. Мен дагы, карган акмак, карап турдум, колдоп койдум… Жүрөгүм бир жамандыкты сезген… Сенин биздин кепеге биринчи жолу киргениңде эле жамандыкты сезгем. Эмне? Аны сен чиркөөгө бар деп азгырган жокмун дегиң келип турабы? – деп капыстан каардуу жүзүн буруп, кемпир мага асыла кетти. – Сен, каргыш тийген барин? Калп айтпа – куйругуңду бултуңдата бербе, уятсыз! Эмне үчүн аны чиркөөгө алдап барыш керек эле?

– Мен аны азгырган жокмун, чоң апа… Сага сөз берем. Өзү каалады.

– Ой, шордуум, шордуум-ай! – деди Мануйлиха алакандарын чапкылап. – Ал жерден чуркап келди – өң-аалеттен кеткен, көйнөгү тытылган… Жылаңач баш… Болгон окуяны айтып жатып, бир күлөт, бир ыйлайт… жөөлүп жаткансып… Керебетке жатып… ыйлап жатты, анан карасам, уктап калгансыды. Мен, акмак кемпир, анын уктап калганына бир аз кубандым: “Уктап турса, жакшы болуп кетет”, – деп ойлодум. Карасам, колу ылдый салаңдап түшүп калыптыр, оңдоп коёюн деп ойлоп колун кармасам, денеси ысып-күйүп жатыптыр… Демек, ысытмасы башталды… Бир саат бою тынбай сүйлөдү, абдан капа болуп… Азыр эле бир мүнөткө унчукпай калды. Сен эмне кылдың? Сен эмне кылдың ага?! – деп кемпир мага кайрадан кыйкыра баштады.

Капыстан анын кара тору жүзү ыйга толгон, жийиркеничтүү, укмуштуудай түрү суук маскага айланды: эриндери эки жакка чоюлуп, бурчтары төмөн түштү, каштары өйдө көтөрүлүп, чекесинде терең бырыштар пайда болуп, көздөрүнөн буурчактай болгон ири жаштар мөндүрдөй төгүлө баштады. Башын кучактап, чыканагы менен үстөлгө жөлөнүп, денесин алды-артын көздөй чайкап, акырын үн менен үңүлдөй баштады:

– Менин алтын кызым-а-а! Менин сүйүктүү неберем-а-а!.. Ох, куураттың го!.. Куураттың!

– Эй, болду, ыйлаба, алжыган кемпир! – деп катуу айтып, Мануйлиханы токтоттум. – Ойготосуң!

Кемпир унчукпай калды, бирок ошол эле кебетеси менен алды-артын көздөй ыргала берди, көзүнөн тамган чоң тамчылар үстөлгө куюлуп жатты… Ошентип, он мүнөттөй өттү. Мен Мануйлиханын жанында отуруп, пардага урунуп, үзгүлтүксүз ызылдап жаткан чымындын үнүн тынчсыздануу менен угуп жаттым.

– Чоң эне! – деп капыстан Олесянын алсыз, дээрлик угулбаган үнү угулду. – Чоң эне, ким келди үйгө?

Мануйлиха шашылыш керебетке жакындап, кайрадан ыйлап жиберди:

– Ох, менин неберем, сүйүктүүм-ү-ү-үм! Ох, мени карыганда кандай азапка салдың…

– Ах, чоң эне, токточу! – деди Олеся өтүнгөндөй алсыз үн менен. – Үйдө ким бар?

Мен абайлап бутумдун учу менен басып, ар дайым оорулуу адамдын жанында өзүнүн бекем ден соолугунан жана оройлугунан уялган, күнөөлүү сезим менен керебетке жакындадым.

– Менмин, Олеся, – дедим үнүмдү акырын чыгарып. – Мен азыр гана айылдан атчан келдим… Ал эми түшкө чейин шаарда болчумун… Өзүңдү жаман сезип жатасыңбы, Олеся?

Ал, бетин жаздыктан албай, жылаңач колун артка сунуп, абадан көзгө көрүнбөгөн бир нерсени издегендей болду. Мен бул кыймылын түшүнүп, анын ысык алаканын кармадым. Жылаңач билегинде эки чоң көгөргөн так – бири колунун үстүндө, экинчиси чыканагынын жогору жагында – кескин айырмаланып турду.

– Менин жаным, – деп Олеся сүйлөй баштады, сөздөрүн бири-биринен кыйналып, жай ажыратып. – Сизди көргүм келет… бирок мүмкүн эмес… Мени… майып кылып салышты… Эсиңиздеби… сизге… менин жүзүм абдан жагар эле?.. Чындап эле жакчу, чынбы, сүйүктүүм?.. Муну эстегенде мен ар дайым кубанчумун… Ал эми азыр сизге мени карап туруу жийиркеничтүү болот… Мына… ошондуктан жүзүмдү көрсөтө албайм…

– Олеся, мени кечир, – деп шыбырадым, анын кулагына жакын эңкейип.

Ал ысык алаканы менен менин колумду бекем кармап, көпкө чейин коё берген жок.

– Сиз эмне деп жатасыз?! Сиз эмне, сүйүктүүм?.. Кантип ошентип ойлодуңуз? Бул жерде сиздин кандай күнөөңүз бар? Баарын кылган өзүм… жиндимин да… Болбосо… эмнеге бардым? Жок, берекем, өзүңүздү күнөөлөбөңүз…

– Олеся, мага уруксат бер… Биринчи убада бер, уруксат берем деп айтчы…

– Убада берем, берекем… өзүңүз каалагандын баарын жасаңыз…

– Мен сенден суранам, доктурга алып барайын, уруксат бер… Мен сенден суранам! Ооба, эгер кааласаң, анын айткандары жакпаса укпай эле кой. Бирок мен үчүн макул болчу, Олеся.

– Ох, сүйүктүүм… Мени кандай тузакка салдыңыз! Жок, мындан көрө менин убадамды аткарбаганга уруксат бериңиз. Эгер мен чындап эле ооруп калсам, өлүм алдында жатсам да, доктурга жоломок эмесмин. Азыр мени ооруп жатат дейсизби? Бул жөн гана коркконумдан болду, кечке чейин өтүп кетет. Эгер өтпөсө – чоң энем малина чай менен дары чөптөрдүн тунмасын берет. Бул жерде доктурдун эмне кереги бар? Сиз – менин эң жакшы доктурумсуз. Сиз келгенде дароо жеңилдеп калдым… Ах, бир нерсе гана жаман: сизди бир көзүм менен болсо да көргүм келет, бирок корком…

Мен анын башын жаздыктан этияттык менен көтөрдүм. Олесянын жүзү от менен жалын болуп ысып жаткан экен, албырып кызарган жүзүндөгү кара көздөрү адаттан тыш жайнап, кургаган эриндери титиреп жатты. Узун, кызыл тытылган тактар анын чекесин, жаактарын жана моюнун бойлоп кетиптир. Чекесинде жана көздөрүнүн астында көгөргөн тактар бар болчу.

– Мени карабаңыз… Суранам… Мындай кебетемди көрбөй эле коюңуз, – деп Олеся жалдырап, алаканы менен менин көздөрүмдү жабууга аракет кылды.

Мен аны аяп кеттим. Олесянын жаздыктын үстүндө жаткан колун алып өпкүлөй баштадым. Мен буга чейин да анын колдорунан өпчү элем, бирок ал ар дайым уялып, тез эле тартып алчу. Азыр болсо ал бул назиктикке каршы чыккан жок, ал эми экинчи, бош колу менен чачымды акырын сылап жатты.

– Баарын билесиңби? – деп шыбырап сурады ал.

Мен унчукпай башымды ийкедим. Чынын айтсам, мен Никита Назарычтын айткандарынын баарын түшүнгөн эмес болчумун. Мен болгону Олеся эртең менен болуп өткөн окуяны эстеп тынчсызданбасын дегем. Бирок капыстан ага болгон кордукту ойлоп, заматта жиним кайнап чыкты.

– Оо! Ошол убакта мен эмне үчүн ал жерде болгон жокмун! – деп кыйкырдым, ордумдан тура калып, муштумдарымды түйүп. – Ошол жерде болсом эмне… мен…

– Жетишет, токтоңуз… токтоңуз… Ачууланбаңыз, жаным, – деп Олеся мени сыпайылык менен токтотту.

Мен буга чейин эле тамагыма тыгылып, көздөрүмө толо баштаган көз жашымды тыя албай калдым. Олесянын ийнине башымды жөлөп, бүт денем титиреп, үн чыгарбай шолоктоп ыйлап кирдим.

– Ыйлап жатасызбы? Ыйлап жатасызбы? – анын үнүндө таң калуу, назиктик жана боорукердик жаңырды. – Менин сүйүктүүм… Токтоңуз, токтоңуз… Өзүңүздү кыйнабаңыз, жаным. Сиздин жаныңызда мага абдан жакшы. Азырынча чогуу турганда, ыйлабайлы. Келиңиз, акыркы күндөрдү көңүлдүү өткөрөлү, ошондо биз үчүн ажырашуу анчалык оор болбойт.

Мен таң калуу менен башымды көтөрдүм. Кандайдыр бир алдын ала сезүү капыстан менин жүрөгүмдү ээлеп алды.

– Акыркы күндөр, Олеся? Эмне үчүн – акыркы? Биз эмне үчүн ажырашышыбыз керек?

Олеся көздөрүн жумуп, бир нече секунд унчукпады.

– Биз коштошушубуз керек, Ванечка, – деди ал чечкиндүү түрдө. – Бир аз оңолоюн, биз чоң энем менен дароо бул жерден кетебиз. Биз бул жерде мындан ары тура албайбыз…

– Сен бир нерседен коркуп жатасыңбы?

– Жок, менин кымбатым, мен эч нерседен коркпойм. Болгону, эмне үчүн адамдарды күнөөгө кириптер кылабыз? Сиз, балким, билбейсиз… Мен ал жерде… Переброддо… жиним менен аларга сес көрсөтүп, коркуткан элем… Азыр кандай гана окуя болбосун, дароо бизди айыпташат: мал ооруп калабы же бирөөнүн үйүнөн өрт чыгабы – баарына биз күнөөлүү болобуз. Чоң эне, – деп ал Мануйлихага кайрылып, үнүн бийик чыгарып, – мен туура айтып жатамбы?

– Эмне дедиң, неберем? Чынымды айтсам, мен эч нерсе уккан жокмун! – деп кемпир жакындап келип, колун кулагына такады.

– Мен айтып жатам, азыр Переброддо кандай гана балээ болбосун, баарына бизди күнөөлөшөт.

– Ох, туура, туура, Олеся, – баарына бизге окшогон бактысыздарды күнөөлөшөт… Биз жарык дүйнөдө тынч жашай албайбыз, бизди жок кылгылары келишет, каргыш алгырлар… А ошондо мени айылдан кууп чыгышканда да… Эмне? Ошондой болгон жок беле? Мен жиним менен бир аялды каргап койгон элем… Дал ошол кезде, тагдырдын тамашасын кара, ал аялдын баласы өлүп калып жатпайбы! Башкача айтканда, ал жерде менин эч кандай күнөөм жок болчу, бирок мени өлтүрүп коё жаздашкан, шайтандар… Таш менен урушту… Мен алардан качтым, бирок сени, кичинекейди коргодум… Мага тийсе тийсин, бирок эмне үчүн күнөөсүз бала жабыркаш керек эле?! Бир сөз менен айтканда – жапайылар, асылып өлгүрлөр!..

– А каякка кетесиздер? Сиздерде эч ким, тууган-туушкандар, тааныштар жок… Акырында, жаңы жерге жайгашуу үчүн акча да керек го.

– Башка салганды көрөбүз, – деди Олеся бейкапар. – Ал эми чоң энемде акча табылат, анын бир аз сактап жүргөн тыйыны бар.

– Ооба, бир аз акча бар! – деп кемпир нааразычылык менен күңкүлдөдү. – Ал тыйындар жетимдики, көз жаш менен табылган…

– Олеся… Сен эмне, мен жөнүндө ойлоп да койбойсуңбу?! – деп мен үнүмдү бийик чыгара сүйлөдүм. Жүрөгүмдө Олесяга карата ачуу, оор, жагымсыз доомат пайда болгонун сездим.

Ал ордунан туруп, кемпирдин көзүнчө эле башымды сылады да, бир нече жолу катары менен чекемден жана бетимден өптү.

– Мен сиз жөнүндө көп ойлоном, менин сүйүктүүм. Болгону… көрүп турасызбы… биздин бирге болуубузга тагдыр буйруган эмес… Ушундай!.. Сизге төлгө ачканым эсиңиздеби? Ошондо айткандардын баары орундалды. Демек, тагдыр биздин бактыбызды каалабайт… Эгер мындай болбогондо, мени бир нерседен коркмок деп ойлойсузбу?

– Олеся, кайра эле тагдыр жөнүндө айтып жатасыңбы? – деп мен чыдамсыздык менен каршы чыктым. – Мен ага ишенбейм… жана эч качан ишенбейм!..

– Ох, жок, жок… минтип айтпаңыз, – Олеся корккондой шыбырады. – Мен өзүм үчүн эмес, сиз үчүн коркуп жатам, жаным. Жок, жакшысы, бул жөнүндө эч кандай сөз баштабаңыз.

Мен Олесяны көндүрүүгө, ал үчүн тынч, бактылуу жашоонун сүрөттөрүн тартууга аракет кылдым. Ага эч кандай көрө албас тагдыр да, орой, жаман адамдар да тоскоол боло албайт деп ишендиргим келди. Олеся болгону менин колдорумду өөп, башын чайкап жатты.

– Жок… жок… жок… мен билем, мен көрүп турам, – деп ал бир калыпта кайталап жатты. – Бизди алдыда ызадан башка чогуу көрө турган эч нерсе күтпөйт… Эч нерсе… Эч нерсе…

Бул ырымчыл өжөрлүккө айласыздан баш ийип, акыры минтип сурадым:

– Бирок кандай болгон күндө да, сен мага кетериңде кабарлайсыңбы?

Олеся бир паска ойлонуп турду. Капыстан анын эриндеринде алсыз жылмаюу пайда болду.

– Мен сизге бул жөнүндө кичинекей жомок айтып берейин… Бир жолу карышкыр токойдо баратса, алдынан коён чыгыптыр. Карышкыр аны көрүп: “Коён, ай коён, мен сени жейм!” – дейт. Коён жалдырай баштайт: “Мени кечирчи, карышкыр, мен дагы жашагым келет, үйдө кичинекей балдарым бар”. Карышкыр макул болбойт. Анда коён: “Мейли, мага дагы үч күн жашоого мүмкүнчүлүк бер, анан же. Ошентсең, мага өлүм жеңил болот”, – дейт. Карышкыр ага үч күн берет, жебейт, болгону күтүп жатат. Бир күн өтөт, экинчиси өтөт, акыры үчүнчү күнү да аяктайт. “Мейли, даярдан, – дейт карышкыр, – азыр мен сени жей баштайм”. Ошол учурда коёнум көз жашын төгүп ыйлап жибериптир: “Ах, эмне үчүн сен мага бул үч күндү бердиң?! Мени көрөрүң менен дароо эле жеп салсаң жакшы болмок. Мен бул үч күндүн ичинде жашаган жокмун, болгону азап чегип кыйналдым!” Менин сүйүктүүм, бул коён чындыкты айтты. Кандай дейсиз?

Мен унчуккан жокмун, жакында боло турган кайгылуу жалгыздыкты алдын ала сезип жаттым. Олеся капыстан ордунан туруп, керебетке отурду. Анын жүзү дароо олуттуу боло түштү.

– Ваня, суранам… – деди ал акырын. – Айтыңызчы, мени менен бирге болгон учурда бактылуу болдуңузбу? Сизге жакшы болдубу?

– Олеся, аны сурабай деле койсоң болмок!

– Токтоңуз… Мени менен таанышканыңызга өкүндүңүзбү? Мени менен жолугуп жүргөн кезде башка аял жөнүндө ойлондуңузбу?

– Бир мүнөт да! Сенин жаныңда эле эмес, жалгыз калганда да сенден башка эч кимди ойлогон жокмун.

– Сиз мени кызганчу белеңиз? Мага эч качан нааразы болгон эмессизби? Мени менен жүргөндө зериккен жоксузбу?

– Эч качан, Олеся! Эч качан!

Ал эки колун менин ийниме койду да, көзүмө чексиз сүйүү менен карады.

– Мындан ары билип коюңуз, менин кымбатым, сиз мени эч качан жаман же ачуу менен эскербейсиз, – деди ал ушунчалык ишенимдүү, менин көз карашымдан келечекти көрүп жаткандай. – Биз ажырашканда, алгачкы учурда сизге оор болот, оо, кандай оор… Ыйлайсыз, эч жерде тынч отура албайсыз. Анан баары өтөт, баары унутулат. А сиз мени кайгысыз эстейсиз, жеңил жана кубаныч менен.

Ал кайра башын жаздыкка таяп, алсыраган үн менен шыбырады:

– Эми кетиңиз, менин кымбатым… Үйүңүзгө кетиңиз, жаным… Мен бир аз чарчадым. Тура турсаңыз… мени өпсөңүз… Чоң энемден коркпоңуз… ал уруксат берет. Уруксат бересиңби, чоң эне?

– Ооба, коштош, коштош жакшылап, – деп кемпир нааразычылык менен келекеледи. – Эмне үчүн менден жашынасың?.. Көптөн бери билем…

– Менин бул жеримден өбүңүз, дагы… бул жеримден…эми бул жеримден, – деп шыбырап жатты Олеся, манжасы менен көздөрүн, бетин жана оозун көргөзүп.

– Олеся! Сен мени менен биротоло коштошуп жаткандайсың, биз эми таптакыр көрүшпөй тургандай!

– Билбейм, билбейм, менин сүйүктүүм. Эч нерсе билбейм. Кудай жол берсин. Жок, тура туруңуз… дагы бир мүнөт… Кулагыма жакындап шыбырады… Билесизби, эмне өкүнүчүм бар? – деди ал, эриндерин менин бетиме тийигизип. – Сизден боюмда бала жоктугуна… Ах, мен буга кандай кубанат элем!

Мен Мануйлиха коштоп, сыртка чыктым. Асмандын жарымын четтери самсаалаган кара булут каптап, бирок күн дагы жарыгын чачып батышты карай жылып бара жаткан эле, Бул жарык менен жакындап келе жаткан караңгылыктын тоголушунда коркунучтуу бир нерсе бар болчу. Кемпир жогору карап, көздөрүн, кол чатырдай, алаканы менен жаап, олуттуу түрдө башын чайкады.

– Бүгүн Переброддо бороон болот, – деди ал ишенимдүү тон менен. – Балким күн күркүрөп, чагылган чартылдайт.

XIV

Мен Перебродго жакындап калганда, капыстан пайда болгон шамал чаңды сапырып айлантып, асманга көтөрдү. Биринчи – сейрек жана оор – жамгыр тамчылары түшө баштады.

Мануйлиха жаңылышкан эмес экен. Ошол ысык, адам чыдагыс ысык күн бою акырындап чогулган жамгыр Переброддун үстүндө өзгөчө күч менен жаады. Чагылган дээрлик үзгүлтүксүз жаркылдап турду, ал эми күндүн күркүрөөсү менин бөлмөмдүн терезелерин титиретип, шыңгыратып жатты. Кечки саат сегиздер чамасында күн күркүрөөсү бир нече мүнөткө тынчыды, бирок дагы да катуурак башташ үчүн гана. Капыстан кулак тундурган үн менен бир нерсе чатырга жана эски үйдүн дубалдарына шатыратып кулай баштады. Мен терезеге чуркадым. Жаңгактын көлөмүндөй чоң мөндүр жерге катуу урунуп, кайра жогору секирип жатты. Мен үйгө жакын өскөн тут дарагына карадым – ал таптакыр жылаңач турду, бардык жалбырактары мөндүрдүн коркунучтуу соккуларынан күбүлүп түшүптүр… Терезенин астында караңгыда Ярмоланын фигурасы пайда болду, ал башын жоолук менен ороп, терезенин капкактарын жабуу үчүн ашканадан чуркап чыкты. Бирок кечикти. Бир терезеге капыстан ушунчалык чоң муздун сыныгы урунду, ал сынып, айнектер бөлмөнүн полуна шыңгырап учуп түштү.

Чарчаганымды сезип чечинбестен, керебетке жыгылдым. Мен бул түнү укта албайм, таң атканча сарсанаага батып бир капталыман экинчи капталыма оодарылып чыгам го деп ойлогом, ошондуктан чечинбей жатууну чечтим, балким бөлмөдө ары-бери басып таң атыраармын. Бирок абдан таң калыштуу нерсе болду: мен көздөрүмдү бир мүнөткө гана жумгандай болгом; көзүмдү ачсам, терезе жапкычтын тешиктеринен күн нурунун узун, жарык тилкелери түшүп туруптур. Менин керебетимдин жанында Ярмола турган экен.

Анын жүзүндө олуттуу тынчсыздануу жана чыдамсыз күтүү көрүнүп турду: сыягы, ал менин ойгонушумду көптөн бери күтүп турган окшойт.

– Паныч, – деди ал акырын, анын үнүнөн тынчсыздануу угулуп турду. – Паныч, сиз бул жерден кетишиңиз керек…

Мен буттарымды керебеттен түшүрүп, таң калуу менен Ярмолага карадым.

– Кетиш керек дейсиңби? Каякка кетем? Эмне үчүн? Сен жинди болсоң керек?

– Жинди болгон жокмун, – деди Ярмола ачууланып. – Кечээки бороон эмне кылганын уккан жоксузбу? Айылдын жарымы, бут менен тебелегендей, талкаланып калды. Кривой Максимде, Козёлдо, Мутта, Прокопчукта, Гордий Олефирде… шайтан алгыр ведьманын каргышы тийди… Аны Кудай өзү жазаласын!

Мен капыстан, бир заматта, кечээки күндү, чиркөөнүн жанында Олеся айткан коркунучтуу сөздөрдү жана анын шек саноолорун эстедим.

– Азыр бүт жамаат козголоңдо, – деп Ярмола улантты. – Эртеден бери баары кайрадан ичип алышып, кыйкырып жатышат… Сиз жөнүндө да, паныч, жаман сөздөрдү айтып, кыйкырып жатышат… Ал эми сиз билесиз да, биздин калк кандай экенин?.. Эгер алар ведьмаларга бир нерсе кылышса, ал туура, ошондой болуш керек, бул адилеттүү иш, ал эми сизге, паныч, мен бир нерсе айтам – тез качып кетиңиз.

Ошентип, Олесянын шек саноолору орундалды. Аны жана Мануйлиханы күтүп турган балээ жөнүндө тез арада кабарлоо керек эле. Мен шашылыш кийиндим, жолдо бетимди суу менен чайкап алып, жарым сааттан кийин атымды таскактатып, Бисов Кутту карай жөнөдүм. Мен тоок буттуу кепеге канчалык жакындаган сайын, мендеги белгисиз тынчсыздануу ошончолук күчөдү. Азыр мени кандайдыр бир жаңы, күтүлбөгөн кайгы күтүп турганына толук ишенимим бар эле.

Мен дээрлик чаптырып, кумдуу дөбөгү кууш жолду басып өттүм. Кепенин терезе, эшиктери ачылган бойдон калыптыр.

– Оо, Кудай! Эмне болду? – деп мен титиреген жүрөк менен босогодон аттап шыбырадым. Үй бош эле. Ал жерде, адатта, шашылыш чыгып кеткенден кийин калган кайгылуу, баш аламандык өкүм сүрүп турду. Полдо таштандылар жана чүпүрөктөр үйүлүп жатты, ал эми бурчта жылаңач керебет турду… Көздөрүмө жаш толуп, үйдөн чыгууга камданып калганда, капыстан менин көңүлүм терезенин бурчуна илинип турган, ачык кызыл нерсеге бурулду, бул мага атайын калтырылгандай туюлду. Бул арзан жипке тизилген кызыл мончоктор эле, алар Полесьеде “маржан” деп аталат. Ал мага Олесядан жана анын назик, кең пейил сүйүүсүнөн калган жалгыз эстелик болуп калды.

1898-ж.

Которгон Абийрбек Абыкаев