Кэнко-Хоси Ёсида: “Зериккенде жазылган ой толгоолор” – 2 (уландысы)
44
Акыйкат жолго түшүү үчүн карылыкты күтпөгүлө. Эски мүрзөлөрдө жаткандардын көбү жаштар. Каталарыңды түшүнүү көбүнчө күтүүсүз ооруганда, өлүм алдында турганда гана келет. Ката кетирүү – бул ылдамдыкты талап кылган иштерде кечигүү жана шашпоо керек жерде шашуу. Ушундан улам өткөнгө өкүнөбүз. Бирок акыркы мүнөттөрдө өкүнгөндүн эмне кереги бар? Ошондуктан убакыттын өтө тез экенин бир секундга да унутпагыла, бул дүйнөнүн убаракерчилигинен арылып, бүт жүрөгүңөр менен Будданын окуусуна кызмат кылгыла!
45
Камеяма сарайынын көлмөсүнө Оигава дарыясынан суу жеткирүү зарылдыгы келип чыкканда, император жергиликтүү тургундарды чогултуп, аларга суу дөңгөлөгүн курууну буйруду. Дыйкандарга эмгегине жараша сый акы төлөнүп, алар бир нече күн бою тынымсыз иштешти. Бирок дөңгөлөк курулуп, ишке киргизилгенде, ал оорлошуп, кыйынчылык менен айланганы байкалды. Аны оңдоого аракет кылышканы менен, акыры толугу менен токтоп, иштебей калды.
Андан соң Удзи айылынан келген чебер усталар чакырылды. Алар ошол эле ишти эч кандай кыйынчылыксыз аткарып, дөңгөлөктү жеңил айлантып, сууну үзгүлтүксүз ташып жатканын көрсөтүштү.
Бул окуядан улам, бардык жерде бир чындык бар: өз ишинин чыныгы устаты баарынан жогору турат!
46
Ниннадзи храмынын көп жылдык кечили Ивасимидзу ыйык жайына сыйынууну эч качан ишке ашыра албаганына көптөн бери ичинен кейип жүргөн. Акыры, бир күнү ал чечкиндүүлүккө келип, жалгыз сапарга чыкты. Отокояма тоосунун этегиндеги Крайней Радости храмынан жана Ивасимидзуга жакын жайгашкан Кора храмынан өтүп, кечил өз максатына жеткенине ынанды жана кайра жолго салды.
Кийинчерээк тааныштары менен жолукканда, ал сыймыктануу менен мындай деди:
“Акыры, көп жылдар бою жүрөгүмдө сактаган кыялым орундалды! Ооба, Ивасимидзу ыйык жайы мен уккандан да ажайып көрүнүштөргө ээ экен. Бирок ага келгендер эмнеге тоонун чокусуна чыгышат? Мен дагы көргүм келди, бирок менин негизги максатым кудайга сыйынуу экенин эске алып, чокуга чыгуудан баш тарттым.” Ар кандай, атүгүл эң кичинекей иштерде да, жол көрсөтүүчү акылмандын кеңешине муктажбыз.
47
Бир кезде Омуродо абдан сулуу жана тил алчаак бала жашачу. Бир күнү бир топ кечилдер аны тамашалап, көңүл ачууну эп көрүштү. Алар музыкант кечилдерди чакырып, кооз кутуча даярдашып, ичине тамак-аш толтуруп, Нараби-но-ока дөбөсүнүн бир жерине көмүп, үстүн клен жалбырактары менен жаап коюшту.
Андан соң монастырга кайтып келип, алар баланы чакырып, бирге сейилдөөгө чыгышты. Жолдо чарчап-чаалыгып, мурда тандап алган аянтка келишти.
– Аябай чарчадык! – дешти алар. – Бул жерде “күзгү жалбырактарды тутандырууга” жардам бере турган эч ким жокпу? О, кереметтүү ыйык кечилдер! Кудайга сыйыналы!
Алар буюмдар жашырылган даракты көздөй бурулуп, теспелерин тартып, Кудайга жалынып жатышты. Анан жалбырактарды сыйрып алышты – бирок эч нерсе табышкан жок.
“Адашып калдык го”, – деп ойлогон кечилдер бүт дөбөнү аңтарып чыгышты, бирок эч нерсе табышкан жок. Бирөө алардын кутучаларды жашырып жатканын көрүп, кечилдер монастырда жүргөндө уурдап кеткен экен. Кечилдер адегенде сүйлөй албай калышты, анан бири-бирине сөгүнүп, ачууланып артка кайтышты.
Тыянак: Ашыкча ырахат күткөн иш эч качан ийгиликтүү болбойт.
48
Үй куруп жатканда жайкы ысыктын таасирин эске алуу абзел. Кыш мезгилинде кайсы жерде болсоң да жашоого мүмкүн, бирок жайдын аптабында ысыктан жабыркаган үйдө болуу өтө оор. Суунун тереңдиги салкындык бергени менен, ал дайыма эле сергитпейт, ал эми тайыз суу алыстан эле сергиткендей сезим калтырат. Кичинекей жазууларды окуганда, жылмакай эшиги бар бөлмө каалгалуу бөлмөгө караганда жарык болорун эстен чыгарбаңыз. Бийик шыптуу үйлөр кышында муздак болот, ошондой эле жарыктын жетишсиздигинен караңгы көрүнүшү мүмкүн. Бир жолу тааныштарым жолугушууда мындай дешкен: “Максаты жок эле жасалгандай сезилген бөлмөлөр көзгө жагымдуу жана ар кандай кырдаалда ыңгайлуу боло алат.
49
Көптөн бери көрүшпөгөн адам өзү жөнүндө гана тынымсыз сүйлөй берсе, бул, албетте, жагымсыз көрүнүш. Ал эми көптөн бери жолуга элек жакын адамың менен сүйлөшкөндө, мурдагыдай ачылып сүйлөшө албай калганыңды байкасың. Кээде адамдар бир мүнөткө келип, өз бактылуулугун сааттап айтып бере башташат. Ал эми чыныгы, татыктуу адам сүйлөп жатканда, канча адам чогулса да, алардын бирине гана кайрылып жатса да, эч ким тажабай, кызыгуу менен угат. Эч нерсеси жок адам болсо, сүйлөшө турган эч кими жок болгондо, элдин арасына кирип, баарын өз көзү менен көргөндөй кылып ойлоп чыгарып сүйлөй баштайт. Анан, албетте, баары ага күлүп, шылдың кылышат. Мындай адамдарды, кимдир бирөө кызыктуу нерсе жөнүндө айтканда, өзгөчө кызыкпай угушканынан, ал эми кимдир бирөө кызыксыз нерсе жөнүндө айтып жатса да, катуу күлгөнүнөн таанып билсеңиз болот. Эгер кимдир бирөө башкалардын сырткы көрүнүшүн же билимин талкуулап жатып, аны өзү менен салыштырса, бул анын өзүнүн деңгээлинин төмөндүгүн билдирет.
50
Поэзияны талкуулап жатканда, сапатсыз ырларды окуу туура эмес. Поэзиядан бир аз түшүнүгү бар адам жаман ырды жакшы деп баалай албайт. Чынында, адамдын өзү жакшы түшүнбөгөн нерсе жөнүндө сүйлөгөнүн угуу жагымсыз жана ачууну келтириши мүмкүн.
51
Кудайдын осуяттары жүрөгүңдө жалын болуп күйсө, анда кайсы жерде таң атырып, кайсыл жерде күн батырганың маанилүү эмес. Сенин рухуң асманга умтулса, бул дүйнөнүн тардыгы келечекке карай сапарыңа тоскоол боло албайт. Анткени, келечек жашоо, бул – Кудай менен бирге болуу, чексиз сүйүүгө бөлөнүү. Муну түшүнбөгөн адам – түпсүз караңгылыкта адашкан жан.
Айтчы, жүрөгүңдү дүйнө кумарлары ээлеп алдыбы? Күнү-түнү бул дүйнөнүн өткөөлдүгү, өмүр менен өлүмдүн аралыгы кандай жука экени жөнүндө ойлонуп, Жаратканга берилип кызмат кылып, үй-бүлөңө мээрим төгө аласыңбы? Эгерде дүйнөнүн азгырыктарынан арылуунун жолун таппасаң, анда акыйкат жолго түшүү өтө кыйын. Сени курчап турган арзуулар сени алаксытып, туура жолдон адаштырат.
52
Биздин замандаштардын руху байыркылардын бийиктигине жетпейт. Алар тоолордун арасында жашынып, ачкалыкты, суукту сезбей коё алышпайт. Дүйнөкорлукка болгон муктаждыктары аларды байлап турат. Эгер мүмкүнчүлүк болсо, алар бул чынжырдан кутулууга аракет кылышпайт. Анткени алардын жүрөгүндө Кудайга болгон сүйүү эмес, дүнүйөгө болгон кумар күчтүү.
53
“Дүйнөдөн кетүүнүн мааниси жок” деген ой мага акылсыздыктай сезилет. Чынында, жаңы гана жолго түшкөн, дүйнө ырахаттарын четке каккан адамда каалоолор көп болсо да, ач көздүк белгилүү бир чектен ашпашы керек. Анын муктаждыктары жөнөкөй болушу керек: жууркан, зыгыр буласынан токулган кийим, бир табак тамак же бир табак шорпо. Ошондо анын жаны тынч болот, муктаждыктары аз болот. Ал сырткы келбетинен уялса да, жамандыктан оолак болуп, жакшылыкка умтулуусу маанилүү.
Адам болуп жаралгандан кийин, дүйнөдөн кетүүгө аракет кылуунун кажети жок. Ач көздүгүн канааттандырууга умтулуп, жан дүйнөсүн сактап калууга умтулбагандар кайра жаныбар болуп жаралышпайбы?
54
Чыныгы билимге жетүү үчүн бардык тоскоолдуктардан, атүгүл эң жакын адамдарыбыздан да баш тартууга туура келет. “Кийин жасайм”, “Адегенде муну бүтүрөйүн”, “Мени шылдыңдашпайбы?” же “Дагы убакыт бар, күтө турайын” деген сыяктуу ойлор менен убакытты создуктуруу маанилүү иштердин топтолушуна алып келет. Натыйжада, сиз күткөн бактылуу күн эч качан келбей калышы мүмкүн. Көптөгөн адамдар ушундай ойлор менен өмүр сүрүп, чындыкка жетпей калышат.
Өрттөн качкан адам “Бир аз күтө тур!” деп кыйкырабы? Албетте, жок. Жашоо да күтпөйт. Өлүм суудан же оттон да тез келет. Андан кутулуу өтө кыйын. Ошондуктан, ата-эне, балдар, туугандардын жардамы жана кошуналардын мээрими сыяктуу жакындарыбызды таштап кетүү оор болсо да, башка жол жок.
55
Жошин-созу, чыныгы Унаа павильонунда кызмат кылган кечил, сейрек кездешүүчү акылмандыгы менен белгилүү болгон. Анын эң чоң ышкысы таттуу картошка имогашира болчу, аны ал абдан көп жечү. Ал кутба учурунда да ордунан турбай, ыйык китептерди барактап, койнундагы чоң казандагы картошкасын жеп отурчу. Ооруп калганда, Жошин бир-эки жума төшөктө жатып айыкчу. Бул учурда ал сүйүктүү картошкасын өзгөчө кылдаттык менен жеп, бардык ооруларынан айыкканы айтылат.
Жошин эч качан тамагын эч ким менен бөлүшкөн эмес, даамды жалгыз татканды жакшы көрчү. Устатынан өтө жакырчылыкка карабай мураска калган эки жүз боо тыйын жана кепеси болгон. Ал кепесин жүз боо тыйынга сатып, калган акчасына имогашира сатып алып, борбордун тургунуна сактоого берген. Андан соң Жошин тоюнганча картошка жеш үчүн андан дагы он боо тыйын ала баштаган. Ал акчаны башка эч нерсеге коротпосо да, бат эле түгөнүп калган.
Айтымында, ал чыныгы аскет болгон, жакырчылыкта жашап, үч жүз боо тыйынды адаттан тыш жолдор менен колдонгон.
Күндөрдүн биринде Жошин бир кечилди көрүп, ага “Ширури” деген лакап ат койгон. Бул эмнени билдирерин сураганда, ал: “Бул эмне экенин мен өзүм да билбейм, бирок ал бар болсо, ушу кечилдин жүзүн элестетмек”, – деп жооп берген.
Жошин сулуулук, күч, табит, жазуу, эрудиция, чечендик жагынан башкалардан ашып түшкөн. Ал өз сектасында “Мыйзамдын чырагы” болгонуна жана ибадатканада жалпы сый-урматка ээ болгонуна карабастан, абдан өзгөчө инсан эле. Ал дүнүйө иштерин тоготпой, каалаганын кылып, элди ээрчибеген.
Бир жолу Жошин ибадатканадан расмий иштери менен чыгып, кечки тамакка чакырылганда, ал тамактын берилишин күткөн эмес. Тамакты алдына коюшар замат баарын жеп салган. Анан дароо ордунан туруп, кетип калган.
Ал түшкү же кечки тамактын белгиленген убактысын сактачу эмес, түн ортосунда болобу, таң аткандабы, каалаган убакта жегенди жакшы көрчү. Эгерде ал уйкусу келсе, күндүзү болсо да, бөлмөсүнө кирип уктачу, эң маанилүү маселелерде да эч кимди укчу эмес. Уктагысы келбесе түн бир оокумга чейин уктабай, эч нерсе болбогондой эл аралап, беймарал кыдырып жүрчү.
Кыскасы, Жошин өзүн нормадан таптакыр башкача алып жүрдү. Бирок аны эч ким жаман көргөн эмес, көптөрү анын жоруктарын кечирип койчу.
Балким, бул анын жакшы сапаттары жеткилеңдикке жеткени үчүн болгондур?
56
Камодогу, Ивамото жана Хасимото ыйык жайлары белгилүү акындар Нарихира менен Санэкатага арналган. Көпчүлүк бул эки ыйык жайды чаташтырып алышат, ошондуктан бир жолу ал жерге барганымда, жанынан өтүп бара жаткан карыган кызматкерди токтотуп, андан сураштырдым. Ал мага абдан сылык жооп берди:
“Санэкатанын ыйык жайы кол жуучу булакка чагылышып турат дешет. Хасимото ыйык жайы да суунун жанында жайгашкандыктан, аны да Санэкатага арналган деп ойлойм. Ёсимидзу-но-касёнун төмөнкү ыр саптары бар эмеспи:
Айды ырдаган,
Көздөрүн гүлдөрдөн албаган,
Көркөмү көздү арбаган,
Ал бул жерде –
Байыркы ырчы Аривара!
Бул ыр Ивамотонун ыйык жайына арналган. Бирок, айтайын дегеним, сиз бул тууралуу бизден да жакшы билсеңиз керек”. Анын сылыктыгы мени аябай таасирлентти.
57
Императрица Имадэгаванын жакын кеңешчиси, көптөгөн ырлары жыйнактарга кирген акын Коноэ жаш кезинде жүз саптан турган ырларды жазчу экен. Алардын бирин эки ыйык жайдын алдындагы агымдын үстүнө жазып, кызматкерлерге тапшырган. Коноэ чынында эле мыкты акын катары таанымал. Азыр да анын ырлары эл оозунда айтылып жүрөт. Ал кытай ырларын жана ырларга киришүүлөрдү да укмуштуудай жазган адам болгон.
58
Сёся тоосунун бийик чокусунда жайгашкан акылман, “Мыйзам гүлү” аттуу ыйык китепти терең изилдеп, алты ызы-чуу тамырын тазалоого жетишкен эле. Бир жолу алыс сапарга чыгып, түнөп калууга аргасыз болгондо, ал отто кайнап жаткан төө буурчактардын арыз-муңун угуп калат. Алар: “Эй, биздин кабыктар! Биз силерге жат эмеспиз го! Эмне үчүн бизди мынчалык аёосуз кайнатып жатасыңар?” деп зар какшашат.
Аларга жооп иретинде, оттун жалынында күйүп жаткан төө буурчактын кабыктарынан ышкырык жана чырылдаган үндөр угулат: “Бул биздин каалообуз менен болуп жатыптырбы? Оо, отто күйүү кандай чыдагыс азап! Бизге ачууланбагыла!”
59
Адамдын атын укканда, биз дароо анын сырткы келбетин элестетебиз. Бирок, аны көргөндө, биздин элестетүүбүз чындыктан айырмаланып калышы мүмкүн. Байыркы окуяларды укканда да ушундай болот: биз азыркы замандаштарыбыздын үйлөрүн окуяда сүрөттөлгөндөргө окшош деп элестетебиз, каармандарды азыркы адамдар менен салыштырабыз. Чындыгында, баарыбыз ушундай кылабызбы?
Андан тышкары, кээде уккан сөздөр, көз алдыбызда жаралган сүрөттөр жана сезилген эмоциялар – мунун баары мурда болуп өткөн окуянын элеси катары калат. Качан болгонун так эстей албасак да, “бул сөзсүз болгон” деген ишеним пайда болот. Бул сезим мага гана таандыкпы же башкалар да ушундай сезишет болду бекен?
60
Жагымсыз нерселер:
- Айлана-чөйрөдөгү ашыкча идиш-аяктар.
- Туз салгычтагы майдаланган туздун көптүгү.
- Үйдөгү буддалардын (же башка диний буюмдардын) көптүгү.
- Бакчадагы ашыкча таштар, чөптөр жана дарактар.
- Үйдөгү балдардын санынын көптүгү.
- Жолугушууда ашыкча сүйлөшүү.
- Сыйынуу китептерине жеке жакшы иштерди көп жазуу.
Көзгө тоскоолдук кылбаган нерселер:
- Китеп текчесиндеги китептер.
- Таштанды челегиндеги таштандылар.
61
Мүмкүн, чындык эч кимге кызыксыз болгондуктанбы, айтор, бул дүйнөдөгү көп нерсе чындыкка дал келбейт. Адамдар чындыкты бурмалап, убакыт өтүп, окуялар алыстаган сайын, ар кандай кошумчаларды нерселерди кошуп айтышат. Эгер мунун баарын жазып алсак, анда мындай окуялардын чындыгына күмөн саноо пайда болбой калат.
Кээ бирөөлөр бир ийгиликтин маңызын түшүнбөй туруп, аны ыйык нерседей чектен чыккан суктануу менен айтышат. Ал эми аны билгендер аларга ишенбейт. Биз көргөн нерселер уккандарыбыздан ар дайым айырмаланат.
Эгер адам жанындагылардын дароо эле ашкерелеп салаарын ойлонбостон, өзүнө жаккан нерсени эле айта берсе, анда анын калп айтып жатканы дароо билинет. Кээде адам өзү да мунун чындыкка жатпай турганын билет, бирок өзүнө ишенип, мурдун өйдө көтөрүп, баарын башкалардан уккандай кылып айта берет. Мындай учурда аны калпчы деп айтуу кыйын. Эң коркунучтуусу – жалганды чындыктай кылып, токтолуп, өзү да так билбегендей түр көрсөтүп, акырындык менен кошуп айтуу.
Мактаныш үчүн калп айткандарга эл көп деле каршы чыкпайт. Эгер калп баарына кызыктуу угулса, бирөөнүн “Жок, андай болгон эмес!” деп айтканы эч кимге кызыксыз. Тескерисинче, ал унчукпай укса, анда ал окуяга күбө катары кошулуп, окуя ого бетер ишенимдүү болуп калат.
Жалпысынан алганда, бул дүйнө жалганга толгон. Ошондуктан, жөнөкөй, чындыкка жакын нерселерге гана ишенүү керек, антпесе ката кетиресиң.
62
Адамдар кумурскадай тынымсыз кыймылдашат: чыгышка, батышка, түндүккө, түштүккө агылышат. Алардын арасында жаштар да, карылар да, жаңы жашоого умтулгандар да, өмүрүнүн аягына жакындагандар да бар. Бир жерден учуп кетип, башка жерге келишет. Кечинде уйкуга кетип, таң атканда кайра ойгонушат.
Бирок бул түбөлүккө созулган кыймылдын маңызы эмнеде? Алар жашоого болгон кумарлануу жана байлыкка болгон чексиз каалоолоруна эч качан тоюшпайт. Дене ырахатына батып, эмнени күтүп жатышат? Анткени алдыда сөзсүз келе турган карылык жана өлүм бар. Алар өлүмдүн жакындап келе жатканын, бир көз ирмемге да токтобостугун сезишпейт. Ушул күтүүдө кандай кубаныч жатат?
Адашкандар бул чындыктан коркушпайт, даңкка жана байлыкка жетүүгө умтулуу менен жашоонун акыры жакындап калганын байкашпайт. Ал эми акылдуулар өлүмдүн келе жатканын көрүп, көңүлү чөгөт. Мунун баары алардын өмүрү түбөлүктүү деп ойлогондугунан, жашоонун өзгөрүү мыйзамын түшүнбөгөндүгүнөн улам келип чыгат.
63
Адам жалгыздыкта кандай сезимдерди башынан өткөрөт? Эч нерсеге кызыкпай, өз алдынча жашоо – бул чыныгы бейишпи же азаптуу тозокпу?
Дүйнө менен аралашып, адамдар менен карым-катнашта болгондо, жан дүйнө түйшүктүн чаңына оролуп, оңой эле адашууга учурайт. Көпчүлүктүн арасында жүргөндө, сөзүң да башкаларга жагымдуу угулушу үчүн өзгөрүп турат. Ичиңдеги чыныгы сезимдериңди жашырып, бирөөнүн көңүлүн табууга аракет кыласың, экинчиси менен талашып-тартышып, ачууланасың же кубанасың.
Бирок, бул сезимдердин баары убактылуу гана. Жүрөгүңдө тынымсыз эсеп-кысап жүрүп, пайда менен зыянды салыштырып отурасың. Адашуулар акыры сени мас кылат. Мас болгондо, кыялга батасың. Көпчүлүк адамдар ушундай жашоого көнүп калышат: алар жарышып, түйшөлүп, алаксып жүрүшүп, жашоонун чыныгы максатын унутуп калышат.
Эгерде сен дагы деле өзүңдүн чыныгы жолуңду таба элек болсоң, анда дүйнө менен байланыштырган түйүндөрдү үзүп, денеңди тыйып, керексиз нерселерден алыс бол. Жан дүйнөңдү тынчтандырсаң, балким, бир саамга болсо да чыныгы бакытка жете аласың.
Бекеринен “Улуу ой жүгүртүүдө” мындай деп айтылбаса керек: “Иштер, тааныштар, кызыкчылыктар – окуу менен байланыштырган бардык түйүндөрдү үзүп сал”.
64
Атактуу жана бай үй-бүлөлөрдүн да өз кайгысы жана кубанычы болот. Аларга көптөгөн адамдар көңүл айтууга же куттуктоого келишет. Бирок ушул адамдардын арасында кечил да дарбазанын алдында туруп, чакыруу күтүп турса, бул орунсуз көрүнүш. Себеби кечилдердин жашоосу карапайым адамдардын турмушунан айырмаланып, алардан алыс болгону туура.
65
Бул дүйнөдө адамдардын сүйлөшө турган, сурап-билгиси келген көп нерселери бар. Бирок бул маселелерге тиешеси жок адам кантип баардык майда-чүйдөсүнө чейин кабардар болуп, башкаларга айтып берет? Башкалар аларга суроо берип, жоопторун кунт коюп угушат.
Айрыкча айылга жакын жашаган кечилдердин карапайым адамдардын турмушуна өздөрүнүкүндөй эле аралашып, акыл айтканы таң калыштуу. Алар мунун баарын кайдан билишет?
66
Мен ар кандай ушак-айыңдарды же таң калыштуу жаңылыктарды таратып жүргөндөрдү жактырбайм. Менин оюмча, баарына белгилүү болгон нерсени да билбеген адам, тескерисинче, жагымдуу жана таза болот.
Эгерде арага жаңы адам келип кошулганда, бири-бирин жарым сөз менен түшүнгөн эски тааныштар ишараттарды, белгилүү ысымдарды колдонуп, жаңы келген адамды түшүнбөй тургандай абалга калтырып, көздөрү менен сүйлөшүп күлүшсө, бул, албетте, сабатсыздыктын жана төмөндүктүн белгиси. Мындай көрүнүш жаңы келген адамды ыңгайсыз абалга калтырат.
67
Кандай гана иш болбосун, өзүң билбеген нерсени билмексенге салуу туура. Ак сөөк адам өз ишин мыкты билсе да, аны дайыма эле көрсөтө бербейт. Кээ бирөөлөр бардык илимдерди өздөштүргөндөй түр көрсөтүп, башкаларды, айрыкча жөнөкөй адамдарды үйрөтүүгө умтулушат.
Албетте, мындай адамдардын арасында уялчаактары да кездешет. Бирок көбүнчө өзүнүн артыкчылыгына ишенгендер алдыга чыгып, өзүн көрсөтүүгө аракет кылышат.
Өзүң жакшы түшүнгөн маселелерде аз сүйлөп, сурашпаса, ооз ачпай жүргөнүң эң туура.
Адамдар көбүнчө өздөрүнө тиешеси жок, алыс болгон нерселерге кызыгышат. Мисалы, кечил согуш өнөрүнө умтулат. Ал эми жапайы адам жаа тартууну билбегендей түр көрсөтүп, бирок өзүн буддисттик мыйзамдарды билгендей, рэнга ырларынын чынжырын түзүп, музыкага кызыккандай кылып көрсөтөт.
Бирок адамдар мындай жоруктары үчүн аларды өз ишине кайдыгер караганынан да көбүрөөк жек көрүшөт. Кечилдер гана эмес, ак сарайдагылар, императорго жакын адамдар, атүгүл эң жогорку даражалуу адамдар арасында да согуш өнөрүн жактыргандар көп.
68
Жүз салгылашууда жүз жолу жеңишке жетүү – бул чоң жетишкендик, бирок эр жүрөк жоокердин чыныгы даңкына жетүү үчүн бул жетишсиз. Анткени душманды жеңгенде баары эле баатырдай көрүнүшү мүмкүн. Чыныгы даңкка ээ болуу үчүн, согуш талаасында кылычың сынса, жебең түгөнүп, багынбай, акыркы демиңе чейин күрөшүп, өлүмгө бет алган учурда гана жетише аласың. Тирүү кезиңде аскердик кайраттуулук менен мактанууга али эрте.
Согуш – бул адамзатка жат, жапайы жаныбарларга гана мүнөздүү иш. Аскердик жолдо төрөлбөгөндөр бул ишке жөн гана текке кетирилген кызыгуу менен киришет.
69
Жылма эшиктерге же жылдырма тосмолорго чеберчилик менен тартылган сүрөттөр же иероглифтер көзгө жагымсыз болсо, бул үй ээсинин табитинин төмөндүгүнөн кабар берет. Жалпысынан, ээсинин рухий дүйнөсүнүн жакырдыгы анын буюмдарынан даана байкалат.
Бул жерден “баардык нерсени сактап калуу керек” деген жыйынтык чыгарбаңыз. Менин айткым келгени, адамдардын сапатсыз, кооз эмес нерселерди жасоого же ага кереги жок майда-чүйдө нерселерди жабыштырып, аларды “кызыктуу” кылууга умтулуусу туура эмес. Эски нерсенин баалуулугу анын көрүнүктүү эместигинде, арзандыгында жана сапаттуу жасалгандыгында.
70
Бирөө ичке жибектен тигилген мукабалар тез эле бузулуп, ыңгайсыз деп айтканда, Тонъа мындай деп жооп берген:
– Тескерисинче, ичке жибек четтери бир аз эскирип, кооздогон берметтери түшүп калганда гана өзгөчө кооздукка ээ болот.
Ошондон баштап мен аны абдан татаал жана кылдат табит ээси деп эсептей баштадым.
Көп томдуу китептерге бирдей мукабаларды тандоо керек деген пикирге каршы, Кою-содзу мындай деди:
– Бардык нерселерди бирдей кылуу – бул сабатсыздыктын белгиси. Алар ар түрдүү болсо, алда канча жагымдуу көрүнөт.
Бул ой мени абдан таасирлентти. Жалпылап айтканда, эмнени алсаң да, анын бардык бөлүктөрүн бирдей кылып жасоонун кажети жок. Бир нерсенин толук эмес, жетишпеген жеринин болушу кызыктуу, ал жашоонун узактыгын, чексиздигин сездирет. Бир киши мындай деп айткан экен:
– Ал тургай эң чоң императордук сарайды курууда да, бир жерин атайылап бүтпөй калтырышкан.
Байыркы акылмандар жазган буддисттик жана башка көптөгөн чыгармаларда да жетишпеген, толук эмес бөлүмдөр көп кездешет.
71
Тикурин-ин-но-нюдо, Сол министри болуп турган кезинде, эч кандай тоскоолдуксуз биринчи министрликке көтөрүлө алмак. Бирок ал:
– Ал жерде эмне бар? Мен Сол министри кызматында калам, – деп монастырга кетип калган.
Бул окуядан таасирленген Сол министри Тоин да премьер-министр болуу кыялынан баш тартты. Анткени, “көккө көтөрүлгөн ажыдаар өкүнөт” деп коюшат эмеспи.
Ай толуп, кайра кичирейе баштайт; иш гүлдөп, анан кайра төмөндөйт. Бардык нерсе чегине жеткенде кыйроого жакындайт – мыйзам ушундай.
72
Хоккэн-сандзо Индияга барганда өз мекенинде жасалган желпүүчтү көрүп, катуу кусалыкка батып, сагынычтан ооруп калат. Кытай тамактарын жегиси келип, көңүлү чөгөт.
Бул окуяны уккан бирөө таң калып:
– Ушундай улуу инсан да бөтөн жерде алсыздыгын көрсөтөбү! – дейт.
Ага Кою-содзу каршы чыгып:
– Оо, ал Канондун үч бөлүгүн терең түшүнгөн сезимтал адам болгон да! – дейт.
Бул сөздөр мага мыйзам үйрөтүүчүнүн оозунан чыккандай эмес, жүрөктү козгоп жибергендей болду.
73
Адамда момундук болбосо, ал сөзсүз алдамчыга айланат. Бирок, табиятынан түз, чынчыл адамдар эмне үчүн аз? Момундуксуз адам башкалардын акылмандыгын көрө албайт, баалай албайт. Көбүнчө, эң эле акылсыз адам акылдуу адамга карата жек көрүү сезимин туудурат. Акылсыз адам акылдууга мындай деп айтат: “Сен чоң сыйлык ала албагандыктан, майда-чүйдө нерселерге жабышып, шылтоо менен атак-даңк издеп жатасың!”
Мындай кемсинтүүгө себеп – акылсыз адамдын өзү акылдуу адамга эч кандай окшошпогондугу. Анын табиятындагы бул өтө чоң кемчилик эч качан өзгөрбөйт. Ошондуктан ал эң кичинекей пайда үчүн да болсо, кандай жол менен болбосун, максатына жетүүгө аракет кылат.
Акылсызды тууроо таптакыр туура эмес. Эгер адам жинди сыяктуу болуп жолдон тайса, ал өзү да жинди болот. Жамандык кылган адамдай башканы өлтүрсө, ал да жаман адам болуп эсептелет. Атты туураган жылкыга окшойт; Шунду туураган адам – ошол Шундун жолдоочусу болот. Ошо сыяктуу эле, алдамчылык жолу менен даанышманга окшошкусу келген адамды да, чындыгында, даанышман деп аташ керек.
74
Бир кишиде Оно-но Тофунун колу менен жазылган деп эсептелген “Жапон жана Кытай ырлар жыйнагы” бар эле. Аны көргөн бирөө ээсине мындай деди:
– Сиздин үй-бүлөлүк мурасыңызга шек келтиргим келбейт, бирок бир кызык нерсе: Оно-но Тофу, өзүнөн кийин жашаган Сидзё-дайнагон түзгөн жыйнакты көчүрүп жазышы мүмкүн эмес.
– Ооба, бул чындап эле сейрек кездешүүчү нерсе экен! – деп жооп берди ал жана кол жазманы мурдагыдан да кылдат сактай баштады.
75
“Караңгы” жана “жарык” башталыштар тууралуу окууларда “Кызыл тил күндөрү” жөнүндө эч кандай терс пикир айтылган эмес. Байыркылар аларды жамандыкка жоорушчу эмес. Азыркы жек көрүүбүз бирөөнүн сөзүнөн улам пайда болгондур?
Бул күндөрү башталган иш ийгиликсиз аяктайт деген кеп бар; эч нерсени так айтууга да, жасоого да мүмкүн эмес дешет; тапканды жоготосуң, ойлогонду ишке ашыра албайсың дешет. Бул акылга сыйбаган ой.
Ийгиликтүү башталып, бирок ийгиликсиз аяктаган иштерди санап көрсөк, анда да ушундай эле жыйынтык чыгарылат. Себеби өзгөрмөлүүлүктүн чеги жок: бир нерсе бар сыяктуу көрүнүп, бирок жок болуп кетет, башталышы бар нерсенин аягы болбойт.
Максаттарга жетүү мүмкүн эмес, умтулуулар чексиз. Адамдын жүрөгү туруксуз. Баары убактылуу. Анда эмне үчүн бир көз ирмемге токтоп калуу керек?
Мунун себептери белгисиз. Албетте, жакшы күндө жамандык кылуу туура эмес, ал эми жаман күндө жакшылык кылуу жакшы десек болот. Бирок жакшылык менен жамандык күндү тандоодон эмес, адамдын өзүнөн көз каранды.
76
Жаа атуунун сырларын үйрөнүп жаткан бир жаш жигит колуна эки жебе кармап, бутанын алдына келип турду. Анын устаты ага мындай акыл-насаат айтты:
– Жаш жигит, колуңа эки жебени бирдей кармаба! Экинчи жебең бар экенин билгенде, биринчи жебени аткарууга болгон күч-аракетиңди жумшабай, кайдыгер мамиле кыласың. Ар бир атууну акыркы мүмкүнчүлүк деп эсептеп, жалгыз гана ошол бир жебе менен бутаны так атышың керек!
Бирок, ойлонуп көрсөң, устаттын көз алдында эки жебең болсо, бирөөсүнө кайдыгер мамиле кылууга мүмкүнчүлүк барбы? Албетте, жок! Сен өзүң бул сезимди байкабасаң да, сенин устатың сенин ичиңдеги кайдыгерликти сезип турат.
Бул окуянын мааниси турмуштун ар кандай тармактарына тиешелүү. Мисалы, бир нерсени үйрөнүп жаткан адам “эртең менен эрте баштайм” деп ойлоп, кечиктирип жатканын байкабай калат. Же болбосо, “кечинде бүтүрөм” деп, ал эми кеч киргенде “эртең кылам” деп ойлонуп, ошол эле учурда жакшылап машыгууга үмүттөнөт. Бирок, ошол учурда өзүбүздөгү байкалбаган кайдыгерликти моюнга алабызбы? Ойлогон ишибизди ошол замат аткаруу эмне үчүн мынчалык кыйынчылыкка турат?
77
Бир киши мындай окуяны баяндады:
Бир жолу бир адам өгүз сатып алуу үчүн базарга жөнөдү. Ал сатуучуга: “Эртең акчасын төлөп, өгүздү алып кетем”, – деп убада кылды. Бирок, тилекке каршы, түн ичинде өгүз ээсинин үйүндө өлүп калды. Бул окуя сатып алуучу үчүн пайдалуу болуп, ал эми сатуучу үчүн зыяндуу болду.
Муну уккан кошунасы мындай деди: “Өгүздүн ээси зыян тартты, бирок чоң пайда да тапты. Тирүү жан, анын ичинде өгүз да, адам да, эртеңки күнүн билбейт. Өгүз билбестиктен өлдү, ал эми ээси билбестиктен тирүү калды. Бир күндүк өмүр он миң алтындан кымбат, ал эми өгүз каздын жүнүнөн арзан. Ошондуктан, он миң алтын таап, бир тыйын жоготкон адамды зыянга учурады деп айтуу туура эмес!”
Уккандар баары күлүп калышты: “Бул эреже бир эле өгүз ээсине тиешелүү эмес го!”
Кошунасы сөзүн улантты: “Демек, ар бир адам өлүмдү жек көрүп, өмүрдү сүйүшү керек. Акылсыз адам күнүмдүк жашоонун кубанычынан ырахат албай, башка нерселерди самайт. Өмүр казынасын унутуп, чексиз каалоолордун артынан чуркайт. Ошондуктан, жашап турганда жашоодон ырахат албаган жана өлүмдөн корккон адам үчүн бул ой туура эмес. Адамдар өлүмдөн коркпогондуктан эмес, өлүмдүн жакындап келе жатканын унутуп койгондуктан жашоодон ырахат алышат. Эгерде адам өмүр менен өлүмдүн чегин байкабай өтсө, анда ал чыныгы принципке жеткен болот”.
Бул сөзгө да ого бетер күлүп калышты.
78
Сарайга келгенде, биринчи министр Токиваиди эң маанилүү билдирүү алып келген сакчы күтүп турган. Улук даражалуу адамды көргөндө, сакчы атынан түшүп салам берди. Биринчи министр сакчыны иштен четтетүүнү буйруду да, мындай деп билдирди: “Император сарайынын түндүк дубалынын сакчысы эң маанилүү билдирүү колунда турганына карабай, атынан түштү. Мындай адам мамлекетке кантип ак ниет менен кызмат кыла алат?!”
Эң маанилүү билдирүүнү жогорку даражалуу адамдарга атка минип туруп көрсөтүү керек. Атынан түшүүгө тыюу салынат.
79
Менамоми деген чөп бар. Эгерде жылан чаккан адам бул чөптү жараатына сүртүп, таңып койсо, дароо айыгат. Андыктан, аны тааный билүү маанилүү.
80
Бир нерсеге жабышып, ага зыян келтирген нерселерди санап бүтүрүү мүмкүн эмес. Мисалы: денеге – бит, үйгө – келемиш, өлкөгө – каракчы, бактысыз адамга – байлык, жакшы адамга – боорукердик, дин кызматкерине – мыйзам окутуу.
81
“Жумшак жыттуу сүйлөшүүлөр” деген сөздөрдү окуганда, ичимде даанышман ойлор жанданды. Бул сөздөр акылман адамдардын накыл кептерин камтыйт экен.
Эгер кандайдыр бир ишти кылуу керекпи же жокпу деген күмөн пайда болсо, адатта, аны аткарбай эле койгон оң.
Келечек жөнүндө ойлонгон адам эч нерсеге ээ болбошу керек. Тамак ичүүчү жөнөкөй идиш да болбошу керек. Намаз китеби же Будданын статуэткасы сыяктуу баалуу буюмдарды кармап жүрүү туура эмес.
Эң жогорку деңгээл – эч нерсеге ээ болбой, толук жалгыздыкка умтулуу.
Акылман адам жөнөкөй адамдай, акылдуу адам акылсызга окшоп, бай адам кедейдей, таланттуу адам таланты жоктой болуп көрүнүшү керек.
Будданын окууларын түшүнүү үчүн атайын аракеттин кереги жок. Денени эс алдырып, жан дүйнөнү дүйнөлүк түйшүктөн арылтуу жетиштүү.
Ушул ойлордон тышкары дагы бир маанилүү нерсе бар эле, бирок эсиме келбей койду.
82
Биринчи министр Хорикава сулуулугу жана байлыгы менен гана эмес, саркеч буюмдарга болгон өзгөчө сүйүүсү менен да белгилүү болгон. Ал өзүнүн уулу Мототосиге издөө бөлүмүнүн башчылыгын тапшырат. Уулу кызматка киришкенде, атасы анын кызматтык бөлмөсүндөгү кытай сандыгынын көрксүздүгүн байкап, аны кооздоп өзгөртүүнү буйруйт.
Бирок, эски каада-салттарды жакшы билген чиновниктер мындай деп жооп беришет:
“Бул сандык эзелтен бери колдонулуп келет, анын кайдан алынып келингени белгисиз. Жүз жылдан ашуун убакыттан бери сарайда муундан-муунга өтүп, эскирген буюмдарды жаңылоо үчүн үлгү катары кызмат кылып келген. Ошондуктан, аны өзгөртпөй эле койгон туура болот.”
Ошентип, министрдин буйругу аткарылбай калат.
83
Үйдүн түндүк дубалында эрибей калган кар музга айланып, арабанын устундарында шурудай болуп жалтырап турду. Таң кербезденип, ай канчалык нурун чачса да, бул бурчтун сырын ача албагандай сезилди.
Алыстагы храмдын галереясында бир асылзат айым менен баарлашып отурду. Алардын сүйлөшүүсү түгөнбөс сыяктуу. Аялдын саал ийилген моюну, ажайып келбети көз жоосун алат. Көйнөгүнөн чыккан жыпар жыт күтүүсүздөн жүрөгүңдүн тынчын алат. Ара-арасында угулган шыбырлар дагы өзүнө тартып, айлананын сүйкүмдүүлүгүн ашырат.
84
Кээде аялдарды эркектерди шылдыңдап күлбөй тургандай тарбиялоо керектиги айтылат. Бир жолу мага мурунку Таза Жер храмынын регенти жаш кезинде кечил-императрица Анкийден тарбия алгандыгын айтып берген. Ямасина аттуу министр жөнөкөй кызматчы карап койсо эле уялып кетчү экен.
Эгер аялдар болбосо, эркектер кийимдерин да, баш кийимдерин да оңдуу кие алышмак эмес. Аялдар эркектердин сезимдерин козгогон сүйкүмдүү жандыктардай сезилиши мүмкүн. Бирок, чындыгында, бардык аялдар табиятынан кемчилиги арбын. Алар өтө өзүмчүл, ач көз, туура жолду билбейт, оңой эле жаңылышат. Ал эми сүйлөшө келгенде жөнөкөй суроого да жооп бере алышпайт.
“Балким, алар сак болгондуктанбы?” деп ойлошуңуз мүмкүн. Бирок андай эмес, алар күтүлбөгөн нерселерди сурабасаң да айтып беришет. Эгер кимдир бирөө аялдардын акылдуулугу алардын сырдуулугунда, көздү боёдогу чеберчилигинде деп ойлосо, анда алардын айла-амалдары биринчи көз карашта эле билинерин билбейт. Аял – ишенимсиз жана акылсыз жандык. Аялдын жакшы мамилесине жетүүгө аракет кылган жана анын кежирлигине, кубулма мүнөзүнө баш ийген адам боор оорууга татыктуу.
Анда эмне үчүн аялдын алдында момун болуу керек? Акылдуу аял жагымсыз жана суук болот. Аял сүйүүдөн сокур болуп, анын каалоосун аткарганда гана сүйкүмдүү жана кызыктуу көрүнүшү мүмкүн.
85
Көз ирмемдин баалуулугун эч ким толук түшүнбөйт. Бул терең билимдин жетишсиздигиненби, же жөн гана аң-сезимдин жоктугунанбы? Балким, бул кайдыгерлик менен коштолгон аңкоолуктан уламдыр. Бирок, бир тыйын анча деле баалуу болбосо да, аны үнөмдөсөң, келечекте чоң жардам берет. Ошондуктан, сараң адам ар бир тыйынды аярлап, сактап калууга аракет кылат.
Биз көз ирмемдин канчалык баалуу экенин ойлобойбуз. Бирок, убакыт токтобойт, ар бир көз ирмем өтүп, күтүүсүз учурда өмүрүң аяктайт. Ошондуктан, акылдуу адам алдыдагы күндөр менен айлар жөнүндө тынчсызданып, кайгырбашы керек. Өкүнүчтүү эмес, пайдалуу нерселер гана эске алынууга тийиш.
Эгер кимдир бирөө эртең менен сенин өмүрүң менен коштошооруңду айтса, бүгүнкү күн бүтө электе эмнелерди жасоого үлгүрмөк элең? Эмне үчүн бүгүнкү күн – баарыбыз жашап жаткан бул күн – акыркы күндөн айырмаланышы керек?
Күн сайын биз көп убактыбызды тамак-ашка, күнүмдүк муктаждыктарга, уйкуга, сүйлөшүүлөргө жана жөн гана басып жүрүүгө жумшайбыз. Бул зарылчылык. Ал эми бош убактыбызда пайдасыз нерселерди жасап, керексиз сөздөрдү сүйлөп, маанисиз ойлорго жетеленип, убакытты текке кетиребиз. Бул – эң чоң акылсыздык. Анткени, ушинтип күндөр өтүп, айлар алмашып, бүтүндөй өмүр көз ачып жумганча өтүп кетет. Се Лин-юнь “Лотос Сутрасынын” түрмөктөрүн которгон болсо да, Хуэй Юань аны Ак Лотос жамаатына кабыл алган эмес. Себеби, ал жүрөгүндө шамал менен булуттар сыяктуу алаксыткан ойлорду бекем сактаган.
Адам көз ирмемдерди баалабай унутканда, ал көз ирмемдер канчалык кыска болсо да, ал тирүү өлүккө айланат. Эгерде “эмне үчүн көз ирмемдерди аяш керек?” деп сурашса, анда мындай деп жооп берүүгө болот: “Эгер ичиңде тынчсыздануу болбосо, сырткы дүйнө сени алаксытпаса, дүйнө иштеринен арылууну чечкен адам андан арылат, ал эми окууну өздөштүрүүнү чечкен адам максатына жетет.”
86
Бир айылда жашаган киши, даракка чыгуу боюнча чеберчилиги менен таанымал болгон адамдан бийик дарактын чокусун кесип берүүнү суранды. Даракка чыгуу чебери дароо эле бийик даракка чыкты. Бир учурда ал кулап кете тургандай сезилди, бирок жерде турган киши эч нерсе дебей, унчукпай турду. Чебер ылдый түшүп, үйдүн карнизине жакындаганда, жердеги киши:
– Этият бол! Тайгаланып кетпе! – деп эскертти.
Муну уккан мен ага:
– Мынча бийиктиктен секирип деле түшсө болот эле го. Эмне үчүн жана айтпай, эми айтып жатасыз? – деп сурадым.
Ал мындай деп жооп берди:
– Азыркы учурда айтыш керек. Анткени, башы айланып, бутактар ишенимсиз болуп турган чакта, ал өзү эле этият болмок. Ошондуктан мен эч нерсе деген жокмун. Азыр болсо, ката кетирүү анчалык деле коркунучтуу эмес, демек, ал сөзсүз түрдө ката кетирмек.
Бул жөнөкөй эле айылдык кишинин сөзү болчу, бирок анын акыл-насааты даанышмандын сөзүнө тете эле.
Бул окуя оюнга да тиешелүү: эң татаал абалдан топту алгандан кийин, жеңил сезилген жерден сөзсүз ката кетиресиң.
87
Бир жолу мен “сугороку” (шахмат сыяктуу оюн) боюнча чеберчилиги менен белгилүү болгон адамдан ийгилигинин сырын сурасам, ал мындай деп жооп берди:
– Утуш үчүн эмес, утулбоо үчүн ойнош керек. Кайсы кадамдар эң алсыз болушу мүмкүн экенин алдын ала ойлонуп, алардан кач. Утулууну кеминде бир кадамга кечиктирүүгө мүмкүн болгон вариантты танда.
Ушул эле принциптерди жетекчиликке алып, окууну өздөштүр. Денени тынчтандыруунун жана мамлекетти коргоонун ыкмалары да ушундай эле принциптерге негизделет.
88
Бир акылмандын таң каларлык сөзү кулагымда дагы эле жаңырып турат: “Менин оюмча, иго жана сугороку оюндарын күнү-түнү ойногон адам, төрт оор жана беш улуу күнөөдөн да чоң жамандыкка жол ачат”.
89
Эртең алыскы өлкөлөргө аттана турган адамга, шашпай, тынч аткарыла турган иш тапшырууга болобу?
Адам күтүлбөгөн жерден маанилүү иштин алдында калса, ал чексиз кайгыга чөмүлүп, башка эч нерсе жөнүндө уккусу келбей калат. Башкалардын кайгысы да, кубанычы да ага кызыксыз болот.
Баары “Кызыкпайт” дешет, бирок “Эмне үчүн?” деп сураган жан жок. Балким, ошондуктан карылыктын чегине жеткендер, оорунун азабын тарткандар жана түбөлүк сапарга аттана тургандар бул дүйнөнүн ызы-чуусунан алыстагысы келет.
Дүйнөдөн качууну каалабаган бир да жан жок. Эгер сен дүйнөлүк дүрбөлөңгө туткун болуп, андан кутулуу мүмкүн эмес деп эсептесең, каалоолоруң артып, денең алсырап, жаның эс албайт. Ансыз деле маанилүү эмес майда адаттар бүт өмүрүңдү ээлеп, убактыңды уурдайт.
Күн батып баратат, бирок сапар узак. Өмүр болсо чалынып-жыгылып алдыга умтулууда. Эми бардык байланыштарды үзө турган учур келди. Ишенимдүүлүктү сактоо, сылыктык жөнүндө ойлонуунун зарылчылыгы барбы?
Муну түшүнбөгөндөр сени жинди, акыл-эсинен айныган жана сезимсиз деп эсептешет. Бирок жаманаттыдан азап тартпа, мактоого да кубанба!
90
Кээде кырктан ашкан адам жашыруун бузукулук кылса, ага эч ким тоскоол боло албайт. Бирок, эркек менен аялдын ортосундагы мамилелерди талкуулап, андан көңүл ачуу – бул адепсиздик. Бул жийиркеничтүү көрүнүш.
Ошондой эле, карыянын жаштардын арасына кирип, аларды кубантуу үчүн бош сөздөрдү сүйлөгөнү, же баары сыйлаган мырзанын алар менен эч кандай байланышы жоктой түр көрсөткөнү, же болбосо кедей үй-бүлөдө ичимдик ичип, конокторду сыйлап, өзүн көрсөтүүгө аракет кылганы – мунун баары өтө жагымсыз.
91
Илгери адамдар храмдарга, ыйык жайларга жана жалпы эле нерселерге ат коюуга көп маани беришчү эмес. Аталыштар окуяларга жараша, табигый түрдө пайда болгон. Азыркы учурда болсо, аталыштар ушунчалык татаалдашып кеткендиктен, адамдар чыгармачылык жөндөмүн көрсөтүү үчүн аларды ойлоп табууга азап чегип жаткандай сезилет. Ошондой эле, ысымдарга адаттан тыш иероглифтерди тандоого аракет кылуу да маанисиз. Анткени, сейрек кездешүүчү нерселерге, башкалардан айырмаланууга умтулуу – бул көбүнчө чектелген адамдардын белгиси деп айтылат.
92
Дос тандоодо этият болуу керек. Төмөнкү сапаттарга ээ адамдар менен дос болуудан алыс болуңуз: Айтканына турбаган, текебер адам: Өзүн жогору сезип, башкаларды баалабаган адамдардан оолак болуңуз. Өтө жаш, тажрыйбасыз адам: Жашоо тажрыйбасы аз болгондуктан, туура чечим чыгарууда кыйналышы мүмкүн. Эч качан оорубаган, ден соолугу чың адам: Мындай адамдар башкалардын алсыздыгын түшүнбөй, аёосуз мамиле кылышы ыктымал. Ичкиликке берилген адам: Ичимдик адамды жаман жолго салып, достукка зыян келтириши мүмкүн. Урушчаак, катаал мүнөздүү адам: Мындай адамдар менен мамиле түзүү оор жана жагымсыз болот. Жалганчы: Ишеним достуктун негизи, ал эми жалганчы адам ишенимди жоготот. Ач көз адам: Өз кызыкчылыгын гана ойлогон адам достукту баалабайт.
Ал эми төмөнкү сапаттарга ээ адамдар менен дос болсоңуз, бул сизге пайдалуу болот: Жардам берип колун сунган, белек берген адам: Чыныгы достук камкордук жана колдоо менен коштолот. Дарыгер: Ден-соолугуңузга кам көрүүгө жардам берет. Акылман адам: Сизге туура кеңеш берип, жашоодо алдыга умтулууга түрткү берет.
Эскертүү: Бул кеңештер жалпы мүнөздө берилген. Ар бир адам ар башка, андыктан адамдарды жеке сапаттарына жараша баалоо маанилүү.
93
Кытайдан келген дарыларды эске албаганда, биз кытай буюмдарысыз деле жашай алмакпыз. Өлкөбүздө кытай товарларына окшош буюмдарды жасоого кудуретибиз жетет. Ошондуктан, Кытайдан бизге чейинки узак жол аркылуу майда-барат нерселерди ташып келүү акылга сыйбаган иш. Анткени бекеринен айтылбайт: “Алыстан келген нерселерди ашыкча баалаба” жана “Кыйынчылык менен тапканыңды кымбат дебе”.
94
Чарбада жылкылар менен өгүздөрдү багуу – бул зарылчылык. Аларды байлап, кээде кыйнаганга туура келгени жүрөктү оорутат, бирок башка арга жок учурлар болот. Ал эми иттерге келсек, алар үй кайтаруу жана мүлктү коргоо ишинде адамдан алда канча мыкты. Ошондуктан, аларды сөзсүз багуу керек. Бирок, азыркы учурда ар бир үйдө ит бар, андыктан аларды атайын багуунун деле кереги жок. Калган бардык жаныбарлар менен канаттуулардын чарбада болушунун эч кандай мааниси жок.
95
Ылдам чуркоочу жаныбарлар тосмолорго камалып, чынжырга байланат. Жеңил канаттуулардын канаты кесилип, аларды капастарга камашат. Алар асманды, эркин тоолорду жана кенен өрөөндөрдү сагынып, тынчтык таппай кыйналышат.
Бул ой мени чыдагыс абалга салат, жүрөгү бар адам үчүн бул азаптуу. Жаныбарларды кордоп, андан ырахат алгандар Цзе жана Чжоуга окшош. Ал эми Ван Цзыю канаттууларды абдан жакшы көрчү, алар менен бамбук токойлорунда ойногон, алар анын жан шериктери болуп калышкан. Ал эч качан аларды кармап, азапка салган эмес. Андан тышкары, бир чыгармада мындай деп айтылат: “Үйдө сейрек кездешүүчү канаттууларды жана кызыктуу жаныбарларды кармоого болбойт”.
96
Адам баласынын алгачкы кадамы – акылмандардын ой-пикирин түшүнүү үчүн жазууну үйрөнүү. Каллиграфия өзүнчө илим болбосо да, бардык билимдердин башаты болуп саналат.
Андан соң, адам өзүн жана айланасындагыларды сактоо үчүн дарыгерлик өнөрүнө ээ болууга тийиш. Дарылоону билбеген адам өзүн да, жакындарын да коргой албайт, ата-энесинин жана башка сыйлуу адамдардын алдындагы милдетин толук аткара албайт.
Кийинки кезекте жаа атуу, ат минүү сыяктуу алты негизги чеберчиликти үйрөнүү зарыл. Бул өнөрлөрдүн баары адам үчүн өтө маанилүү.
Эч качан китептен алган билимди, аскердик ишти жана медицинаны көз жаздымда калтырбаңыз. Бул багыттарды өздөштүргөн адам коомго ар дайым керектүү инсан болот.
Андан тышкары, тамак-аш – адамдын жашоосунун негизги булагы. Тамак жасоо өнөрүн мыкты өздөштүргөн адам коомго зор пайда алып келет. Ошондой эле, ар кандай кол өнөрчүлүк жана чеберчилик ар бир иште баалуу.
Калган өнөрлөргө келсек, жетекчилик кызматтагы адам көптөгөн таланттарга ээ болушу мүмкүн. Поэзияга жакын, музыканы түшүнгөн жакшы. Бирок, бул өнөрлөрдү мамлекет жана карамагындагылар жогору бааласа да, азыркы заманда алардын жардамы менен дүйнөнү башкаруу анчалык деле натыйжалуу эмес. Алтын канчалык кооз болсо да, темирдин пайдасы алда канча көп.
(уландысы бар)
Которгон Абийрбек Абыкаев
