Орхан Памук: “Менин Атым Кырмызы” (9)

(роман) 

(Уландысы.  1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8) 

9. Мен Шекүремин 

Кара келишкен кызыл ат минип так тереземдин тушунан өтүп баратканда мен эмне үчүн ошол жерде турган элем? Эмне үчүн дал ошол көз ирмемде бир туюм менен терезенин жабуусун ачып, кар баскан анар багынын бутактарынын арасынан аны көргөндө узакка тиктеп калганымды өзүм да так айта албайм. 

Албетте, Каранын ошол жактан өтөрүн билчүмүн. Хайрие менен Эстер аркылуу кабарды мен жөнөткөм. Анар багы тарапка карап, дубалына шкаф орнотулган бөлмөгө ошол учурда жалгыз чыгып, сандыктардагы шейшептерди карап жаткам. Ичимден ошондой каалап кеткендиктенби, терезе парданы бүт күчүм менен тартып ачканымда бөлмөгө күндүн нуру төгүлө берди. Терезеге барып токтодум да, күндүн жарыгынан көзүм чагылышкандай болуп, Кара менен көзмө-көз тиктешип калдым. Ал абдан сулуу, келишимдүү көрүнүп турду.

Чоңоюптур, жетилиптир, жаш кездеги олдоксон, тартынчаак кебетесинен арылып, келишимдүү жигит болуп калыптыр.

– Карачы, Шекүре, – деди жүрөгүм мага. – Кара жөн эле сулуу эмес. Анын көздөрүнө кара. Жүрөгү баладай таза, бирок кандай жалгыз. Ага турмушка чык.

Бирок мен ага тескери мазмундагы кат жөнөткөм.

Мен андан он эки жаш кичүү болсом да, он эки жашымда эле өзүмдү андан алда канча көбүрөөк жетилгендей сезчүмүн. Ал кезде ал эркекче тик туруп, «муну жасайм, тигини кылам, бул жерден секирип өтөм, тиги жакка чыгам» дебестен, ар нерседен уялгандай китептер менен сүрөттөрдүн арасына жашынып кетчү.

Кийин мага ашык болуп калды. 

Бир сүрөт тартып, сүйүүсүн билдирген. 

Экөөбүз тең чоңоюп калганбыз. Мен он экиге чыкканда, Кара менин көзүмө түз карай албай турганын, эгер көздөрүбүз чагылышып калса, анын мага ашык экенин билип коёрумдай коркорун сезчүмүн.

Мисалы:

– Тиги пил сөөгүнөн жасалган саптуу бычакты бере турасыңбы? – дечү.

Бирок өзү бычакты карап туруп алып, кийин башын көтөрүп менин көзүмө карай алчу эмес.

Же мен:

– Алча шербети даамдуубу? – деп сурасам, баарыбыз оозубуз толо тургандагыдай жылмайып, жүзү менен жооп берүүнүн ордуна, кулагы укпаган адам менен сүйлөшкөнсүп:

– Ооба! – деп катуу кыйкырып жиберчү.

Анткени толкундаганынан улам бетиме тик карай алчу эмес.

Ал кезде мен абдан сулуу болчумун. Мени бир жолу болсо да көрүп калган эркектер – алыстанбы, көшөгөнүн, эшиктин же кездемелердин арасынанбы – дароо ашык болуп калышчу.

Муну мактаныш үчүн айтып жаткан жокмун. Окуямды түшүнүп, кайгымды бөлүшсүн деп айтып жатам.

Баары билген Хосров менен Ширин жөнүндөгү уламышта бир учур бар. Кара экөөбүз аны көп талкуулачубуз.

Шапур Хосров менен Ширинди бири-бирине ашык кылууну көздөйт. Бир күнү Ширин нөкөр кыздары менен сейилдеп чыкканда, алар эс алган дарактардын бир бутагына Шапур жашыруун түрдө Хосровдүн сүрөтүн илип коёт.

Ширин ошол ажайып бакчанын дарагында илинип турган келишимдүү Хосровдүн сүрөтүн көрүп, ага ашык болот. 

Бул көрүнүштү – сүрөтчүлөр айткандай, бул «мажилисти» – көрсөткөн сүрөттөр өтө көп тартылган. Кара атам менен иштеп жүргөн кезде аларды далай көргөн, ал тургай бир-эки жолу көчүрмөсүн да түшүргөн.

Кийин мага ашык болгондо, ошол сүрөттү өзү үчүн кайра тартыптыр.

Бирок анда Хосров менен Шириндин ордуна өзү менен мени – Кара менен Шекүрени – жайгаштырган.

Эгер сүрөттүн астына жазылган аттары болбогондо, андагы кыз менен жигит биз экенибизди мен гана түшүнмөкмүн. Анткени ал кээде тамашалап мени да, өзүн да дайыма бирдей өңдөгү түстөр менен тартчу: мен көк түстөрдүн ичинде болсом, өзү кызыл түстө көрүнчү.

Бул аз келгенсип, Хосров менен Шириндин аттарынын астына биздин ысымдарыбызды да жазып койгон.

Андан кийин сүрөттү кылмыш кылган адамдай жашырып, бирок мен сөзсүз көрө турган жерге таштап кетип калган.

Сүрөттү кандай караарымды, андан кийин эмне кыларымды сырттан байкап турганын эстейм.

Мен Шириндей болуп ага ашык боло албасымды жакшы билгендиктен, адегенде эч нерсе билдирген жокмун.

Улудагдан алынып келгени айтылган муз менен муздатылган алча шербеттерин ичип салкындаган ошол жайкы күндүн кечинде Кара үйүнө кеткен соң анын мага сүйүүсүн билдиргенин атама айтып бердим.

Ал кезде Кара медресени жаңы бүтүргөн болчу. Шаардын чет жактарындагы медреселерде мударрис болуп иштеп жүрчү жана көбүнчө өз каалоосу эмес, атамдын түрткүсү менен таасирдүү жана кадырлуу Наим пашанын кызматына кирүүгө аракет кылып жаткан.

Атамдын ою боюнча, анын акылы толук быша элек эле.

Ошол кечте атам бизди айтып:

– Көрсө, жарды жээнимдин көздөгөнү мындан да бийик жактар экен, – деген.

Андан соң апамды тоготпой:

– Көрсө, ойлогонубуздан да акылдуу экен, – деп кошумчалаган.

Андан кийинки күндөрү атам эмне кылганы, мен Карадан кантип алыстаганым, адегенде биздин үйдөн, анан бүтүндөй көчөбүздөн анын жолу кантип үзүлгөнүн бүт кайгы менен эстейм.

Бирок силерге айтып бергим келбейт.

Атамды да, мени да жактырбай каласыңар деп корком.

Ишенип койгула, башка аргабыз жок эле.

Үмүтсүз сүйүү өзүнүн үмүтсүз экенин түшүнөт. Токтоно албаган жүрөк дүйнөнүн кандай экенин аңдайт. Ошондой учурларда акылдуу адамдар адатта:

– Бизди бири-бирибизге ылайык көрүшпөдү, – деп гана кыскача айтып коюшат.

Биздин окуя да так ошондой болгон.

Апамдын бир нече жолу:

– Жок дегенде баланын жүрөгүн сындырбагылачы, – дегенин эстейм.

Апам «бала» деп атаган Кара жыйырма төрт жашта болчу, мен болсо анын жарым жашындагы кыз элем. 

Балким, атам Каранын сүйүүсүн ашкере текебердик катары кабыл алгандыктан, апамдын сөзүн атайылап укпай койгондур.

Ал Стамбулдан кетип калды деген кабарды укканда, аны таптакыр унутпасак да, жүрөгүбүздөн чыгарып салган элек.

Кийин көп жылдар бою анын кайсы шаарда жүргөнүнөн да кабар албай калдык. Ошондуктан анын мага тартуулаган сүрөтүн балалык күндөрүбүздүн жана балалык достугубуздун эстелиги катары сактап жүргөнүм туура деп ойлочумун.

Адегенде атам, кийин жоокер күйөөм ошол сүрөттү таап алып кызганбасын деп, анын астындагы «Шекүрө» жана «Кара» деген жазуулардын үстүн атамдын Хасан паша сыясы тамчылап кеткендей кылып, ал тамчылардан гүлдөр өсүп чыккансып чебердик менен жаап койгом. 

Бүгүн ошол сүрөттү кайра өзүнө жөнөткөнүмө карабай, араңарда менин терезеге чыгып калганымды өзүмө каршы жоругусу келгендер болсо, балким, бир аз уялышар, балким, бир аз ойлонушар. 

Он эки жылдан кийин аны капысынан көрүп калган соң мен терезенин алдында дагы бир топко чейин туруп калдым.

Кечки күндүн кызгылт нурларына бөлөнгөн бакча акырындык менен кызыл-сары түскө боёлуп жатканын үшүгөнгө чейин суктанып карап турдум.

Шамал да жок эле.

Ошол учурда көчөдөн бирөө өтүп баратып мени көрсө эмне дейт, же атам ачык терезеде турганымды байкап калса эмне болот – мага баары бир болчу.

Же Кара аты менен кайра келип, алдымдан дагы бир жолу өтүп кетсе дагы.

Зивер пашанын кыздарынын ичинен дайыма күлүп-жайнап жүргөн, бирок эң күтүлбөгөн учурда эң таң каларлык сөздөрдү айткан Месруре бир жолу мага:

– Адам өзү да эч качан эмне ойлоп жатканын толук биле албайт, – деген эле.

Мен болсо мындай деп ойлойм:

Кээде бир нерсе айтам да, аны мурда эле ойлоп жүргөнүмдү ошол учурда гана түшүнөм. Ал эми түшүнөр замат анын тескерисин ишенимдүү түрдө ойлоп калганымды байкайм.

Атам үйгө чакырып турган сүрөтчүлөрдүн баарын жашыруун аңдыганымды силерден жашырбайм. 

Алардын арасындагы байкуш Зариф эфендинин күйөөм сыяктуу дайынсыз болуп кеткени мени кейитти. 

Алардын ичинен эң жакыр жана жан-дүйнөсү да эң көрксүз ошол эле.

Жапкычты жаап, бөлмөдөн чыктым да, ашканага түштүм.

– Апа, Шевкет сизди уккан жок, – деди Орхан. – Кара атын сарайдан чыгарып жатканда, ашканадан чыгып, тешиктен карап турган.

– Анан эмне болуптур! – деди Шевкет колундагы жыгач кашыгы менен. – Апам өзү да шкафтын ичиндеги тешиктен карап турган.

– Хайрие, – дедим. – Кечинде буларга бадам кошулган таттуу нан кууруп бер.

Орхан кубанганынан секирип кетти. Шевкет болсо үн каткан жок.

Үстүңкү кабатка чыгып баратсам экөө тең кыйкырышып артымдан чуркап келишти. Бирин-бири түртүп, күлүп-жайнап жанымдан өтүп кетишти.

– Жайыраак, жайыраак! – дедим мен да күлүп. – Эси жоктор!

Анан алардын назик жондоруна жеңил гана муштум менен таптап койдум.

Балдар менен бирге кечке маал үйдө болуу кандай сонун!

Атам болсо тынч гана китебине баш-оту менен кирип кеткен экен.

– Коногуңуз кетти, – дедим. – Сизди тажаткан жокпу деп үмүттөнөм.

– Жок, – деди ал. – Мени көңүлүмдү кушубак кылды. Илгеркидей эле таякесине сый мамиле кылат экен.

– Жакшы экен.

– Бирок сак жана эсепчил болуп калыптыр.

Муну ал менин пикиримди билиш үчүн эмес, Караны бир аз кемсинткендей маанайда айтып, сөздү жыйынтыктагысы келгендиктен айтты.

Башка учурда болсо мен дароо эле курч сөз менен жооп кайтармакмын.

Бул жолу болсо ак боз атын минип алыстап бараткан ошол жигитти ойлоп, денем титиреп кетти.

Кийин кандай болгонун өзүм да билбейм, Орхан уулум экөөбүз дубалына шкаф орнотулган бөлмөдө бири-бирибизди кучактап калыптырбыз.

Шевкет да жаныбызга келди.

Адегенде экөө түртүшүп жатышкандай сезилди, урушуп кетишет го деп ойлогом. Бирок бир маалда үчөөбүз тең дивандын үстүнө кулап түшүптүрбүз.

Күчүктөрдөй кылып экөөнү эркелеттим.

Баштарынын артынан, чачтарынан өптүм.

Көкүрөгүмө кысып жыттадым.

Алардын салмагын төшүмдүн үстүнөн сездим.

– Ммм, – дедим. – Чачтарыңар жыттанып калыптыр. Эртең Хайрие менен мончого барасыңар.

– Мен эми Хайрие менен мончого баргым келбейт, – деди Шевкет.

– Сен ушунчалык чоңоюп кеттиңби? – дедим.

– Апа, эмнеге ушул кооз кочкул кызгылт көйнөгүңүздү кийдиңиз? – деди ал.

Мен ички бөлмөгө кирип, кочкул кызгылт көйнөгүмдү чечтим.

Ордуна дайыма кийип жүргөн өңү өчкөн жашыл көйнөктү кийдим.

Кийинип жатып үшүгөндөй болдум, бирок денемдин оттой ысык экенин, андан да маанилүүсү – жашоого толгон тирүүлүгүн сезип турдум.

Бетиме бир аз эндик сүйкөлгөн. Балдар менен ойноп жатканда ал сүрүлүп кетсе керек. Мен аны алаканым менен жұзүмө жайып жибердим.

Билесиңерби, туугандарым да, мончодо көргөн аялдар да, мени көргөндөрдүн баары мени «эки балалуу жыйырма төрт жаштагы аял эмес, он алты жаштагы жаш кыздай көрүнөсүң» дешет.

Ошого ишенишиңерди каалайм.

Силер да ишенгиле.

Түшүндүңөрбү?

Болбосо мындан ары эч нерсе айтып бербейм.

Менин силер менен түз сүйлөшүп жатканыма таң калбагыла.

Көп жылдан бери атамдын китептериндеги сүрөттөрдү карап келем. Алардын арасынан дайыма аялдарды, сулууларды издейм.

Алар сейрек кездешет.

Жана дайыма уялчаак болушат.

Көздөрүн ылдый салышат же бири-бирин гана карашат.

Эркектердей, жоокерлердей же падышалардай болуп башын көтөрүп, дүйнөгө түз караган аялдарды эч качан көргөн эмесмин.

Бирок шашылыш тартылган арзан китептерде сүрөтчүнүн этиятсыздыгынан улам кээ бир аялдардын көздөрү жерге эмес, сүрөттүн ичиндеги башка нерсеге эмес, түз эле окурманды карап калат.

Алар кимди карап турушат болду экен?

Муну дайыма ойлоном.

Тээ Аксак Темир дооруна таандык эки жүз жылдык китептерди, каапырлар алтын төлөп өз өлкөлөрүнө алып кетишчү томдорду эстегенде селт этип кетем. Балким, менин ушул баянымды да бир күнү алыскы замандардан жана алыскы жерлерден бирөө окуйт чыгар.

Китептерге кирип калууну эңсөө деген ушул эмеспи?

Падышалар менен вазирлер дал ушул сезим үчүн өздөрү жөнүндө китеп жазгандарга кап-кап алтын берип жүрүшпөйбү?

Ушул ой жан дүйнөмдү толкуткан сайын, мен да китептин ичиндеги жашоону да, сыртындагы дүйнөнү да бирдей көрүп турган сулуу аялдардай болуп, мени ким билет, кайсы доордон жана кайсы жерден карап турган силер менен сүйлөшкүм келет.

Мен сулуумун.

Мен акылдуумун.

Мени карап турганыңар да мага жагат.

Кээде бир-эки калп айтып койсом, бул силер мен жөнүндө туура эмес ойдо калбагыла дегеним.

Балким байкаган чыгарсыңар: атам мени абдан жакшы көрөт.

Менден мурда анын үч уулу болгон. Бирок Аллах алардын жанын биринин артынан бирин алып кетип, жалгыз мен калган экенмин.

Атам мени көзүнүн карегиндей сактайт.

Бирок мен анын тандаган адамына эмес, өзүм сүйүп калган бир сыпайчыга  турмушка чыккам. 

Атам каалаган күйөө бир эле учурда эң чоң аалым, өнөр менен сүрөттү түшүнгөн, бийлиги бар жана Карынбайдай бай болушу керек эле.

Андай адам анын китептеринде да жок болгондуктан, мен өмүр бою үйдө күтүп отуруп калмакмын.

Күйөөмдүн сулуулугу эл оозунда аңыз болчу.

Мен өзүм да ортомчулар аркылуу кабар жөнөтүп, бир күнү мончодон кайтып келатканымда атайылап алдымдан чыкканына жетишкем.

Аны көргөндө көздөрүнөн от чачырап тургандай сезилген.

Ошол замат ашык болуп калгам.

Ал ак жуумал, жашыл көздүү сулуу жигит эле.

Колдору күчтүү болчу.

Бирок ошол эле учурда уктап жаткан баладай бейкүнөө жана жоош көрүнчү.

Балким бардык күчүн согуш майданында сарптагандыктанбы, мага анда кандын жыты билинер-билинбес сезилчү.

Ал эми үйдө болсо момдой жумшак жана тынч адам эле.

Атам аны башында жактырган эмес. Анткени ал кедей жоокер эле. Бирок мен «ага тийбесем жанымдан кечем» дегенден кийин гана атам макул болуп, мени ошого узаткан. Кийин ал согуштан согушка чапкылап, эрдиктин далай үлгүсүн көрсөтүп, он миң акчалык жер менен мүлктүн ээси болуп калды. Ошондон улам элдин баары бизге суктанчу, атүгүл көрө албагандар да көп эле.

Төрт жыл мурда Сефевилер менен болгон согуштан кайтып келген аскерлердин катарында анын жок экенине башында анча маани берген эмесмин. Анткени ал улам согуштарга катышкан сайын тажрыйбасы артып, өз алдынча иш жүргүзүп, мурдагыдан да чоң олжо алып келип, чоңураак жер менен мүлккө ээ болуп, көбүрөөк жаш жоокерлерди тарбиялап жүргөн. Аскерлердин негизги кошуунунан бөлүнүп чыгып, өз кишилери менен тоолорду көздөй кеткенин көргөнбүз деген күбөлөр да болгон.

Адегенде дайыма «мына, эми келет» деп күтчүмүн. Бирок эки жылдын ичинде акырындап анын жоктугуна көнүп калдым. Стамбулда мен сыяктуу күйөөсү дайынсыз кеткен жоокерлердин аялдары канчалык көп экенин көргөндөн кийин өз тагдырыма да моюн сундум.

Түнкүсүн балдарым менен кучакташып жатып алып ыйлачубуз. Алар ыйлабасын деп кээде калп айтып коёр элем. Маселен, «баланчадан уктум, далили бар экен, атаңар жаз келгиче кайтып келет экен» дечүмүн. Кийин ошол жалган сөзүм балдардын оозунан чыгып, башкалардын кулагына жетип, ар кимдин кошумчасы менен кайра мага «сүйүнчү кабар» болуп кайтып келгенде ага эң биринчи өзүм ишенип калчумун.

Биз күйөөмдүн дүйнө көрө элек болсо да ак көңүл, асылзаада мүнөздүү абхаз атасы жана өзү сыяктуу жашыл көздүү иниси менен Чаршыкапыдагы ижара үйдө жашачубуз. Күйөөм дайынсыз жоголгондон кийин үйдүн түйшүгү күчөдү.

Кайнатамдын улуу баласы согуштарда жүрүп байып кеткенден кийин таштап койгон күзгү жасоочулук кесибине ошол карыган курагында кайра кайтууга аргасыз болду. Күйөөмдүн бажыканада иштеген бойдок иниси Хасан болсо үйгө алып келген акчасы көбөйгөн сайын өзүн үйдүн ээси катары сезип, эркектаналыгын көрсөтө баштады. 

Үй иштерин аткарып жүргөн күң кызды бир кышта ижара акысын төлөй албай калабыз деп коркуп, шашылыш түрдө кул базарына алып барып сатып жиберишти. Анан анын ордуна ашкана иштерин аткарууну, кир жууганды, керек болсо базарга барып соода-сатык кылууну менден талап кыла башташты.

«Мен ушундай жумуштарды кылчу аял белем?» – деп айткан жокмун. Жүрөгүмдү бекемдеп, баарын аткардым. Бирок түнкүсүн бөлмөсүнө ала турган күңү калбай калган кайним Хасан эшигимди каккылай баштаганда эмне кыларымды билбей калдым.

Албетте, дароо эле атамдын үйүнө кайтып кетсем болмок. Бирок казынын мыйзамы боюнча күйөөм тирүү деп эсептелгендиктен, аларды ачуулантып алсам, мени балдарым менен кошо күчтөп кайра кайнатамдын үйүнө алып барып коюшмак. Болгондо да ошол учурда мени да, мени өз үйүндө кармап турган атамды да жазалап, эл алдында басынтышы мүмкүн эле.

Чынын айтсам, күйөөмө караганда адамгерчиликтүүрөөк жана акылга сыярлык деп эсептеген, анын үстүнө мага катуу ашык экенин жакшы билгенимден Хасан менен жакындашып кетишим да мүмкүн болчу. Бирок мындай кадамды ойлонбой жасап койсом, акыры анын мыйзамдуу аялы эмес, Кудай сактасын, күңү болуп калмакмын.

Анткени алар мен мурастан өз үлүшүмдү талап кылып калабы, же бир күнү аларды таштап, балдарымды алып атамдын үйүнө кайтып кетеби деп коркушкандыктан, күйөөмдү казынын алдында өлдү деп таанууга өздөрү да эч качан макул болушкан эмес.

Күйөөм мыйзам боюнча өлгөн деп эсептелбесе, мен Хасанга турмушка чыга алмак эмесмин. Ошол эле учурда башка бирөөгө да турмушка чыгууга укугум жок эле. Мына ушул жагдай мени ошол үйгө жана ошол никеге байлап тургандыктан, күйөөмдүн «дайынсыз» болуп жүргөнү, бүтпөгөн белгисиз абал алардын кызыкчылыгына көбүрөөк туура келчү.

Анткени унутпагыла: алардын үйүндөгү бардык иштерди мен аткарып жаттым – тамагын жасап, кирин жууп, үйдүн түйшүгүн көтөрүп жүрдүм. Ал эми алардын бирөө болсо мага акылынан адашкандай ашык болуп калган.

Кайнатам менен Хасан үчүн эң ылайыктуу чечим – менин Хасанга турмушка чыгышым эле. Бирок бул үчүн адегенде күбөлөрдү таап, андан кийин казыны ишендириш керек болчу. Ошондо дайынсыз кеткен күйөөмдүн эң жакын адамдары – атасы менен бир тууганы да макулдук берип жатышкан соң, аны өлдү деп эсептөөгө каршы чыга турган эч ким калмак эмес. Казы дагы: «Биз бул кишинин согушта курман болгонун өз көзүбүз менен көргөнбүз», – деп жалган көрсөтмө бергендерге анча-мынча акча үчүн ишенгендей көрүнмөк. 

Эң чоң маселе – жесир калгандан кийин бул үйдөн кетпей турганыма, мурас үлүшүмдү же кайра турмушка чыгыш үчүн акча талап кылбай турганыма, эң башкысы, өз каалоом менен Хасанга турмушка чыгарыма аны ишендириш эле. Ошол үчүн ага ишеним берүү максатында Хасан менен жакындашуум керек экенин да түшүнгөм. Бирок бул кадамды ажырашып кетиш үчүн эмес, аны чындап сүйгөнүмдү ишендире тургандай кылып жасашым керек болчу.

Кааласам, Хасанды сүйүп да калышым мүмкүн эле. Ал дайынсыз кеткен күйөөмдөн сегиз жаш кичүү болчу. Күйөөм үйдө жүргөндө Хасанды инимдей көрчүмүн, балким ошол сезим мени ага жакындаткандыр. Анын жөнөкөй, бирок жалындуу мүнөзүн, балдарым менен ойногонду жакшы көрөрүн, кээде мага суусап өлүп бараткан адам муздак алча шербетине карагандай үмүт жана кусалык менен караганын жактырчумун.

Бирок мени кир жуудуруп, кул-күңдөрдүн жумушундай базар кыдыртып, үйдүн бардык оор иштерин жасаткан адамды сүйүп калыш үчүн өзүмдү аябай зордошум керек экенин да жакшы билчүмүн.

Атамдын үйүнө кайра-кайра келип, казан-аякты карап олтуруп кечке ыйлаган күндөрүмдө жана түнкүсүн балдарым менен бири-бирибизге жөлөк болуп кучакташып уктаган учурларда Хасан мага мындай мүмкүнчүлүк берген жок. Менин да аны сүйүп калышым мүмкүн экенине, экөөбүздүн баш кошуубузга алып келе турган жалгыз жол ушул экенине өзү ишенген эмес. Өзүнө болгон ишеними жетишсиз болгондуктан, адепсиздикке барды.

Бир-эки жолу мени бурчка такап, өпкүлөп, кармалай баштады. Күйөөм эч качан кайтып келбей турганын айтып коркутту. Атүгүл мени өлтүрөм деп да үрөй учурган сөздөрдү айтты. Кээде баладай болуп ыйлап жиберчү. Өзүнүн шашмалыгы, сабырсыздыгы менен уламыштарда айтылган чыныгы жана асыл сүйүүгө убакыт бербей койгондуктан, мен анын аялы боло албасымды түшүндүм.

Бир түнү балдарым менен жаткан бөлмөнүн эшигин күч менен ачууга аракет кылганда дароо ордумдан турдум. Балдардын коркуп кеткенине карабай үнүмдүн болушунча кыйкырып, үйгө жин-перилер кирип кеткенин айттым. Кайнатамды ойготтум. Кумары башынан тарай элек Хасанды өз атасына ашкереледим. 

Менин түшүнүксүз өкүрүктөрүмдүн жана жиндер жөнүндө айткан сөздөрүмдүн арасында акылдуу карыя чыныгы абалды түшүндү: уулу мас экенин жана экинчи уулунун эки балалуу аялына адепсиз мамиле кылганын уялып аңдады.

Мен таң атканча уктабай турганымды, жиндерден сактаныш үчүн уулдарым менен эшиктин алдында күзөтүп отурарымды айтканымда каршы болгон жок. Эртең менен ооруп жаткан атамды караш үчүн балдарымды алып атамдын үйүнө узак убакытка кетеримди жарыялаганымда жеңилгенин мойнуна алды.

Күйөөм согуштардан олжо катары мага ала келген, бирок эч качан сатпаган буюмдардын айрымдарын: Мажарстандан келген коңгуроолуу саатты, эң азоо араб аргымагынын тарамышынан жасалган камчыны, балдарым согуш оюндарын ойногондо таштарын колдонушчу Тебризде жасалган пил сөөгүнөн жасалган шахмат топтомун жана Нахичеван согушунан олжо болуп келген күмүш шам кармагычтарды да ала кеттим. Булардын баарын никелүү турмушумдун эстелиги катары атамдын үйүнө алып келдим.

Дайынсыз кеткен күйөөмдүн үйүн таштап кетишим, күткөнүмдөй эле, Хасандын мага болгон жабышчаак жана сый-урматсыз сүйүүсүн аргасыз болсо да кадырлуу, азаптуу сүйүүгө айлантты. Атасы өзүн колдобой турганын түшүнгөн соң ал мени коркутканын токтотуп, бурчтарында куштардын, көзүнө жаш алган арстандардын жана муңайым кийиктердин сүрөттөрү тартылган сүйүү каттарын жөнөтө баштады.

Эгер ал каттарды акын жана сүрөтчү сымак бир досу жазып, кооздоп бербесе, анда мен Хасан менен бир үйдө жашап жүргөндө байкабай калган кандай бай кыял дүйнөсү бар экенин түшүндүрүш кыйын болмок. Акыркы убакта ошол каттарды кайра-кайра окуп жүргөнүмдү силерден жашырбайм.

Акыркы каттарында Хасан мени үй иштерине кул кылбай турганын, анткени эми жакшы акча таап жатканын жазган. Анын сылык, жумшак жана тамашакөй тили, балдардын бүтпөгөн уруш-талаштары менен каалоолору жана атамдын даттануулары башымды казандай кайнаткандыктан, тереземдин жапкычын дүйнөгө бир жолу болсо да «оох» деп дем чыгаргандай ачып жибергем.

Хайрие кечки дасторконду даярдай электе атама Арабиядан келген эң жакшы курма гүлүнөн жылуу кофе жасап бердим. Ага бир кашык бал кошуп, бир аз лимон ширеси менен аралаштырдым да, акырын гана жанына кирдим. Ал «Китаб-ур Рухту» окуп отурган. Каалаганындай, өзүмдү таптакыр билдирбей, көлөкөдөй болуп барып алдына койдум.

Ошондо ал ушунчалык алсыз, ушунчалык муңдуу үн менен:

– Кар жаап жатабы? – деп сурады. 

Ошол замат байкуш атамдын өмүрүндө көрө турган акыркы кары ушул экенин жүрөгүм менен сездим.