Мо-Янды окугандан кийин

Мо Яньдын “Өлүп тирилгенден чарчадым” (“Устал рождаться и умирать”) романынын негизги темалары (кайра жаралуу, эс тутум, саясий зомбулук, айыл турмушу, адам рухунун туруктуулугу) экен. Кыргыз адабиятында, өзгөчө Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларында абдан күчтүү параллелдерге ээ. Айтматов – бул жагынан эң жакын жана эң терең салыштырууга мүмкүн болгон жазуучу.

Эс тутум жана инсандыктын жоголушу

Мо Янда Симэнь Нао өлгөндөн кийин да эс тутумун, адилеттик сезимин жана инсандыгын толук сактап калат. Ал жаныбар болуп жаралса да, “ким экенин” унутпайт.

Айтматовдун “Кылым карыткан бир күн” чыгармасында болсо маңкурт мотиви – эң күчтүү параллель. Маңкурт – эс тутумун толук жоготкон адам. Ал өз энесин тааныбайт, өз тарыхын, ким экенин билбейт.

Мо Янда адам руху эс тутумун сактап калат (кайра жаралуу аркылуу), Айтматовдо болсо система адамды эс тутумсуз «Маңкуртка» айландырат. Экөө тең «эс тутум – инсандыктын негизи» деген ойду баса белгилешет, бирок ар кандай жол менен.

Жаныбар аркылуу адам дүйнөсүн көрсөтүү

Мо Янь: Эшек, уй, чочко, ит, маймыл – баары адамдын тарыхын жана сезимдерин алып жүрөт. Жаныбардын көзү менен адамдардын саясий жана турмуштук абсурдун көрөбүз.

Айтматов: «Кош бол, Гүлсары!» чыгармасында Гүлсарат – негизги каарман Танабайдын жашоосунун, достук, лоялдуулук жана эскирүүнүн символу. Ат аркылуу автор коллективдештирүү, жеке менчиктин жок болушу, адамдын ички дүйнөсүнүн талкаланышын көрсөтөт.

Экөө тең жаныбарды жөн гана «каарман» эмес, адам тагдырынын күзгүсү катары колдонушат.

Саясий системанын адамга тийгизген таасири

Мо Янь: Жер реформасы, коллективизация, Маданий революция – адамды «класстык душман» деп белгилеп, жок кылуу.

Айтматовдо болсо, «Гулсарат» менен «Ак кемеде» – коллективдештирүүнүн, «жаңы адам» жаратуу аракетинин адамдык баасы.

«Кыямат» – идеология, дин, экология жана зомбулуктун кесилиши.

Экөө тең системанын адамды «кайра жаратуу» аракетин сынга алышат, бирок Айтматовдо бул көбүнчө трагедиялык-философиялык, Мо Янда болсо сатиралык-гротеск мүнөздө берилет.

Айылдагы салттын талкаланышы боюнча

Мо Янь: Гаоми айылы – тарыхтын бардык толкундарын башынан өткөргөн мейкиндик.

Айтматовдо болсо «Ак кеме», «Гүлсары», «Биринчи мугалим» – кыргыз айылынын салттуу дүйнөсүнүн бузулушу, миф менен реалдуулуктун кагылышы.

Экөө тең айылды жөн гана фон эмес, тарыхтын жана адамдын тагдырынын негизги сахнасы катары карашат.

Кайра жаралуу жана тарыхый инсандардын жашоосу боюнча Мо Янда Симэнь Нао ар кандай жаныбарлардын денесинде кайра жаралат.

Султан Раевдин «Жанжаза» романында кемпайлар өлкөсүнөн качкан жети адам тарыхый инсандардын аттарын алышат (Чыңгыз хан, Александр Македонский, Клеопатра, Король Лир ж.б.). Алар өз өткөн күнөөлөрү жана «мурунку жашоолору» менен беттешет. Бул – Мо Яндагы реинкарнацияга абдан жакын ыкма.

Аллегория жана мифопоэтика

Экөө тең реалдуулукту түз сүрөттөбөй, аллегориялык, символикалык тилди колдонушканында. 

Мо Янь – жаныбарлар аркылуу.

Раев – кемпайлар өлкөсү, чөл, жылан, «Ыйык жерге» сапар аркылуу.

Күнөө, жаза жана адам рухун Раев терең ачкан.

Мо Янда Симэнь Нао өзүнүн «күнөөсүз» экенин далилдөөгө аракеттенет, бирок система аны жазалайт.

Раевдин «Жанжазасында» негизги идеялардын бири – «Бул дүйнөдө эки чексиз нерсе бар – адамдын жаны жана анын күнөөлөрү». Жаза сөзсүз келет. Мо Янда болсо кайра жаралган соң жазасын алып жатканы сезилет.

Саясий жана коомдук сын пикирлерди алып караганда Мо Янь Кытайдын саясий кампанияларын сынга алат.

Раев советтик тоталитаризмди, ошол учурдагы рухий кризисти, бийликтин зомбулугун “күзгүгө кароо” салыштыруу жолу менен ачып берет, айрыкча «Топон» романында заманбап «топон суу» – адеп-ахлактын бузулушу катары берилет го.

Жаныбар символикасында болсо Мо Янда эшек, уй, чочко, ит, маймыл.

Раевде «Кашаба» повестинде карышкыр образы аркылуу адамдын жапайы табияты жана эркиндик темасы көтөрүлөт.

Негизги айырмачылык

Мо Янь сатиралык, фантазиялык жана тарыхый хроникага жакыныраак.

Султан Раев философиялык жана рухий-диний, мифологиялык багытка көбүрөөк таянган десем туура болот. Султан Раевдин стили Айтматовго жакын, бирок андан кандайдыр бир абалда адам өзүнө жылуулук жакындыкты рухий жактан сезе билгендигинде айырмаланат. Муну көпчүлүк окурман байкай албайт. Анткени бир окуган китепти кайра-кайра окугандар аз. 

Султан Раев – кыргыз адабиятында Мо Яньга эң жакын заманбап жазуучулардын бири. Өзгөчө «Жанжаза» романы тарыхый эс тутум, күнөө жана жаза темалары боюнча түз салыштырууга ылайыктуу.

Жалпы жонунан салыштырганда окурмандын аздыгы менен көптүгү да чоң айырмачылык жаратканында. Сиздер кандай ойлойсуздар…