Кэнко-Хоси Ёсида: “Зериккенде жазылган ой толгоолор” – 3 (уландысы)
1-бөлүгү (1-43), 2-бөлүгү (44-96)
97
Убакытты текке кетирүү – акылсыздыктын же катачылыктын белгиси. Биздин өлкөбүз жана жетекчилерибиз үчүн аткарылышы зарыл, кечиктирүүгө мүмкүн эмес көптөгөн маанилүү иштер бар. Мындай милдеттердин алдында бош убакыт калбашы керек. Бул тууралуу терең ойлонуу абдан маанилүү.
Адамдын жашоосундагы эң негизги муктаждыктар: биринчиден, тамак-аш, экинчиден, кийим-кече, үчүнчүдөн, турак-жай. Бирок, адамзаттын муктаждыктары ушул үчөө менен эле чектелбейт. Ачкачылыктан, сууктан, жаан-чачындан азап чекпеген тынч жашоо – чыныгы бакыт. Тилекке каршы, ар бир адам ооруйт. Оору жукканда, андан жапа чегүү өтө оор болот. Мындай учурда адамдын бардык ой-санаасы дарыланууга гана багытталат.
Өзүнө керектүү нерселерди, анын ичинде дары-дармектерди жана башка буюмдарды камсыз кыла албагандар – жакырлар. Ал эми муктаждыктарын оңой эле канааттандыргандар – байлар. Жогоруда аталган негизги муктаждыктардан ашыкча нерселерди талап кылгандар – ысырапкорлор. Эгер адам үнөмдүү болсо, ал аз нерсеге ыраазы боло алат.
98
Кумар оюнунда бардыгын тобокелге салып, эч нерседен тайманбаган адам менен ойнобогула. Чыныгы оюнчу – бул оюндун кайсы учурда өзүнө ыңгайлуу бурулушун, качан токтосо жеңишке жетерин билген адам.
99
Эгерде бир нерсени оңдогондон эч кандай пайда болбосо, анда аны оңдобой эле койгон артык.
100
Масафуса-дайнагон абдан таланттуу, акылдуу жана жагымдуу адам болгондуктан, аны жогорку кызматка көтөрүү каралган эле. Бирок, императорго жакын адамдардын бири мындай деди:
“Жакында эле коркунучтуу бир көрүнүштү көрдүм.”
Император сурады: “Эмнени көрдүң?”
“Тосмодогу тешиктен Масафуса мырза шумкарына тирүү иттин буттарын кесип берип жатканын көрдүм.”
Бул окуя императордун нааразычылыгын жана жийиркеничин жаратып, Масафусага болгон жакшы мамилесин өзгөрттү. Анын кызматка көтөрүлүшү токтотулду. Албетте, мындай адамдын шумкар кармашы таң калыштуу болгону менен, иттин буттары тууралуу окуя чындыкка дал келбейт.
Мындай катаалдык тууралуу ушак-айың болгонуна карабай, мамлекет башчысынын ага кылган мамилеси урматтоого татыктуу. Жалпысынан алганда, тирүү жандыктарды азапка салып, өлтүрүп, кыйнап көңүл ачкандар жырткычтардан эч айырмаланбайт.
Кылдат байкап көрсөк, канаттуулар, жаныбарлар, ал тургай кичинекей курт-кумурскалар да балдарына мээрим төгүп, ата-энелерине бекем байланат. Алар да жубун тандап, кызганып, ачууланып, сүйүп, жашоого умтулушат. Табияттын мыйзамдарына толук баш ийгендиктен, бул жагынан алар бизден алда канча бийик турат.
Аларды азапка салып, өмүрүн кыйганыбызда, алардын да жан дүйнөсү оорубайт бекен? Сезимтал жандыкты көрүп, боор оорубаган адам, адам боло албайт.
101
Янь Хуай адамдардын тынчтыгын бузбоону эң башкы максаты деп билген. Анын ою боюнча, адамдарды азап-тозокко салып, бактысыздыкка учуратуу туура эмес. Жада калса, коомдун төмөнкү катмарындагы адамдардын да эркиндигин чектөөгө болбойт.
Кээде адамдар кичинекей балдарды алдап, коркутуп же уят кылып көңүл ачышат. Чоң адамдар мындай жалганчылыкка оңой эле көнүп кетишсе, балдардын жүрөгүнө коркуу, уят жана жан дүйнөсүнүн азабы терең сиңип, оор из калтырат. Балдарды кыйнап көңүл ачуу – бул адамдын жан дүйнөсүндө боор ооруу сезиминин жоктугун билдирет.
Чоң адамдын кубанычы, ачуусу, кайгысы, ырахаты – мунун баары убактылуу, алдамчы нерселер. Бирок, чындыктай сезилген арбактардын таасиринен ким кутула алат?
Адамдын жашоосундагы кубаныч, ачуу, кайгы, ырахат сыяктуу сезимдер убактылуу жана алдамчы болушу мүмкүн. Бирок, чындыктай сезилген, бирок чындыгында элес болгон нерселердин таасиринен арылуу оңой эмес.
Адамдын жан дүйнөсүн жаралоо – бул денесин майып кылуудан да оор залал. Көпчүлүк ооруларыбыздын тамыры да дал ушул жан дүйнөбүздө жатат. Сырттан келген оорулар аз. Төмөнкүлөрдү эстен чыгарбоо керек: биз тердеш үчүн дары ичебиз, бирок андан эч кандай пайда жок. Ал эми бир жолу коркуу же уят сезимин башыбыздан өткөрсөк, тер сөзсүз чыгат. Мунун себеби – жан дүйнөбүздүн реакциясы. Атүгүл, байыркы уламыштарда Линъюнь мунарасына жазуу жазып жатып, адамдын чачы агарып кеткен учурлар да болгон дешет.
102
Эч ким менен талашпай, өзүңдү тыйып, каршылашың менен макул болуу – эң акылдуу жол. Башка бирөөнүн кызыкчылыгы үчүн өз иштериңди кийинкиге калтыруу да маанилүү.
Мелдешке умтулган адам дайыма жеңишке жетүүнү каалайт. Себеби, атаандашынан үстөм болуудан ырахат алуу, жеңилүүдөн канааттануу алуу мүмкүнчүлүгүнөн жогору турат. Өзүң утулуп, каршылашыңа ырахат тартуулап жатасың деген ой оюнга болгон кызыгууну өлтүрөт. Бирок, башка бирөөнү капа кылуу үчүн жеңишке умтулуу – бул адепсиздик.
Достук мамиледе ойноп жатып, өнөктөштөрүн алдап, ошол эле учурда өзүнүн үстөмдүгүнөн ырахат алган адамдар да кездешет. Бул да адилетсиздик. Көп учурда узакка созулган кастык биринчи чогуу өткөргөн оюн-зооктон башталат. Мунун баары талашууга болгон кумарлануудан келип чыккан зыяндар.
Адамдардан бир нерседе артык болуу үчүн, илим менен алектенип, аларды акылмандыгың менен ашып өтүү жөнүндө гана ойлонуу керек. Окууну түшүнгөн адам, кылган жакшылыгы менен мактанбоо жана жолдоштору менен урушпоо керектигин билет. Окуунун күчү гана бизге жогорку кызматтан баш тартууга жана пайдадан баш тартууга мүмкүндүк берет.
103
Байлык – кедейдин тилеги, күч – карынын арзуусу. Эгер адам өз максатына жетүү мүмкүн эместигин түшүнсө, анда ал токтоону тандашы керек. Максатты ишке ашырууга тоскоолдуктарды жеңүү мүмкүн эмес болсо, аракетти улантуу – бул ката. Өз мүмкүнчүлүгүн ашыра баалап, аракет кылуу да катачылыктарга алып келет.
Кедей өзүнүн абалын туура эмес бааласа, уурулуктун, алсыздыктын чегин билбесе, ооруга кабылат.
104
Бир жолу, аты эсимде жок бир диний ордендин насаатчысы, Такакура экс-императору коюлган “Гүл мыйзамы” сектасынын ибадатканасынан чыгып, күзгү алып, өзүнүн сырткы келбетин караптыр. Күзгүдөн өзүнүн жагымсыз жана аянычтуу көрүнүшүн көрүп, дин кызматкери катуу капа болот. Ошондон кийин ал күзгүлөрдү жек көрүп, алардан коркуп, колуна эч качан алган эмес. Андан тышкары, ал адамдар менен баарлашууну токтотуп, кечилдер жашаган бөлмөсүнө камалып, ибадатканадагы кызматтарды аткаруу үчүн гана чыкчу болуп калат. Бул окуя мени таң калтырды.
Менин оюмча, эң акылдуу адамдар да башкаларды сындап, талкуулай алышканы менен, өздөрү жөнүндө эч нерсе билишпейт. Бирок, өзүн тааныбастан туруп, башкаларды таануу мүмкүн эмес. Демек, өзүн билген адамды нерселердин маңызын түшүнгөн адам деп эсептесе болот.
Эгерде адам өзүнүн сырткы келбетинин кемчиликтерин, акылсыздыгын, искусстводогу сабатсыздыгын, коомдогу төмөнкү абалын, жашынын өтүп баратканын, ден соолугунун начарлап баратканын, өлүмдүн жакындап калганын, басып өткөн жолунун кемчиликтерин сезбесе, анда ал башкалардын сындаганын да түшүнбөйт.
Бирок, күзгүдөн өзүңдүн сырткы келбетиңди көрүүгө болот; жашыңды билүүгө, эсептөөгө болот. Бирок, сырткы келбетиң жөнүндө баары билип, бирок аны эч өзгөртө албасаң, бул өзүң жөнүндө эч нерсе билбегендей эле кеп. Сырткы келбетиңди жакшыртуу же жашты азайтуу жөнүндө сөз кылуунун кереги жок. Бирок, өзүңдү өзгөртүүгө алсыз экениңди билгенден кийин, ал иштен кантип баш тартпайсың? Картайганыңды билсең, денеңди карылыкка кантип моюн сундурбай коё аласың? Акылсыздык менен иш кылып жатканыңды сезип калсаң, кантип ойлонбой коймок элең?
Жалпысынан алганда, эгер сени жакшы көргөн эч ким болбосо, адамдарга өзүңдү таңуулоо уят. Сырткы келбети жагымсыз жана жүрөгү пас адамдар элге чыгып, кызмат кылышат; акылсыздар таланттуулар менен аралашат; искусстводо талантсыздар эң мыкты чеберлердин туруктуу коноктору; чачтары аппак болуп калгандар гүлдөп турган жаштар менен теңелет.
Андан да жаманы, адамдар жетүүгө мүмкүн болбогон нерсени каалашат, аткарууга мүмкүн болбогону үчүн өздөрүн өлтүрүшөт; аткарылбай турган нерсени күтүшөт; кимдир бирөөдөн коркуп, ага жагынышат. Бул сырттан келген уят эмес, тескерисинче, өзүнүн ач көздүгүнүн бийлигине берилип, өздөрүн уятка калтырышат. Алар өз ач көздүгүн тыя албаганынын бир гана себеби, жашоонун аяктай турган улуу учуру жакындап калганын билишпейт!
105
Ак сарайдын кеңешчиси Томоудзи менен Сукесуэ-дайнагон-нюдо жолугушуп калышты. Сукесуэ өзүнө өтө ишенимдүү түрдө:
– Кандай суроо берсең да, мен жооп берем! – деди.
Томоудзи таң калып:
– Чындап элеби?
– Анда мелдешели!
– Мен билимдүү адам эмесмин, ошондуктан сизге оорчулук келтирбеген майда-чүйдө суроолорду гана берсем болобу? – деп суранды Томоудзи.
Сукесуэ кубанып макул болду:
– Андан да жакшы! Сенин кандай гана табышмагың болсо да дароо чечип берем!
Алардын сөзүн угуп турган императордун жакындары жана фрейлиналар бул кызыктуу талаш экенин айтып, мындай сунуш киргизишти:
– Мындай талашты императордун көзүнчө өткөргөн жакшы. Ким утулса, ошол той өткөрсүн!
Император аларды чакыртып алды.
Анан Томоудзи мындай деди:
– Бала кезимде уккам, бирок маанисин билбейм. Балдар “Ума-но кицурёкицу-ниноока, накакуборэирикурэндо?” деп айтышканда эмнени билдирет, түшүндүрүп бересизби?
Улуу дайнагон дароо нес болуп калып, мындай деди:
– Бул абдан акылсыз сөз, ага сөз коротуунун кажети жок.
Буга Томоудзи каршы чыгып:
– Мен башынан эле билимдүү эмес экенимди жана акылсыз суроолорду гана бере аларымды айттым эле го, – деди.
Дайнагон-нюдо утулуп, шарт боюнча сонун салтанат өткөрүүгө аргасыз болду.
106
Жаздын гүлдөгөн алчаларына, асмандын тунук айына суктануу жетиштүүбү? Кара булутка жашынган айды издеп, жаздын келгенин байкабай калуу да жүрөктү козгобой койбойт. Бизди ачылууга аз калган бүчүрлөр да, соолуп бараткан бакча да бирдей толкундатат. Кээ бир ырлардын башталышында: “Мен гүлдөрдү көрүүгө келдим, бирок алар эбак соолуп калышкан” же “Тоскоолдуктардан улам гүлдөрдү көрө албай калдым” деген сыяктуу саптарды жолуктурабыз. Мунун “Гүлдөргө суктанып…” деген жөнөкөй киришүүдөн эмнеси жаман? Соолуп калган гүлдөргө же батып бараткан айга суктануунун өзүнчө бир ырахаты бар экени түшүнүктүү. Бирок, кээде “Бул бутак куурап калды, тиги бутак да куурап баратат. Азыр суктана турган эч нерсе жок” деп, үмүтсүздүккө алдырган адамдар да кездешет.
107
Бул дүйнөдөгү ар бир нерсенин башталышы да, аягы да өзүнчө бир сүйкүмгө ээ. Адам менен аялдын ортосундагы сүйүү да жөн гана жолугушуубу? Сүйүү – бул жолугушпай калганда кайгыруу, убадалардын аткарылбай калганына өкүнүү, узак түндөрдү жалгыз өткөрүү, алыста жүргөн сүйүктүүңдү гана ойлоо, камыштар менен курчалган баш калкалоочу жайда өткөн күндөрдү сагынуу.
108
Миңдеген чакырым алыстагы көк асмандагы толгон айдан да, таңдын жарчысы болгон жарым ай жүрөктү көбүрөөк козгойт. Караңгы тоолордун чокуларынан карап турган же капыстан жамгыр төгүп өткөн булуттардын артына жашынып, алсыз нурун чачкан сөйкөдөй болгон айдан сүйкүмдүү эч нерсе жок. Айдын нуру нымдуу жалбырактарда ойноп жатканда, ал жүрөктү эзип, жан дүйнөңдөгү досуңа, сүйүктүүңө болгон сагынычты, кусалыкты козгойт.
109
Ай менен гүлдөргө жөн гана карап суктануу менен гана чектелбе. Алар жөнүндө жазда үйдөн чыкпай туруп ой жүгүртүү, ал эми айлуу түндө уктоочу бөлмөдө камалып отуруу – бул да өзүнчө бир ырахат.
110
Тарбиялуу адам эч качан бир нерсеге кумарланганын билдирбейт, анын кызыгуусун сырттан байкоо кыйын. Сезимдерин жашыра албаган адам – алыскы айылдын тургунундай. Ал гүлдөгөн дарактын түбүнө кирип кетет, гүлдөрдү тиктеп көзүн албайт, саке ичип, ренга ырларын жазат, анан эч нерседен тартынбай эң чоң бутакты сындырып алат. Ал колу-бутун булакка салып олтурат, карды басып өтүп из калтырат – демек, ал эч нерсеге сырттан карап суктана албайт.
Мындай адамдар майрамдык оюн-зоокко келгенде өзгөчө көрүнүш жаратат.
– Оюн кечигип жатат, трибунада отуруунун кажети жок, – дешет алар. Анан бөлмөгө кирип, саке ичишет, тамак жешет, иго жана сугороку оюндарын ойноп көңүл ачышат. Ал эми көчөдөгү процессияны трибунада бирөө гана күзөтүп турат. Ал «Келе жатышат!» – деп кыйкырганда, баары бирөө боорго шибеге менен сайгансып секирип турушат, бири-бирин түртүп, трибунанын астындагы бамбук көшөгөсүн чайпалтып кирип кетишет. Дагы: «Кетип баратат!» – деп кыйкырышканда, баары эси оогондой бири-бирин жыгып, трибунага чуркап чыгышат, түртүшөт, бамбук көшөгөсүн ачып, көчөгө көз салышат. Эч нерсени өткөрүп жибербейин дешет! Ким эмне кылып жатканын баарынан сураштырып ушакташат. Ал эми процессия өтүп кеткенде: «Эми кийинкиге чейин», – деп ылдый түшүшөт. Кыязы, алар үчүн эң негизгиси – бир нерсени көрүү гана.
Борбордун тургундары болсо, тескерисинче, жайбаракат, уйкулуу көрүнүшү менен айырмаланып, бул көрүнүшкө анча маани беришпейт. Төмөнкү катмардагы жаштар, милдеттерин аткарууга келгендер же кимдир бирөөнү коштоп жүргөндөр, адепсиздикке жол беришпейт. Алардын эч кимиси керексиз нерселерге кызыгып, оюн-зоокко алаксып кетүүнү каалабайт.
Айлана-тегеректи эч нерсеге карабай каптап кеткен мальва гүлдөрү сулуу көрүнөт. Бирок таң ата электе эле бардыгы: «Бул кимдин арабасы болду экен, эмне үчүн мынча эрте келишти?» – деп ойлонуп, кимиси бай, кимиси кедей экенин божомолдоп, кызыгуулары артат. Бул жерден ат багуучуларды жана кызматчыларды көрүүгө болот. Бири-биринен айырмаланган, кооз унаалар менен келген адамдарды карап отуруп, эч качан зерикпейсиң.
Күүгүм киргенде, катар тизилген арабалар жана жыкжыйма болуп топтошуп жүрүшкөн адамдар акырындык менен тарай башташат. Көп өтпөй эл азайып, арабалардын түз катарлары бузулуп, аралашып кетет. Келгендер жатуу үчүн бамбук төшөктөрүн жайып, шамдарын өчүрүшөт. Алыстан гана чырактардын бүлбүлдөгөн жарыгы көрүнүп, түн ичинде саякатчылардын коңуруктары угулуп турат. Эртең менен болсо, баары кайрадан жанданып, жаңы күнгө даярданышат.
Бул дүйнө жөнүндө ой жүгүртүү, андан прототиптерди табуу – өзгөчө ырахат. Борбордук көчөнү байкоо – майрамды көрүү сыяктуу. Аянтта жүргөн көптөгөн адамдардын арасынан тааныштарды кезиктирүү – дүйнөдө бейтааныш адамдар калбагандай сезим калтырат. Бирок, эгер биз баары өлгөндөн кийин гана өлөбүз деп чечсек, анда бул да көпкө созулбайт.
Чоң идишке суу толтуруп, ага кичинекей тешик жасасак, суу канчалык аз тамчылабасын, эгер ал тынымсыз тамчылап турса да, акыры түгөнөт. Борбордо эл толуп турат, жана күн сайын кимдир бирөө өлөт. Атүгүл бир күндө бирден же экиден эмес. Кээ бир күндөрү Торибэно менен Фунаокага эле эмес, башка көрүстөндөргө да көптөгөн маркумдарды алып келишет. Демек, эч ким өлбөгөн күндөр болбойт. Ошондуктан, даярдалган табыттар талапсыз жаткан учурлар да болбойт.
Өлүм сааты – жаш экениңе, күч-кубаттуу экениңе карабастан, күтүүсүздөн келет. Буга чейин анын чеңгелине кантип түшпөй жүргөнүбүз таң калыштуу. Ушундай жашоого бир мүнөт болсо дагы жеңил ойлуулук менен мамиле кылууга болобу?
Бул шашкиден жасалган «өгөйлөр» деп аталган фигурага окшош. Шашкилер катар тизилип турганда, биринчи кайсынысын алуу керектигин эч ким билбейт. Бирок керектүү санды эсептеп чыккандан кийин, алардын бирин алсак эле, калгандарын дароо көрөбүз. Андан соң кайра-кайра эсептеп, шашкилерди улам бирден сууруп чыга баштайбыз, акыры алардын бири да калбайт.
Согушка кирип бара жаткан жоокер өлүмү жакындап калганын билгенде, үй-бүлөсүн да, өзүн да унутат. Дүрбөлөңдүү дүйнөнү таштап, чөптөн токулган алачыкта камалып, анын түбүндөгү агым менен таштардан тынч ырахат алып, мунун баары анын жанынан өтүп кетет деп эсептеген адам да ажалдан кутула албайт. Тынч тоолордун тереңинде биздин ажалыбыз кире албай калабы? Өлүмгө тике караган кечил менен согуш майданын таштабаган аскердин тагдыры окшош.
111
Өлгөндөн кийин аркаңда мүлк калтыруу акылдуулукка жатпайт. Жаман нерселерди чогултуу – маанисиз, ал эми жакшы нерселерге байлануу – өкүнүчтүү. Алардын көптүгү өкүндүрөт.
Кээде адамдардын арасында “Муну мен алышым керек!” деген талаш-тартыштар башталат, бул таптакыр орунсуз көрүнүш. Эгерде сиз бирөөгө мурас калтырууну ойлонуп жатсаңыз, анда аны тирүү кезиңизде бергениңиз оң. Күн сайын зарыл болгон нерселерди гана колдонуп, ашыкча мүлккө умтулбоо керек.
112
Кайгылуу талаа ийбадатканасынын башкы дин кызматкери Гёрэндин өз аты, кыязы, Миура болгон, ал жеңилгис жоокер катары таанымал эле. Бир жолу ага жердеши келип, сөз арасында мындай деди:
– Чыгыш провинциясынын жашоочуларына ишенсе болот. Ал эми борбордун тургундары убада берүүгө гана маш, алардан чындыкты күтпө.
Акылман Гёрэн ага мындай деп жооп берди:
– Сен ушуга ишенесиң, бирок мен борбордо көп жашадым, аларга көнүп, кылдат байкадым. Азыр аларды башкалардан жаман деп эсептебейм. Алардын жан дүйнөсү назик, ошондуктан алар үчүн башкалардын пикирине каршы чыгуу кыйынга турат. Алар акыр аягына чейин өз оюн айтууга батынышпайт, мүнөзүнүн алсыздыгынан улам сага кошулушат. Менин оюмча, алар эч кимди алдагысы келбейт, бирок алардын көбү жакыр, ийгиликсиз адамдар, ошондуктан көбүнчө өздөрү каалагандай кыла алышпайт.
Чыгыш провинциясынын тургундары менин жердештерим. Бирок, чындыгында, алар орой, сылык сөзгө сараң жана түз сүйлөшөт, анткени башынан эле “жок” деп айтышса, кесип салгандай болот. Бирок алар бай, күчтүү жана аларга ишенсең болот.
Бул акылмандын одоно, элдик сүйлөө стили бар болчу, ошондуктан көпчүлүк анын акылмандардын окууларына анча маани бербейт деп ойлошкон. Бирок ушул сөздөрүнөн кийин ал ушунчалык сый-урматка ээ болгондуктан, аны башка көптөгөн кечилдерден ийбадаткананын башчысы кылып шайлашты. Бул окуя мага тынч акылмандыктын пайдасы жөнүндө ой салды.
Көбүнчө мындай болот: эгер адам көп нерсени билсе, бирок бул тууралуу көп сүйлөсө, анда эл анын өзгөчө таланты жок деп эсептейт. Ал өзү да ката кетирүүдөн качпайт. Ал эми “Мен бул жөнүндө толук түшүнбөйм” деген адам жөнүндө, алар ар дайым, чындыгында, ал өз ишинин мыкты чебери деп ойлошот.
Анын үстүнө, абалы жана жашы боюнча эч кандай каршылыкка жол бербеген адамдын өзү билбеген нерселер жөнүндө билимин көрсөтүп сүйлөгөнүн угуу абдан оор.
113
Эч себепсиз бирөөнүн үйүнө баруу туура эмес. Эгер кандайдыр бир маселе менен барсаңыз, аны чечип бүткөндөн кийин дароо үйүңүзгө кайтыңыз. Ашыкча отуруу конок ээсине да, өзүңүзгө да ыңгайсыздык жаратат. Узакка созулган сүйлөшүүлөр чарчатып, жан дүйнөгө тынчтык бербейт. Убакытты текке кетирип, иштерди кечеңдетүү эки тарапка тең зыян келтирет. Жагымсыз маанайда сүйлөшүү да орунсуз. Эгер бир нерсе жакпай калса, анын себебин дароо ачык айтыңыз.
Ал эми жагымдуу, кубаныч тартуулаган адам келгенде, абал таптакыр башкача болот. Эгер конок зериге баштаганда: “Дагы бир аз отура турбайлы. Бүгүн эч жакка шашпайбыз”, – деп айтсаңыз болот. Ар бир адамда Юань Цзенин көк көздөрү сыяктуу таасирдүү бир нерсе болушу мүмкүн. Эгер досуңуз эч кандай себепсиз кирип келип, тынч отуруп, ар кандай нерселер жөнүндө сүйлөшүп, анан кетип калса, бул абдан жагымдуу көрүнүш.
Мындан тышкары, “Сизден көптөн бери кабар жок…” деген сыяктуу кат алуу да жагымдуу болот.
114
Го оюнунда, бир оюнчу раковиналарды жаап жатканда, атаандашынын колундагыларды байкабай калышы мүмкүн. Ал атаандашынын жеңдеринен тизесине чейин көз жүгүртүп турганда, жанындагы раковиналарды башкасы жаап салат. Мыкты оюнчу атаандашынын раковиналарын алууга шашпайт. Ал жакынкы аймактарды гана жаап, бирок ошол эле учурда көп орунду ээлейт.
Го доскасынын бурчтарына таштарды коюп, атаандашыңдын алыскы таштарын гана көрүп жатсаң, максатыңа жетпейсиң. Ал эми жакынкы, “акылдуу көзгө” дароо көңүл бурсаң, атаандашыңдын таштарына жетесиң.
Кайсы гана иште болбосун, өзүңдөн алыс нерселерге алаксысаң эч нерсеге жетише албайсың.
Биринчиден, өзүңө эң жакын нерсени туура жасашың керек. Цин Сяньюнь айткандай, “жакшылык кылып жатып, келечектеги сыйлык жөнүндө сураба”. Дүйнөнү башкаруу да ушундай. Эгер ээликтерге кайдыгер мамиле кылып, жеңил ойлуу, өзүм билемдик кылсаң, алыскы аймактарда козголоң чыгат. Анда кеч болуп калат. Медицинада айтылгандай, “сасык тумоо болуп, нымдуу жерде жатып, оорудан айыгуу үчүн сыйынган адам акмак”.
Ал эми жакындарыңа кыйынчылыкта жардам берип, ырайым кылып, туура жолго түшсөң, анын пайдалуу таасири канчалык алыска жайыларын алдын ала билүү мүмкүн эмес. Юй Саньямяога каршы жортуулга чыгып, аларды багындырганы менен, аскерди кайтарып, жакшылык тарата баштаганда жеткендей ийгиликке жеткен эмес.
115
Жаш кезинде адамдын денеси ысык канга толуп, жүрөгү ар кандай сезимдерге оңой эле алдырат, кумарлары күчтүү болот. Ал оңой бузулуучу асыл ташка окшош. Жаш адам сулуулукка берилип, байлыгын чачып, анан жөнөкөй турмушка өтүп кетиши мүмкүн. Анын жан дүйнөсү толкунданып, адамдарга текеберленип, көрө албастык кылат. Ынтаалары күн сайын өзгөрүп турат. Сүйүүгө толук берилип, чечкиндүү аракеттерди жасап, өзүн кыйратып жаткандарды үлгү тутуп, жашоосун тобокелге салат. Ал узак жашоо жөнүндө ойлонбойт. Бардык жаны менен каалоолоруна берилип кетет, бул көп муундар бою талкууланат.
Ката кетирүү – жаш курактын мүнөздүү өзгөчөлүгү. Карыган адам каалоолорун тыйып, баарына кайдыгер болуп, эч нерсеге таң калбай калат. Жүрөк тынчыганда, өзүнө зыян келтирген иштерди жасабайсың. Денеңди сактап, эч нерсеге кайгырбайсың, башкалар сени тынчсыздандырбаса эле болду деп ойлойсуң.
Карылыкта адам жаштыкка караганда акылдуураак болот, ал эми жаштыкта денеси кемчиликсиз болот.
116
Айтылып жүргөндөй, кичинекей олжону мыкты кармаган ит чоң олжонун артынан түшүп, акыры экөөнү тең колдон чыгарып алышы мүмкүн. Ошондуктан, кичинекей, жетишкен нерсени чоңураак, али жетпеген нерсе үчүн курмандыкка чалуу акылдуулукка жатпайт. Бул принцип көп жагдайларга тиешелүү.
Адамдардын көптөгөн иш-аракеттеринин арасынан окуудан алган ырахаттай терең жана баалуу нерсе жок. Бул чындап эле улуу иш. Окуунун маанисин бир жолу түшүнүп, ага ыктаган адам башка эч нерсе менен алектениши мүмкүнбү? Канчалык акылсыздык болбосун, адамдын ичиндеги акылсыздык эң начар иттин аң-сезиминен да төмөн болушу мүмкүнбү?”
117
Дүйнөдө түшүнүксүз нерселер көп. Мисалы, кандай гана себеп болбосун, саке тартуулап, аны ич деп кыйноонун мааниси эмнеде экени түшүнүксүз.
Ичип жаткан адамдын жүзүн карап көрчү: бети-башы бырышат, сакени көргөзбөй төгүп салууга аракет кылат, ал жерден качып кетүүгө аракеттенет, бирок аны кетиришпей, ченеминен ашыкча кыйнап ичиришет. Анан атүгүл өзүн кармай билген адам да жинди болуп, акмакка айланат, ал эми таптакыр дени сак адам оор оорулуу адамдай, эч нерсени түшүнбөй жыгылат.
Ошентип, майрамдык кеченин аягы жийиркеничтүү бүтөт. Адам таң атканга чейин башы ооруп, эч нерсе жебей, онтолоп, кусуп чыгат; эртеси кечээки окуяны эстей албайт, башка бир жашоого барып келгендей сезилет. Ал эң маанилүү иштерди – кызматтык жана жеке иштерди көңүлсүз аткарат. Кыскасы оңбогондой зыян тартат.
Адамга мындай мамиле жасоо анын жан дүйнөсүндө боорукердиктин жоктугун билдирет жана сылыктык эрежелерин бузуу болуп саналат. Мындай балээге туш болгон адам аны жаман көрүп, ага ачууланып, нааразы болбойт дейсиңби? Эгер бизге башка өлкөдө ушундай ырым бар деп айтышса, андай адат бизде жок болсо, аны таң калыштуу жана түшүнүксүз деп тапмакпыз.
Атүгүл мындай учурда бөтөн кишиге да байкоо салуу оор. Анткени акылдуу көрүнгөн адамдар да ичип алышканда эч кандай себепсиз күлүшөт, ызы-чуу салышат, өтө көп ашыкча сөздөрдү айтышат, калпактары кыйшыйып, көйнөктөрүнүн топчулары чечилип, көкүрөктөрү жакжайып калышканына көңүл бурушпайт; сандырактаган кылыктарды жасашып, өздөрүнө окшошпой калышат. Ал эми аялдар чачтары саксайып, жоолуктары желкесине кетип, жоон сандары ачылып уятсыз жүздөрү албырып, көздөрү майланышып, жалжактап күлүшөт, башкалардын колуна шарап куюлган чөйчөктү зордоп карматышат, тамагы айрылгыча ырдап, далдалактап бийлешет – бул өтө жийиркеничтүү. Мас адамдарды ырахаттанып байкап тургандар да жийиркеничтүү. Кээ бирлери калпты койгулаштырып, мактанышса, кээ бирлери армандарын айтып ыйлашат; айрымдары чыр салып, уруш баштайт – бул жийиркеничтүү жана коркунучтуу.
Арак ичилген жерде уятсыз жана өкүнүчтүү гана нерселер жасалат. Ал эми аягында, ашыкча ичип алгандан кийин, адамдар жардан кулап түшүшөт, аттардан жана арабалардан кулашат, жаракат алышат. Жолдо кетип баратышып, көрүнгөнгө сөйкөнүп тийишишет, көчөгө сийип, кусат. Өздөрүнчө баратып сөгүнүшөт, ырдайт, көчөгө жатып да калышат.
Мейли, бул иш ушул же келечектеги жашоодо кандайдыр бир пайда алып келе турган иш болсо, анда мейли эле. Бирок бул дүйнөдө анын айынан көптөгөн каталарды кетиришет, байлыктан ажырашат, өздөрүнө оору жуктуруп алышат. Сакени жүз дарынын башкысы деп аташса да, бардык оорулар андан келип чыгат. Анын айынан кайгыңды унутасың дешсе да, мас болуп алып, атүгүл өткөн кайгыны эстеп ыйлайсың. Эгер келечектеги жашоо жөнүндө сөз кылсак, анда саке айынан адам акылынан ажырайт, ал жалын сыяктуу жакшылыктын тамырын өрттөйт, жамандыкты көбөйтөт жана ар кандай тыюларды талкалап, адамды тозокко түшүрөт. Анткени Будда: “Вино алып, башка адамды ичирген адам беш жүз жолу колдору жок жандык болуп төрөлөт” деп насаат калтырган.
Бирок биз винону ушунчалык жийиркеничтүү деп эсептегенибизге карабастан, кээде андан баш тартуу биз үчүн кыйын. Айлуу түндөбү, же карлуу таңдабы, же сакура гүлдөрү ачылганда, бейкапар сүйлөшүп жатып, чөйчөктү колго алуу – ар кандай ырахатты күчөтүүчү иш. Эгер сени зеригүү жеңген күнү сага күтүлбөгөн жерден досуң келсе, анда майрам уюштуруу да жагымдуу болот.
Өзүңдү толук эркин сезбеген үйдө, кандайдыр бир сүйкүмдүү жан бамбук пардасынын артынан жемиштер менен шарапты сунуп жатса, бул абдан жакшы. Кышында кандайдыр бир тар бөлмөдө отко саке жылытып, ичүү да абдан жагымдуу.
118
Муцу провинциясынын губернатору, Сепилдин башкаруучусу Ясумори мыкты чабандес болгон. Бир жолу ал минип бара жаткан аттын буттарын жыйнап, тепкичтен бир секирик менен өткөндө мындай деди:
– Ой, бул өтө чалпоо экен! – деп, ээрди башка атты токууну буюрду.
Бирок экинчи ат аткананын босогосуна чалынып, мүдүрүлүп кеткенде, Ясумори мындай деп билдирди:
– Бул акылсыз жаныбар, муну минсең кырсыкка кабыласың.
Өз ишин билбеген адам ушунчалык сак боло алабы?
119
Ёсида деген атактуу чабандес мындай деп айтчу:
– Ар бир аттын күчтүү экенин түшүнүү керек, адам күч жагынан ага тең келе албайт. Эгерде атты үйрөтүүнү кааласаң, анда биринчи кезекте ага жакшылап көз салып, анын күчтүү жана алсыз жактарын билип алышың зарыл.
Андан сырткары, эгерде тизгин жана башка жабдыктарда эч кандай кооптуулук жок экенин текшергенден кийин да күмөн саноолоруң кала берсе, анда ал атты минип жүрүүгө болбойт. Мына ушундай алдын ала сактык чараларын унутпагандарды чыныгы чабандес деп эсептешет. Мына болгон сыр ушул.
120
Кандай гана тармакты албаңыз, кесипкөй адам, ал тургай өз ишинин чоң устаты болбосо дагы, ышкыбоздон ар дайым алдыда болот. Себеби кесипкөй адам өз ишине тырышчаактык, тактык жана жоопкерчилик менен мамиле кылат. Ал эми ышкыбоз болсо, ишине толук берилип кетпейт. Бул принцип көркөм өнөргө гана тиешелүү эмес. Кандай гана кесип болбосун, таланттын жетишсиздигине карабай, тырышчаактык менен эмгектенүү – ийгиликтин негизи. Ал эми өз каалоолоруна гана баш ийип, чеберчиликке таянуу – ийгиликсиздиктин жолу.
Бүгүн мен тигил ишти аткарам деп пландап турасыз, бирок күтүлбөгөн шашылыш иш пайда болуп, ошол замат ага киришесиз. Натыйжада, бүт күнүңүз ошол иш менен өтүп кетет. Сиз күткөн адамга бирөө тоскоолдук кылып, ал эми сиз күтпөгөн адам келип калат. Жасоону үмүттөнгөн ишиңиз аткарылбай калса, ойлобогон жумушту ийгиликтүү бүтүрөсүз. Эң көп тынчсызданган нерсеңиз эч кандай кыйынчылык жаратпай, тескерисинче, эң оңой деп ойлогон нерсеңиз эң түйшүктүү болуп чыгат. Күн сайын башыңыздан өткөн окуялар сиз ойлогондон такыр башкача болот. Ушундай эле көрүнүш бүт жыл бою кайталанат. Ушинтип жүрүп бүт өмүрүңүз да өтүп кетет.
Биздин бардык пландарыбыз ишке ашпай калат деп ойлошуңуз мүмкүн. Бирок андай эмес: кээ бир нерселер ойлогондой эле, эч кандай аракетсиз ишке ашат. Бирок кайсынысы экенин так айырмалоо мүмкүн эмес. Баары туруксуз экенин түшүнүү – бул убактылуу эмес, түбөлүктүү чындык.
121
Эркек кишинин аял менен байланышып, түйшүккө батпаганы жакшы. “Ал дайыма жалгыз” деген сөздөр кулакка жагымдуу угулат. Ал эми бирөөнү жек көрүүгө жеткирүүчү – “Ал аял алды” же “Күйөөгө тийип, эми чогуу жашашат” деген сыяктуу сөздөр.
Кээде эркектер тууралуу “Эч кандай өзгөчөлүгү жок аял менен тагдырын байлап алды, балким, ал абдан сүйкүмдүү болсо керек” деген сыяктуу ойлор айтылат. Ал эми сулуу аял тууралуу “Бул аялы аны үй кудайындай эркелетип, сыйлап жатат” деп сөз кылышат. Чындыгында, кээде ушундай көрүнүштөр кездешет, бирок анын артында башка нерселер жашырынып жатышы мүмкүн.
Аялдын үй-бүлөдө бардык түйшүктү өз мойнуна алганы да кайгылуу. Баласына бүт сүйүүсүн арнап жатканын көрүү жүрөктү оорутат. Ал эми күйөөсү каза болгондон кийин жесир калган аялды карасаң, ал күйөөсү тирүү кезинде да аянычтуу абалда болгондой сезилет, анын жашоосу бир өңдүү боз кездемедей.
Аял кандай гана жакшы болбосун, аны менен күнү-түнү бирге жашоого аракет кылсаң, жүрөгүң тартпай калышы, атүгүл жек көрүп калышың да мүмкүн. Аялдын табияты башкача, ал үчүн да бул анчалык жакшы эмес. Бирок, өз алдынча жашап, сейрек жолугуп турсаң, ортодогу байланыш эч качан өчпөйт. Балким, сейрек кездешүүчү, күчтүү бир сезимди сезип, бир азга жолугам деп барсаң да, түнөп каласың, ал сезимдин жалыны өчпөй, жүрөгүңдө сакталып калат.
122
Түн киргенде бардык нерселер өзүнүн чыныгы көркүн жоготот деген ой – терең жаңылыштык. Чыныгы сулуулук, нерселердин кооздугу түн ичинде гана толук ачылып, өзүн көрсөтөт. Күндүз жөнөкөйлүк жана момундук жарашса, түн ичинде ачык түстөгү кийимдер жана көркөмдүүлүк өзгөчө жагымдуу болот.
Адамдын сырткы келбети, эгер ал табигый сулуу болсо, түнкү жарыкта жүз эсе жакшырып көрүнөт. Эң жөнөкөй үн да, түн ичиндеги караңгылыкта угулганда, кызыгууну жаратып, укмуштай жагымдуу болот. Жыттар да, жаратылыштын сырдуу үндөрү да чыныгы кооздугун түн ичинде гана тартуулайт.
Жарым түнү сизди зыярат кылган адамдын кийими, ал тургай эң жөнөкөй болсо да, өзгөчө теңдешсиз көрүнөт. Жаштар, баарына көңүл буруп, бири-бирине байкоо салып жүргөндүктөн, күндүн убактысына карабай сырткы көрүнүшүнө тыкыр кам көрүшөт. Алар түн ичинде, эс алууга мүмкүн болгон учурда да, күндүзгүдөй эле сырткы келбетине катаал көз салууга аракет кылышат. Сулуу эркек караңгы киргенде чачын жасалгалап, аял түн бир оокумда төшөктөн туруп, күзгү алып, жүзүн иретке келтирип, анан гана үйүнөн чыгат. Бул көрүнүш жагымдуу.
123
Өзүн билбеген адам башкаларды сындаганды жакшы көрөт жана өзүн алардын жөндөмдүүлүгүнөн кем эмес деп эсептейт. Бирок, ага чейин жетиш кайда! Мисалы, бир оюнда чоң чеберчиликке жеткен адам, акылдуу адамдын бул искусстводо канчалык алсыз экенин көрүп, ага тең тайлаша албайт деген жыйынтыкка келет. Ушул сыяктуу эле, бардык билим тармактарында: сен анын адистигинин тереңдигин билбегендиктен гана башкадан жогорумун деп ойлоо – чоң ката.
Эгерде кечил-катчы жана обочолонгон ойчул бири-бирине сын көз менен карап, бири экинчиси жөнүндө “мага чейин алыс” деп ойлошсо, экөө тең бирдей ката кетиришет. Сага тааныш болгон нерсенин чегинен чыккан нерсени талашуу мүмкүн эмес жана айыптоонун да кереги жок.
124
Мисалы, бир адам эл алдында атайылап жалган сүйлөп, адамдарды адаштырып жатат дейли. Анын айткандарына оңой эле ишенип, чындыкты айтып жатат деп ойлогондор болот. Айрымдар ага ушунчалык берилип кетишет, атүгүл анын жалган сөздөрүн андан да күчөтүп айтышат.
Бул көрүнүшкө кайдыгер карап, ушак-айыңды кулак сыртынан кетиргендер да бар. Дагы бир тобу болсо: “Бул жерде бир нерсе туура эмес окшойт”, – деп, “Ишенгенге да, ишенбегенге да болбойт” деген ойдо болушат.
Кээ бирөөлөр адамдар айтып жаткандан кийин, ишениш керек деп, өз күмөндөрүн басып салышат. Эч нерсени терең түшүнбөгөндөр өздөрүн билгич көрсөтүп, акылдуу жүз менен башын ийкеп, жылмайып коюшат, бирок чындыгында эч нерсени билбейт. Андан тышкары, ар кандай жоромолдорду айткандар да кездешет; алар кээде “балким ушундай болуп калса керек” деп ойлошот, кээде “бул жалган болушу мүмкүн” деп шектене башташат.
Кээ бирөөлөр “Айтса айта берсин!” – деп, колун шилтеп, күлүп коюшу мүмкүн. Ал эми кай бирөөлөрү баарын майда-чүйдөсүнө чейин билип турса да, ооз ачпайт. Аларды күмөн саноолор кыйнабайт, бирок алар жалганчыга да күлбөйт, тескерисинче, эч нерседен шек санабагандардай эле аны уга беришет. Кээде бул жалгандын чыныгы максатын башынан эле билгендер кездешет, бирок ага тоскоолдук кылбай, тескерисинче, жомокчуга боор ооруп, ага жардам берүүгө аракет кылышат.
Акылдуу адам, жалган сөздөрдү укканда, анын сөздөрүнөн жана жүзүнөн эле баарын толук түшүнгөнүн байкоого болот. Андан тышкары, акылман адам биз сыяктуу адашкандарды алаканындагы буюмду көргөндөй эле көрөт деп айтсак болот.
Бирок мындай ойлор менен буддисттик баяндарды сындаганга чейин баруунун кажети жок.
125
Бир бай, өзүнүн талаштуу жерине болгон укугу сотто далилденбей калганда, ачуусуна чыдабай, жумушчуларын ошол талаага жиберип, түшүмүн жыйноону буйруптур. Бирок, орокчулар адашып, жол боюндагы башка бир талааны оруп киришиптир. Муну байкаган бир адам аларга кайрылып:
“Бул талаштуу талаа эмес го. Эмне үчүн бул жерден оруп жатасыңар?” – деп сурайт.
Жумушчулар болсо мындайча жооп беришиптир:
“Чындыгында, биздин бул жерди орууга эч кандай укугубуз жок. Бирок, биз адилетсиздик кылууга келгенден кийин, ал адилетсиздикти кайсы жерде жасаганыбыздын эмне айырмасы бар?”
Негиздеме укмуш!
126
Эч нерсеге толук ишенбе, анткени баары өзгөрүлмө. Акылсыз адамдар кээде бир нерсеге ашыкча берилип, анан кыжырданып, ачууга алдырышат. Өз күчүңө толук ишенбе: эң күчтүүлөр да биринчи болуп кыйынчылыкка кабылышат. Байлыгыңа таянба: убакыт өткөн сайын, ал оңой эле жоголуп кетиши мүмкүн. Талантыңды жалгыз таяныч кылба: ал тургай, улуу Конфуций да убакыттын сыноосуна туруштук бере алган эмес. Жеке сапаттарыңа таянба: Ян Хуай аттуу адам да бактылуу боло алган эмес. Падышанын ырайымына үмүттөнбө: анын ырайымы тез эле өлүм жазасына алмашып кетиши мүмкүн. Кызматчылардын тил алчаактыгына ишенбе: алар каалаган убакта баш ийбей кетип калышы ыктымал. Адамдардын ырайымына таянба: адамдардын мамилеси ар дайым өзгөрүлмө болот. Убадаларга бекем ишенбе: алардын ичинде чындык аз болушу мүмкүн. Эгерде сен өзүңдөн да, башкалардан да эч нерсе талап кылбасаң, анда жашооңдо жакшылык болсо кубанып, жамандык болсо наалыбай, тынч жашайсың. Чек араларды кең кой, ошондо эркин болосуң. Эгерде сенин “чек араларың” (мисалы, ой-пикирлериң, сезимдериң) оңго жана солго кең болсо, сага эч нерсе тоскоолдук кылбайт. Ал эми чек аралар тар болсо, алар сени кысып, талкалап салат. Эгерде сенин жаның тар жана катуу алкак менен чектелсе, сен башкалар менен күрөшүп, акыры талкаланасың. Бирок, жан эркин жана шайкеш болсо, сен бир тал чачыңды да жоготпойсуң.
Адам – бул ааламдын жаны. Ааламдын чеги жок болсо, эмне үчүн адамдын сапаттары андан айырмаланышы керек? Качан сен берешен жана кысылбаган болсоң, сага кубаныч да, кайгы да тоскоолдук кылбайт жана адамдар сага зыян келтирбейт.
127
Күздүн айы чексиз кооз. Айырмасын көрбөгөн жана ай дайыма ушундай деп эсептеген адамга бооруң ооруйт.
128
Бир бай адам мындай деген: “Адам биринчи кезекте байлыкка умтулушу керек. Жакырчылыкта жашоонун кереги жок. Бай адам гана чыныгы адам деп эсептелет. Бай болгуң келсе, анда биринчи кезекте өзүңдө тийиштүү маанайды калыптандыр. Башка эч нерсе эмес, дал ушул маанай гана маанилүү. Өмүрүңдүн түбөлүктүүлүгүн ойлонуп жаша, ал эми анын тез өтүп кетерин убактылуу да эстебе. Бул биринчи осуят.”
Экинчи осуят: Дүйнөдөгү бардык нерсенин артынан түшүүгө болбойт. Адам тирүү турганда, өзү үчүн да, башкалар үчүн да сансыз каалоолор пайда болот. Эгерде каалоолордун бийлигине алдырып, эркти жоготсоң, анда миллиондогон акчаң болсо да, бир мүнөт да тынч жашай албайсың. Каалоолор эч качан түгөнбөйт, ал эми байлыктын чеги бар. Байлыктын чеги болгон соң, чексиз каалоолорго баш ийүү мүмкүн эмес. Жүрөгүңдө каалоолор өнүп чыкса, анда сени жок кыла турган жаман умтулуулар келет. Тынымсыз сактануу менен гана сен эч качан жаңылыштык кетирбейсиң, ал тургай эң кичинекейин да.
Үчүнчү осуят: Акчаны өз кулуңа теңеп, аны каалагандай колдоно алам деп ойлосоң, анда жакырчылыктан көпкө чейин кутула албайсың. Акчадан коркуп, аны кудай катары сыйлап, өз каалооң боюнча колдонууга болбойт.
Төртүнчү осуят: Акча табуудан уялба, ачууланба жана наалыба.
Бешинчи осуят: Чынчыл бол жана өз убадаларыңды так аткар.
Эгерде байлыкка умтулган адам бул принциптердин баарын так сактаса, анда ал кургак нерселерди жалын каптагандай, суу ылдый агылгандай эле сөзсүз түрдө байлыкка жетет. Көп акча топтолгондо, жаның түбөлүк тынчтыкта жана кубанычта болот, ал тургай той-топур, көңүл ачуу жана кумарлар азгырбаса да, үйүңдү кооздобой, каалоолордун бийлигине алдырбасаң дагы.
Жалпысынан алганда, адам өз каалоолорун ишке ашыруу үчүн байлыкка жетишет. Акчаны байлык деп эсептешет, анткени анын жардамы менен каалоолор канааттандырылат. Бирок, каалоолору бар болсо да, аларды канааттандыра албаган адам жардыдан эч айырмасы жок. Анда бул жерде кандай кубаныч бар? Байдын бул осуяттарын төмөнкүчө чечмелесе болот: жөнөкөй адамдык каалоолорду четке кагып, жакырчылыкка капа болбош керек.
Өз каалоолорду аткаруу менен кубаныч табуудан көрө, байлыгы жок болгону жакшы. Ириңдеген жана жаралуу адамга, аларды суу менен жуугандан көрө, эч качан оорубаганы жакшы.
Ошентип, жакырчылык менен байлыктын ортосунда эч кандай айырма жок. “Нерселердин маңызын түшүнгөн” адам “принциптер менен таанышпаган” адамдан айырмаланбайт. Каалоолордун чексиздиги каалоолордун жоктугуна окшош.
129
Албетте, конок чакыруу үчүн ыңгайлуу учурду тандоо туура, бирок эң жакшысы – бул жөн гана, эч кандай атайын себепсиз жасалган чакыруу. Белек берүүдө да ушундай принцип иштейт: эгерде атайын учурду күтпөстөн, “сага” деп жөн эле берсең, ал чын дилинен берилген болот. Адамдын тамашалап, башканы көндүрүүгө аракет кылганы же талашта жеңилип, андан пайда табууну көксөгөнү жагымсыз.
130
Эгерде сиз бактылуу жашоону кааласаңыз, анда бир нече жөнөкөй эрежени карманыңыз: ар дайым чынчыл болуңуз, бардыгына тең урмат-сый менен мамиле кылыңыз жана сөзүңүздү ойлонуп сүйлөңүз. Бул эрежелерди ар бир адам, жашына жана жынысына карабастан, сактаса жакшы. Бирок, айрыкча жаш жана сырткы келбети жагымдуу адамдар ар бир сөзүн кылдаттык менен тандап сүйлөсө, алар башкаларга өчпөс таасир калтыра алышат. Көпчүлүк каталар адамдар өздөрүн өтө чебер сезип, баарын жеңил кабыл алгандан келип чыгат. Алар текеберленип, башкаларды баалабай калышат.
131
Эгер сизге бир нерсе тууралуу суроо беришсе, туура эмес жообуңуз менен маектешиңизди адаштыруунун кажети жок. Ал баарын жакшы билет деп ойлоп, чындыкты айтсаңыз, акылсыз болуп көрүнүшүңүз мүмкүн. Көпчүлүк адамдар өздөрүнүн пикиринин тууралыгына дагы бир жолу ынангысы келип, өздөрү билген нерселер тууралуу сурашат. Ал эми эмне жөнүндө сурап жатканын билгендер да жок эмес! Эгер аларга эч кандай кыйгап өтпөй, ачык, түз жооп берсеңиз, алар сизди кунт коюп угушат.
Мисалы, эгер таанышыңыз сиз жакшы билген бир иш тууралуу укпаса, анан сиз ага: “Ооба, тигинин иши жаман” деп жооп берсеңиз, анда ал: “Иштин чоо-жайын айтып берчи?” деп сурашы мүмкүн. Мындай учурда өзүңүздү ыңгайсыз сезип каласыз.
Кээде адамдар көптөн бери белгилүү болгон нерсени билбей калышы мүмкүн. Андай учурда ага баарын эч кандай шек келтирбегендей кылып түшүндүрүп берүүдөн тартынуунун кереги жок. Ачык жооп берүүдөн жашоо тажрыйбасы жетишпеген адамдар коркот.
132
Адам жөндөн-жөн эле ээн үйлөргө басып кирбейт. Эгерде үй ээн болсо, ага жолоочулар да, түлкү, үкү сыяктуу жаныбарлар да эч тартынбастан кире беришет. Алар үйгө ээлик кылып, жашап да калышат. Мындан тышкары, ээн үйлөрдө ар кандай коркунучтуу жандыктар, жин-шайтандар пайда болушу мүмкүн.
Күзгүнүн өзүнүн түсү да, формасы да жок. Ошондуктан, ал өзүнүн алдында пайда болгон бардык нерселерди чагылдырат. Эгерде күзгүдө түс жана форма болгондо, ал эч нерсени чагылдырмак эмес. Боштук ар кандай нерселерди өзүнө батыра берет. Биздин жан дүйнөбүзгө да ар кандай ойлор өзүм билемдик менен келе берсе, бул, балким, жан дүйнөбүздүн боштугунан улам болуп жаткандыр. Эгерде жан дүйнөбүз бай болсо, анда көкүрөк чексиз түйшүктөн кысылбайт эле.
133
Толгон ай бир көз ирмемге да толук бойдон калбайт, ал заматта кичирейе баштайт. Байкабаган адам, балким, анын формасы бир түндүн ичинде канчалык өзгөргөнүн билбей да калат.
Оор оору да ушундай: жашоого убакыт аз калат, өлүм сааты барган сайын жакындай берет!
Бирок оору өлүм менен коркутпаса, анчалык кооптуу эмес. Сен жашооңду өзгөртпөй, баягыдай эле жүрө бересиң. Көп нерсени бүтүрүп, анан чыныгы жолго түшөм деп ойлойсуң. Ал ортодо оору жеңип, өлүм дарбазасына карай бет аласың – ошондо эч бир тилегиңди орундай албай каласың.
Кайдыгерлик менен өткөргөн жылдарыңа, айларыңа өкүнөсүң. Күн баткандан кийин, тигини да, муну да кылууга ынтызар болосуң, эгерде оору сага өмүр берсе. Бирок абалың начарлай берет, акыры эс-учуңду жоготуп, кыйналып өлөсүң. Кыязы, дал ушундай болот. Муну адамдар биринчи кезекте жана шашылыш түрдө жүрөгүнө түйүп алышы керек.
Эгер каалоолоруңду аткарып бүткөндөн кийин, бош убактыңда окууга кайрылгың келсе, анда бул ишке ашпай турганын унутпа. Анткени каалоолордун чеги жок. Биздин элес сыяктуу жашообуз үчүн эмне кылсак болот?
Жалпысынан алганда, биздин каалоолорубуздун баары – курулай ойлор.
Жүрөккө каалоо түшөр замат, аны аткарууга умтулбай, тескерисинче, жүрөктүн адашуусуна жол бербөө – эң туура жол. Качан бардык иштерди таштап, окууга кайрылсаң, тоскоолдуктар жоюлат, түйшүктөр кетет, жан дүйнөң менен денең тынчтык табат.
134
Биздин ыңгайлуулукка жана жайлуулукка болгон тынымсыз умтулуубуз, кыйынчылыктарга жана ырахаттарга болгон мамилебизден келип чыгат. Баарыбыз эле ырахатты жакшы көрөбүз жана аны издөөнү токтотпойбуз. Биринчиден, даңк ырахат берет. Даңк эки түрдүү болот: иштерди мактоо жана талантты мактоо. Экинчиден, кумардан ырахат алабыз, үчүнчүдөн, ач көздүктөн. Бирок, бул үч нерсеге умтулуу, караңгы каалоолордун алдында эч нерсе эмес. Мындай умтулуу жашоого болгон бузулган көз караштан келип чыгат жана көптөгөн кырсыктарга алып келет. Андыктан, ырахатты ашыкча издебеген жакшы.
Которгон Абийрбек Абыкаев
